WWW.LIB.KNIGI-X.RU
БЕСПЛАТНАЯ  ИНТЕРНЕТ  БИБЛИОТЕКА - Электронные материалы
 

Pages:     | 1 |   ...   | 2 | 3 || 5 | 6 |   ...   | 7 |

«БЕЛАРУСКІ НАВУКОВА-ДАСЛЕДЧЫ ІНСТЫТУТ ДАКУМЕНТАЗНАЎСТВА І АРХІЎНАЙ СПРАВЫ АРХЕАГРАФІЧНАЯ КАМІСІЯ КАМІТЭТА ПА АРХІВАХ І СПРАВАВОДСТВУ ПРЫ САВЕЦ Е МІНІСТРАЎ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ Р. П. Платонаў СТАРОНКІ ...»

-- [ Страница 4 ] --

чыстка ад «эсэраўска-нацдэмаўскіх элементаў» рэдакцый газет, у першую чаргу «Савецкай Беларусі», чыстка ад «засмечанасці вышэйшых навучальных устаноў», «справа» пісьменніка А.Дудара (Глыбоцкага) у сувязі з вершам «Пасеклі наш край папалам», узмацненне ідэалагічнага кантролю над тэатральнымі калектывамі, арышты тых, каго адносілі да прыхільнікаў трацкістаў і г.д. У вырашэнні пытанняў нацыянальна-культурнага будаўніцтва, лёсаў прадстаўнікоў нацыянальнай інтэлігенцыі, ва ўплыве на прымаемыя вышэйшым партыйным кіраўніцтвам рашэнні, перш за ўсё палітыкадэалагічнай барацьбы, усё больш і больш вызначальную ролю сталі выконваць органы АДПУ.

Жорстка-хірургічны, іншымі словамі, інтэрнацыяналістычнакасмапалітычны, аўтарытарысцкі курс, які на словах быццам бы прызнаваў важнасць улічваць нацыянальнае, а на справе груба душыў яго, цалкам і поўнасцю быў падтрыманы камісіяй ЦКК УсеКП(б) пад кіраўніцтвам У.П.Затонскага. З гэтага часу барацьба супраць нацыянал-дэмакратызму, нацыянал-апартунізму, розных левых і правых ухілаў, прымірэнства да іх і г.д. набыла характар нацыянальнай катастрофы.

Артыкул публікуецца ўпершыню.

–  –  –

1. Адказалi сабатажам У гiсторыi савецкага грамадства 1929 год вядомы, паводле сталiнскай тэрмiналогii, як год «карэннага павароту ва ўсёй палiтыцы», год «вялiкага пералому». У Беларусi «паварот» пачаўся рэзкай зменай палiтычнага курсу ў адносiнах да нацыянальнай iнтэлiгэнцыi. Тагачаснае кiраўнiцтва рэспублiкi адносiла яе да носьбiтаў нацыянал-дэмакратычнай iдэалогii, выразнiка iнтарэсаў класа кулацтва, якi цяпер, у ходзе «рэвалюцыi зверху», падлягаў лiквiдацыi. Адкрыта заявiўшы пра сябе на XII з’ездзе КП(б)Б адмiнiстрацыйна-сiлавы, «жорстка-хiрургiчны», iнакш iнтэрнацыяналiсцка-касмапалiтычны курс, якi на словах нiбыта прызнаваў неабходнасць улiчваць нацыянальнае, а на справе груба душыў яго, быў цалкам i поўнасцю падтрыманы камiсiяй ЦКК ВКП(б) пад кiраўнiцтвам У.П.Затонскага.



27 чэрвеня на пасяджэннi бюро ЦК КП(б)Б Затонскi абвiнавацiў у нацыянал-дэмакратычных скрыўленнях загадчыка Галоўмастацтва i намеснiка наркома асветы БССР, вядомага беларускага пiсьменнiка З.Х.Жылуновiча, прэзiдэнта Беларускай акадэмii навук, члена бюро ЦК КП(б)Б У.М.Iгнатоўскага, наркома асветы А.В. Балiцкага, наркома земляробства Д.Ф. Прышчэпава, загадчыка агiтацыйнапрапагандысцкага аддзела ЦК КП(б)Б Б.I. Стасевiча, народнага паэта Янку Купалу, пiсьменнiка М.Я. Зарэцкага, паэта А.А. Дудара, сатырыка К.К. Крапiву, нават цэлыя арганiзацыi — газету «Савецкая Беларусь», Белдзяржвыдавецтва, лiтаратурныя аб’яднаннi «Полымя», «Узвышша», БелАПП, iнстытуты БелАН. Кiраўнiцтву ЦК КП(б)Б, партыйным арганiзацыям быў кiнуты папрок у тым, што ў рэспублiцы «губляецца мяжа» памiж камунiстамi i беспартыйнымi, патураюць нацыяналiстычнай iнтэлiгенцыi, няма належнага супрацьдзеяння распаўсюджванню нацыянал-дэмакратычных поглядаў.

Пасля вывадаў камiсii ў рэспублiцы пачалi нарастаць нападкi на нацыянал-дэмакратызм, на яго, як тады пiсалi, «агентуру ў партыi», — нацыянал-апартунiзм, у якiм бачылi галоўнага ворага разгорнутага сацыялiстычнага наступлення. Рэзка змянiлася ў бок большай жорсткасцi i класавай непрымiрымасцi ў ацэнках пазiцыя кiраўнiцтва ЦК КП(б)Б, верх узяла тая частка апаратных работнiкаў, для якой дырэктывы маскоўскага цэнтра былi вышэй за любыя нацыянальныя iнтарэсы.

Перамены ў нацыянальнай палiтыцы сталi ўсё больш i больш адчувальныя ў рабоце наркаматаў, партыйных ячэек, грамадскiх арганiзацый, творчых саюзаў, навуковых i навучальных устаноў.





У адносiнах да iнтэлiгенцыi быў зроблены круты пераход да палiтыкi “раздзялення”; барацьбу з тою яе часткаю, якую аднеслi да нацыяналiстычнай, а значыць, варожай, прыраўнялi да барацьбы «з кулакамi i нэпманамi». Як гаварылася ў рэдакцыйным артыкуле газеты «Звязда» ад 27 лiпеня 1929 года «Аб правым ухiле ў КП(б)Б па нацыянальным пытаннi», «з гэтай часткай iнтэлiгенцыi нам не толькi не па дарозе, але мы яе iнакш як агентуру класавага ворага разглядаць i ацэньваць не можам... З гэтай часткаю iнтэлiгенцыi, на дадзеным этапе, магчымы толькi адны адносiны — адносiны барацьбы».

«Паляванне на ведзьмаў», зразумела, было ў цэнтры пiльнай увагi органаў ДПУ, дзе яшчэ з сярэдзiны 20-х гадоў выпрацоўвалiся рознага роду версii аб «злiццi беларускага шавiнiстычнага руху з эсэраўскiм», «наспяваючай змове верхавiны беларускай нацыянальнай iнтэлiгенцыi супраць Савецкай улады», збiралiся «матэрыялы па беларускiх пiсьменнiках», перш за ўсё, на Янку Купалу i Якуба Коласа. Накiроўваць развiццё падзей у патрэбнае рэчышча дапамагала шырокая сетка «сакрэтных супрацоўнiкаў», розных «паведамляльнiкаў» i «iнфарматараў», якiя былi завербаваны ў многiх установах навукi, адукацыi, асветы, у творчых арганiзацыях, тэатрах i г.д. Як пiша ў сваiх дзённiках «Сцежкамi жыцця» П.В. Мядзёлка, сакрэтных iнфарматараў у тыя гады ДПУ вербавала «адных — пасуламi ўзняцца на ступеньку-другую кар’еры, матэрыяльнымi выгадамi, другiх — запужваннем, трэцiх — угаворамi праявiць свой савецкi патрыятызм». Iнфармацыя, што паступала ад iх, аналiзавалася, абагульнялася, а тая, якая прызнавалася найбольш важнай, накiроўвалася для азнаямлення першай асобе рэспублiкi.

Як на прыклад спашлёмся на даклад аб настроях iнтэлiгенцыi горада Мiнска ў 1929 — пачатку 1930 года, падрыхтаваны для ДПУ БССР «сакрэтным супрацоўнiкам», якi выконваў свае спецыфiчныя функцыi на працягу некалькiх гадоў. Паводле зместу даклада вiдаць, што пiсаў яго дастаткова падрыхтаваны чалавек, здольны не толькi фiксаваць тыя цi iншыя размовы, выказваннi, меркаваннi, але i аналiзаваць iх, рабiць вывады, даваць прапановы. Ён камунiкабельны — дастаткова сказаць, што праз даклад праходзяць прозвiшчы некалькiх дзесяткаў чалавек, з многiмi з якiх аўтар асабiста вёў размовы. Ён меў доступ у БелАН, Наркам-асветы, Белдзяржвыдавецтва, навучальныя ўстановы, быў здольны справакаваць тую цi iншую сiтуацыю (выпадак з запрашэннем дацэнта I.В.Воўк-Левановiча выступiць з лекцыяй).

Змест «Агляду настрояў» шырокi. «Сакрэтны супрацоўнiк»

паведамляе аб рэакцыi мiнскай iнтэлiгенцыi на тыя перамены ў рэспублiцы, якiя пачалi адбывацца з уступленнем у рашаючую фазу сталiнскага карэннага «павароту». Гэта адносiны да вызвалення ад займаемых пасад кiраўнiкоў Наркамасветы, Наркамзема, часопiса «Полымя» i iнш., да змен у партыйным кiраўнiцтве рэспублiкi (ад’езд у Маскву Я.Б. Гамарнiка i назначэнне першым сакратаром К.В. Гея), да разгортвання барацьбы супраць нацыянал-дэмакратызму i згортвання беларусiзацыi. Аўтар пiша пра неспакой у асяроддзi iнтэлiгенцыi ў сувязi з працэсам «Саюза вызвалення Украiны» (СВУ) — такога ж працэсу чакалi i ў Беларусi. Будучае паказала, што чакалi не без падстаў — хоць працэсу па ўзоры ўкраiнскага арганiзаваць не ўдалося, аднак па справе так званага «Саюза вызвалення Беларусi» (СВБ) арыштавалi вялiкую групу прадстаўнiкоў iнтэлiгенцыi, а таксама некалькiх наркомаў.

У канцы «Агляду» зроблены вывады, выказваюцца рэкамендацыi.

«Сакрэтны супрацоўнiк» даводзiць аб неабходнасцi хутчэй даць дакладнае тлумачэнне паняцця «нацыянал-дэмакратызм», перасцерагае ад курсу на спыненне беларусiзацыi, звяртае ўвагу на праяўленне ў рэспублiцы велiкарускiх тэндэнцый, антысемiтызму i г.д.

Але дадзiм слова аўтару. Яго даклад уносiць новыя моманты ў нашыя ўяўленнi аб настроях, што панавалi ў асяроддзi беларускай iнтэлiгенцыi на рубяжы 20 30-х гадоў, дапаўняе i канкрэтызуе тое, што пра iх вядома.

–  –  –

По распоряжению т.Раппопорта при сем препровождаю доклад секретного сотрудника, содержащий обзор настроений нац.

демократических кругов г.Минска Приложение: упомянутое на 9-и листах

–  –  –

В последнем моем докладе, написанном лет ом 1928 года, я отметил, что белорусские незалежники и «шчырыя», отброшенные революцией от участия в политической жизни, ведут монопольную работу в области языка, театра, в широком смысле слова — в области так наз. духовной культуры, проводя в этой работ е тихой сапой свои взгляды, свои политические устремления (западничество, нацдемократизм). Проиллюстрировав эти положения большим количеством фактов, я тогда же привел одну из характерных черт белорусског о национал-демократизма — преимущество национального фактора перед классовым, социальным, фактора, который приводил и сейчас неизменно приводит к смычке (на исключительно национальной основе) «шчырых» и части белорусских коммунистов.

Последние события — театральная дискуссия, теория «самобытности» Жилуновича, опубликование письма 3-х писателей, опубликование с овместного письма Жилуновича, Ластовского, Цвикевича, Адамовича, Зарецког о и других 159, политика НКПроса, НКЗема подтвердили правильность моег о анализа.

Когда партия начала систематическую борьбу с белорусским национал-демократизмом на широком фронте как базиса, так и надстройки, эта борьба не встретила понимания, поддержки, исправления ошибок на ходу среди большой части белорусской интеллигенции (партийной и беспартийной).

Часть интеллигенции попробовала сначала ответить на эту борьбу саботажем (в виде массового ухода-увольнения с работы).

Возьмем сначала для иллюстрации НКПрос. Когда пошли слухи, что Балицког о снимают, инспектор начальных школ Мамчиц, находившийся тогда в Ленинграде, присылает Балицкому письмо, в котором пишет, что в измененной обстановке он работать не хочет и потому вместе с Балицким уходит (прошение об увольнении пересылается в письме). Балицкий отвечает ему, что еще рано уходить, нужно работать, время для ухода еще не пришло (со слов Мамчица). Позже поступают заявления об увольнении от Аниховского, Мазура, Колпака и других работников НКП.

Куда же вы поедете работать? — спросил я Мамчица и Колпака.

— А, например, в Тульскую губернию, там ведь никаких национал-демократизмов нет, как и вообще в «матушке» России. А здесь пусть работают Ошеровичи и Шашковы.

Некоторые белорусские видные учителя (Апат енок, Залуцкий, Романовский, Стригун) говорят мне о том, что надо за погодой уезжать в Россию, потому что всем белорусам скоро будет капут, так как партия начинает борьбу с белорусизацией.

Такие заяд лы е белорусские культурники как Чаржинский, Белькевич, Пашкович, Савенок, Коханович и много друг их, кот оры е в личной и общест венной жиз ни вс егд а говорят и говорили по-белорусски, оф ициаль но ст али с яз вительной усмешеч кой утрированно г оворить по-русски (на «интернациональном» языке, по их выражению). «Пусть уж другие говорят на национал-демократическом языке», — говорил в Белгизе Чаржинский.Такая установка тянется и до настоящег о времени (Адамович, Марук, Мамчиц, Аниховский).

159У аўтара памылка — подпiсу Жылуновiча няма. Лiст падпiсалi: М.Зарэцкi, Ал.Адамовiч, А.Дудар, А.Александровiч, А.Вольны, I.Цвiкевiч i В.Ластоўскi.

Возьмем НКЗем. Когда там сменили Прищепова, Адамович просто дезертировал, а другие работники чуть ли не все скопом подали прошения об увольнении.

Возьмем «Полымя». Когда руководство журналом было сменено, первые два месяца после этог о в редакцию не заходил почти ни один писатель. Редакция пробавлялась старыми материалами.

Назначение тов. Ульянова редактором «Полымя» было встречено насмешкой. «Какое он имеет отношение к литературе?» — говорил Александрович Вольному. Одно время редакция журнала думала давать переводы с других языков, так как белорусских произведений не поступало (со слов Ходыко).

Поступление заявлений с просьбой об увольнении наблюдалось и в Академии.

Сущность национал-демократизма не понимают или не хотят понимать. Так, например, в Доме писателей Адамович говорил Александровичу (во время чистки ячейки ГИЗа): «Ведь до настоящего времени никто так и не дал определения, что же такое националдемократизм? Все об этом говорят, а что это такое, не знают».

Непонимание сущности национал-демократизма и необходимости борьбы с ним приводило и приводит многих к утверждению, что «партия борется с белорусизацией, проводит русификацию, чистит белорус ов, избивает белорусских младенцев». Так, например, когда в «Звяздзе» печаталась статья-передовица о значении белорусизации, печатались постановления ЦК по этому вопросу, то Марук говорил мне (показывая «Звязду»): «Смотри, донской казак Иван Осьмов ратует за белорусизацию», — и разразился при этом хохотом. «Это сказки для дураков, дымовая завеса», — говорили Мамчиц и Колпак по поводу статьи о белорусизации в «Советской Белоруссии».

Аресты Ильюченка, Пашковича, Белькевича и других толкуются как «начало уничтожения белорусских культурных сил».

Большой и организованной группой белорусских работников (Жилунович, Адамович, Аниховский, Марук, Мамчиц, Зарецкий, Александрович, Кунцевич, Вольный, Дударь, Цвикевич А. и П.Ильюченок, Пашкович, Коханович, Мороз Алеся) ведется определенная дискредитация Ц К КП(б)Б, ГПУ и отдельных товарищей — враг ов национал-демократизма.

Вот факты: т.Сталин называется «фельдфебелем», «чэловэком, душой лубэзной Аракчеевым» (Аниховский — разговор в Белгизе 10 октября 1929 года). Тов. Гамарнику кто-то из поэтов посвящает нелегальное стихотворение, отпечатанное на гектографе и распространяемое в университете. Название этого стихотворения «Бей белорусов, спасай Россию» (со слов Мяделки С., у которог о есть экземпляр стихотворения, по его словам). Тов. Гамарник, по словам Колпака, «получает повышение за разгром белорусских сил и культуры». Тов. Будинский высмеивается и передразнивается часто на сходках поэтов Никоновичем и Ходыко. Тов. Василевич называется уголовным преступником, так как он, мол, во время службы в Наркомфине растратил много денег, и это дело, которое какие-то рабкоры хотели довести до ведома тов. Орджоникидзе, замазывается (со слов т. Адзерихо осенью 1929 г.); т. Сенкевич — «здраднiкам»

(изменником), часто его же иронически называют «доктором гуманитарных наук» (со слов Марука — рупора Жилуновича). Во время пирушки, устроенной по поводу перехода Лимановского в теартр (в конце улицы Карла Маркса), Сенкевича хотели избить ножкой стула (Аниховский, Кунцевич), но от этого отговорил Жилунович (по словам Мамчица). Для дискредитации тов. Сенкевича Кунцевич собирает через частных сыщиков Америки сведения о Сенкевиче во время пребывания ег о там. По словам Мамчица, часть сведений уже получена, из них будет видно, что «Сенкевич занимался в Америке вливанием «606» и находился в какой-то подозрительной организации». Для того, чтобы получить больше сведений о Сенкевиче, Кунцевич, по словам Мамчица, собирается еще дополнительно через одного сотрудника торгпредства перевести доллары в Америку частному агенту сыщиков. Тов. Игнатовский, после опубликования статьи с признанием ошибок, называется тоже «здраднiкам». Прочитав письмо т. Игнатовского в газете, Марук говорил в Белгизе: «Вот хорошо бы нарисовать Игнатовског о бьющим себя в грудь перед ЦК и с надписью: «Боже, милостив будь ко мне, грешному!» Постройку трамвая в Минске Лесик Я. называет «шляпой на голом т еле варвара» (со слов Марука).

Во время процесса «СВУ» Мамчиц говорил мне: «Вс е это дело спровоцировано ГПУ, вроде листопадовщины у нас. Вот взяли недавно Красинского, а он, говорят, на Украине был и с деятелями «СВУ»

знаком. Ну, вот, спровоцируют и у нас процесс, ведь это тактика старая: у Наполеона, например, в трудные времена на всякий случай было несколько заговоров для того, чтобы отвлечь внимание народа».

Раскулачивание (это рассказывает Макаревич со слов Мамчица) проводится так: «Информат оры ГПУ получают задание раскулачить столько-то человек на сельсовет; платят от штуки 10 рублей».

Бывший председатель ГПУ т. Пилляр был смещен (по словам Мамчица) за то, что не сумел организовать процесса в Белоруссии, вроде «СВУ» на Украине, и т. Розенф ельд 160 был назначен с таким заданием.

Когда тов. Голодед делал доклад в Москве о БССР, то в стенограмме его речи было много реплик тов. Рыкова. Пашкович же, показывая в Белгизе напечатанную речь, говорил: «Это окрики хозяина на 160 Зверху чырвоным чарнiлам напiсана: Раппопорт.

приказчика». Пашкович же, увидя меня на Советской в день напечатания письма тов. Червякова, говорил: «Пойдем, купим «Звязду» — там напечатана челобитная всей Белоруссии перед Москвой».

Когда осенью 1929 года ожидалось назначение нового генерального секретаря ЦК КП(б) Белоруссии, Марук говорил (как рупор Жилуновича):

«Интересно, кто будет назначен эмиссаром?»

7-го октября называли секретарем Карыбу, затем Затонског о («поповича, душит еля белорусов» — Марук), пот ом Варейкиса и, наконец, Гея. После назначения т. Гея Марук говорил: «Мы же (Белоруссия) своего рода Индия. Разве ж индус может быть назначен в Индии?»

Тов. Платун называется безграмотным волостным писарем, умеющим только «дуплетом в уг ол» (Аниховский).

Вся эта дискредитация проводится большой группой (спис ок дан выше), хорошо организованной, кот орой каждый факт становится быстро известным, которая не пренебрегает никакими средствами.

Уезжает, например, т. Стас евич из ЦК КП(б)Б в Москву. Он всем белорусам дает снять копии с материалов о них, находящихся в секретном отделе ЦК (со слов Мамчица). Кунцевич, например, снял копии письма его, которое он писал Ильюченку или Жилуновичу и отрывки из которог о помещены в «Звяздзе».

Еще факт организованности. В октябре 1929 г. я уг оворил ВолкЛевоновича выступить со своим докладом в Академии о белорусском языке. Великодержавные шовинистические установки В.-Левоновича, посещение им Карского мне были известны и ранее, но от поправок и замечаний к докладу я воздержался. После доклада В.-Левоновича я пошел к Мамчицу и возмущенно говорил ему, как это никт о не реагирует на выступление В.-Левоновича. И группа начинает действовать. Студент Ленинградског о ВТУЗа едет на родину В.Левоновича для собирания сведений о нем на месте. В Минске распускаются слухи по поводу доклада и, конечно, от В. Левоновича остались рожки да ножки.

Когда производилась чистка Жилуновича, Марук сидел и вел учет всех выступлений и реплик против Жилуновича (эту тетрадку я видел, формат — 1/4, записи карандашом, бумага белая).

Таковы националистические настроения среди части белорусской инт еллигенции, настроения, которы е приводят ее к смычке партийцев и нац[иональных] демократов. Жилунович, например, переиздает все свои сочинения, но своих метких памфлетов на Белорусскую раду, помещавшихся когда-то в газете «Дзяннiца», он издавать не думает.

Помимо националистического неизжитого прошлого влияния нац[иональных] демократов в области культуры, такие настроения питаются еще тем, что, например, в Минске общественная работа школ проводится на русском языке, во 2-й ступени школ белорусский язык остается только как предмет; в некоторы х школах проводится прямо русификаторская политика.

Сложилась даже такая фраза:

«Все распоряжения Соввласти нужно исполнять, за исключением белорусизации». Кроме этого, сильны шовинистические великодержавные идейки среди высшего комсостава Минска, пишут шовинистические статьи такие «вумнiцы», как Совсун. Все эти факты воспринимаются белорусской интеллигенцией очень болезненно, с оздают недоверие и подозрительность по отношению к великорусской культуре и ее работникам.

Растет и антисемитизм. Как, например, наркомпросовцы старого состава (Колпак, Мамчиц) возмущались, почему не критикуют еврейских учебников: «У евреев вс е хорошо, а у нас все плохо». Недавняя статья тов. Волобринског о о нацдемократизме (в «Орке» — «Звяздзе» от 28 и 29 апреля) вызывает разговор, почему Волобринский конкретно не называет носителей еврейского нацдемократизма, почему «еврей (т.Волобринский) пишет о белорусском нацдемократизме?»

Осенью 1929 г ода среди белорусской интеллиг енции распространились слухи о том, что тов. Бейлин (член президиума ЦИК БССР) — уголовны й преступник, что он подделал фотографическую карточку революционера 1905 года и что если бы это сделал белорус, то об этом бы узнал весь Советский Союз, а вот сделал еврей — молчат (со слов Колпака и Аниховского).

Выводы: 1. На борьбу с национал-демократизмом часть белорусских работников пробовала ответить саботажем;

2. Борьба с национал-демократизмом многими белорусскими интеллигентами расценивается как борьба с белорусизацией, борьба вообще с белорусами, возвращение русификации;

3. ЦК КП(б)Б, ГПУ и отдельные товарищи, проводящие эту борьбу, намеренно дискредитируются, шельмуются;

4. Старая смычка, пленение коммунистов националдемократами на культурном фронте, продолжается;

5. Группа националистической интеллигенции учитывает силы свои и силы враг ов;

6. Усиливается антисемитизм.

Нужно: 1. Издать брошюру «Что такое национал-демократизм;

его роль при буржуазной демократии и в эпоху диктатуры пролетариата»;

2. Проводя систематическую борьбу со всеми проя влениями нацдемократизма, обратить внимание на положение белорусизации, разоблачать великод ержавны х шовинистов;

3. Провести кампанию ознакомления русской общественности с достижениями культуры БССР, создать атмосферу товарищеского общения между русскими, белорусскими, еврейскими и польскими писателями.

Верно: Ст[арший] уполномочен[ный] 2 Отд[еления] СО (Сикорский)161

Адзначым, што Белдзяржвыдавецтва хутка выдала брашуру «Супраць нацыянал-дэмакратызму i шавiнiзму розных колераў», напiсаную А.Гаруновiчам. У поўнай адпаведнасцi з афiцыйнымi ўстаноўкамi ў ёй раскрываецца сутнасць паняццяў «нацыяналдэмакратызм» (гэтаму прысвечаны цэлы параграф: «Што такое нацыянал-дэмакратызм»), паказваюцца яго сацыяльныя i гiстарычныя каранi, нават стратэгiя i тактыка на розных этапах, а таксама праяўленнi ў розных сферах грамадскага жыцця, перш за ўсё ў нацыянальна-культурным будаўнiцтве. Аўтар дае афiцыйную характарыстыку вялiкадзяржаўнага, яўрэйскага, польскага шавiнiзму.

Як i ў рэдакцыйным артыкуле «Звязды» ад 27 лiпеня 1929 года «Аб правым ухiле ў КП(б)Б па нацыянальным пытаннi», якiм пачалася кампанiя па выкрыццi нацыянал-дэмакратызму ў выступленнях пicьменнiкаў, партыйных кiраўнiкоў, у брашуры Гаруновiча нацыяналдэмакратызм вызначаецца галоўнай небяспекай, а нацыянальная iнтэлiгенцыя, звязаная з кулацтвам, — яго галоўным носьбiтам. Ёсць у брашуры i асобны раздзел, прысвечаны гэтаму — «Нацыяналдэмакратызм як галоўная антысавецкая небяспека ў нацыянальных рэспублiках у сучасны момант».

Аднак пасля XIII з’езда КП(б)Б (30 мая — 12 чэрвеня 1930 г.), вiдаць, па кiўку зверху, дзе занепакоiлiся перагiбамi на месцах, давялося ў афiцыйных дакументах i выступленнях мяняць накiрунак галоўнага ўдару. Даволi яскрава аб такой перамене сведчыць Заява ў камiсiю па рэдагаваннi стэнаграфiчнай справаздачы XIII з’езда КП(б)Б, надрукаваная на апошнiх старонках кнiгi. Яе аўтар, рэдактар газеты «Звязда» С.Я.Будзiнскi, якi ўпамiнаецца i ў дакладзе «сакрэтнага супрацоўнiка», пiша: «Фармулёўка «беларускi нацыяналдэмакратызм як галоўная небяспека ва ўмовах БССР на дадзеным этапе», якая неаднакраць прыводзiцца мною ў маiм выступленнi i 161 НАРБ. Ф.4. Воп. 21. Спр.249. Л.19-28.

спрэчках па справаздачы ЦК КП(б)Б (гл.стар. 442-449), не верна i мною не падтрымлiваецца.

У сувязi з адсутнасцю ў надрукаваных стэнаграмах XIII з’езда КП(б)Б той часткi маёй прамовы, якая адносiлася да змагання з вялiкадзяржаўным расiйскiм шавiнiзмам, лiчу асаблiва неабходным заявiць, што я цалкам i поўнасцю безагаворачна стаю па нацыянальным пытаннi на пазiцыях XII з’езда РКП(б), у прыватнасцi, i па пытаннi аб тым, што галоўнай небяспекай на даным этапе i ва ўмовах БССР з’яўляецца вялiкадзяржаўны расiйскi шавiнiзм»162.

У пастанове ЦК i прэзiдыума ЦКК КП(б)Б ад 21 снежня 1931 года «яснасць» у гэтае пытанне ўносiлася наступным чынам: «ЦК лiчыць, што прыняты ў радзе кiруючых артыкулаў, зацверджаных ЦК у 1929 i ў пачатку 1930 г., таксама прыняты ў пастановах XIII з’езда КП(б)Б па дакладу аб прафсаюзах лозунг аб тым, што нацыяналдэмакратызм з’яўляецца галоўнай небяспекай на даным этапе, з’яўляецца памылковым лозунгам. Такая пастаноўка пытання супярэчыла пастановам XII з’езда РКП(б), XVI з’езда ВКП(б). КП(б)Б неадкладна пасля з’езда прыняла ўстаноўку аб тым, што галоўную небяспеку на дадзеным этапе становiць вялiкадзяржаўны ўхiл...» Таму «ЦК КП(б)Б лiчыць перша чарговай задачай усёй КП(б)Б павысiць пiльнасць да вылаза к i праяў вялiкадзяржа ўнага ўхiлу як гало ўнай небяспекi на дадзеным этапе i а рганiзаваць я шчэ больш а ктыўную барацьбу з iм, наносячы ра шучы ўдар па апартунiстычнаму i абывацельскаму прымiрэнству да вялiкадзяржа ўнага ўхiлу».

Тое, што галоўнай небяспекаю сталi называць вялiкадзяржаўны шавiнiзм, i гэтая фармулёўка пачала вандраваць з пастановы ў пастанову, зусiм не перашкаджала здымаць з працы, адмiнiстрацыйна высылаць за межы рэспублiкi, знявольваць тых, каго залiчвалi ў беларускiя нацыяналiсты або аб’яўлялi нацдэмакратамi, нац-апартунiстамi. У той жа пастанове ЦК i ЦКК КП(б)Б, вытрымкi з якой прыводзiлiся вышэй, гаварылася: «Наяўнасць на вызначаным этапе няправiльнага лозунга аб тым, што нацыянал-дэмакратызм з’яўляецца галоўнай небяспекай, не дае нiякiх падстаў рэвiзаваць праведзеную КП(б)Б барацьбу з нацыяналдэмакратызмам i нацыянал-апартунiзмам. Выкрыццё i барацьба супраць нацыянал-дэмакратызму i яго агентуры ў радах партыi — нацыяналапартунiзму была праведзена Кампартыяй Беларусi зусiм правiльна. ЦК заклiкае ўсе партарганiзацыi КП(б)Б даць бязлiтасны адпор усялякiм спробам перагледзець альбо ахаяць палiтыку партыi ў барацьбе з нацыянал-дэмакратызмам i нацыянал-апартунiзмам. Паслядоўная i непрымiрымая барацьба супраць нацыянал-дэмакратызму i нацыяналапартунiзму складае i наперад важнейшую задачу ўсёй КП(б)Б»163.

162 XIII з’езд Камунiстычнай партыi (бальшавiкоў) Беларусi. Стэнаграфiчная справаздача. С. 837.

163 НАРБ. Ф.4. Воп. 3. Спр. 42. Л. 1063-1068.

Сапраўды саламонава рашэнне прыняў пленум ЦК КП(б)Б, якi адбыўся ў снежнi 1933 г.: у маштабе ўсяго Саюза i для ВКП(б) галоўная небяспека — вялiкадзяржаўны рускi шавiнiзм, а ў межах Беларусi i для КП(б)Б — мясцовы беларускi нацыяналiзм, якi змыкаецца з iмперыялiстычнымi iнтэрвентамi. Тлумачачы такi падыход, ужо прыняты на Украiне, газета «Звязда» 8 снежня 1933 г.

у рэдакцыйным артыкуле «За бальшавiцкую нацыянальную палiтыку» пiсала:

«Рэшткi кулацтва — у галоўнай сваёй масе беларускага — i яго контррэвалюцыйныя нацыяналiстычныя арганiзацыi, iх агентура ўнутры нашай партыi прадстаўляюць галоўную сiлу, з якою нам прыходзiцца змагацца. Усяляк выкручваючыся, маскуючыся, дзейнiчаючы «цiхай сапай», яны шкодзяць нам у дзяржаўным i гаспадарчым апараце, куды iм ашукаючым спосабам удаецца пралазiць, яны шкодзяць нам асаблiва ў культурных установах, прабуючы працягваць лiнiю Iгнатоўскiх, Балiцкiх, Ластоўскiх i Лёсiкаў, яны атручваюць свядомасць дзяцей ядам нацыяналiзму, прабiраючыся ў нашы школы.

Вось чаму галоўны агонь — па мясцоваму нацыяналiзму!

Мы не можам пры гэтым не ўлiчваць i таго, што Беларусь раней была буйной арэнай дзейнасцi розных дробнабуржуазных нацыяналiстычных партый, уплыў якiх быў вельмi моцны».

Хоць на XVII з’ездзе ВКП(б) «галоўны тэарэтык» патрабаваў «галоўную небяспеку» бачыць у тым ухiле, супраць якога перасталi змагацца, i загадаў бiць па тым, што адыходзiць ад iнтэрнацыяналiзму, у Беларусi бiлi, як i раней, перш за ўсё па беларускай нацыянальнай iнтэлiгенцыi, бязлiтасна знiшчаючы яе лепшую частку. Як прызнаваў першы сакратар ЦК КП(б)Б П.К.Панамарэнка ў лiсце ад 3 лiпеня 1939 г.

да сакратара ЦК ВКП(б) Г.М.Малянкова, «кадры пiсьменнiкаў, мастакоў, скульптараў, артыстаў зведвалi на сабе дзiкiя хулiганскiя метады. У сярэдзiне 1938 г. яны былi ў стане творчай пасiўнасцi, маральнай прыгнечанасцi. Пiсьменнiкi i найбольш вiдныя артысты дайшлi да таго, што лiтаральна вылiчвалi — хто з iх будзе наступным арыштаваны»164.

2. Класавая барацьба набывае вострыя формы

«Сакрэтны супрацоўнiк» напамiнае сваiм кiраўнiкам з ДПУ, што «даклад з аглядам настрояў нацдэмакратычных колаў iнтэлiгенцыi» — яго другая iнфармацыя. Першая, з аналiзам праяўленняў нацыяналдэмакратычнай iдэалогii i нацыяналiстычных тэндэнцый у сферы культурнага будаўнiцтва, была даслана ў сярэдзiне 1928 года. Аўтар лiчыць, што той яго аналiз пацвердзiўся. Выявiць першы даклад у фондах Нацыянальнага архiва Рэспублiкi Беларусь пакуль што не ўдалося, магчыма, кiраўнiцтву ЦК КП(б)Б ён не паступаў. Але ў фондах архiва ў 164 Там жа. Воп.21. Спр.1522. Л.1-8.

папцы з дакладнымi запiскамi аб становiшчы лiтаратурных арганiзацый захоўваецца iнфармацыя, у якой паведамляецца пра настроi творчай iнтэлiгенцыi г.Мiнска ў другой палове 1932 года. Загалоўка яна не мае, з левага боку першай старонкi чырвоным чарнiлам напiсана: «Юбiлей Янкi Купалы». Хоць паведамленне не падпiсана i не паказана, адкуль яно паступiла, хто яго аўтар, тым не менш змест (аналiз настрояў), форма, манера напiсання вельмi нагадваюць почырк усё таго ж «сакрэтнага супрацоўнiка». Хутчэй за ўсё, гэта важная частка чарговага даклада, якую палiчылi вартай увагi сакратара ЦК.

Вось тэкст гэтай «дакладной»:

Юбiлей Янкi Купалы

Класавая барацьба на фронце лiтаратурнага руху пачала набываць усё вастрэйшыя формы з часу наблiжэння юбiлею Янкi Купалы.

Нацыяналiстычныя настроi, што былi пасля разгрому нацыяналдэмакратызму захаваны ўнутры, пачалi ўсё выразней праяўляцца.

Падрыхтоўка да юбiлею Купалы, на першым сваiм этапе, праводзiлася з яўна нацыяналiстычнымi тэндэнцыямi.

Баючыся, што пiсьменнiкi-камунiсты юбiлей «скомкаюць», пiсьменнiкi Баранавых i Броўка ўзялi iнiцыятыву арганiзацыi юбiлею на сябе i яе з уздымам ажыццяўлялi: хадзiлi па рэдакцыях газет, дагаварылiся пра асвятленне юбiлею ў друку, заказвалi артыкулы i г.д.

Уся ж соль шкоднасцi ў тым, што i Баранавых, i Броўка кожнае мерапрыемства «пагоджвалi» з Купалам, заяўляючы: «Мы, бачыце, вас шануем, — хай каму i не падабаецца, а ваш юбiлей Беларусь адсвяткуе».

У Купалы i многiх другiх блiзкiх яму людзей складалася ўражанне, што юбiлей адзначаны не партыяй, не савецкай грамадскасцю, а групай добрых таварышаў.

Нездаровыя настроi выявiлiся на самым юбiлейным вечары з прычыны адсутнасцi кiраўнiкоў партыi i ўраду: «Што ж, хочуць «замяць» юбiлей, але маса нацiскае...» Сустрэча групы пiсьменнiкаў (Купала, Колас, Лынькоў, Александровiч) з т.Галадзедам (прысутнiчаў т.Гiкала) была ацэнена пры блiзна так:

«На вечары адсутнiчалi, дык пад напорам мас выпраўляюць сваю памылку — арганiзавалi прыём…»

Настроi гэтыя прарвалiся ў выступленнi Броўкi (на банкеце), Кучара (даклад i выступленне на вечары ў Купалы), Нiкановiча (легенда, прачытаная на вечары ў Доме пiсьменнiкаў), Баранавых («Матчын сын»), Вольнага (надаць Дому пiсьменнiка iмя Янкi Купалы) i iнш.

Мянушка, дадзеная Купалу,— «Стары» — была с воеасаблiвай нацыянальнай г ордасцю, i ганьбiлiся тыя, хто не ведаў, што «старыком» у БССР завецца Янка Купала.

Нацыяналiстычныя настроi праяўлялiся ў пытаннi павелiчэння пенсii Купалу. Аб гэтым, з нейкiм асаблiвым жарам турбавання, нервавалiся многiя. Лаялi камунiстаў з Аргкамiтэта, шт о яны затрымоўваюць ход справы з надбаўкай пенсii.

Аб гэтым ведалi ўсе:

Дом пiсьменнiка, Акадэмiя навук, Наркамасветы, кватэры многiх — усюды пра гэта гаварылi, «хвалявалiся».

Барацьба супраць камунiстаў-пiсьменнiкаў прыняла досыць выразныя формы.

Не рэдкасцю такiя гутаркi:

«Камунiсты-пiсьменнiкi — усе былi ў БелАПП. Яны цяпер усе ў Аргкамiтэце. Павiнны стаяць на чале кожнаг а руху — камунiсты.

Трэба цярпець» (Крапiва, Глебка).

Праводзiлася лiнiя кампраметацыi асобных пiсьменнiкаўкамунiстаў.

Ужо чуваць вокрыкi: «камiсары», «адмiнiстратары» — у часе выступлення камунiстаў (Броўка). Нават спроба сарваць выступленне. На кастрычнiцкiм вечары ў часе выступлення Бэндэ выкрыквалi: «Даеш Купалу», «Купалу слова», а гэта знача: «Далоў Бэнду» (Броўка, Скрыган).

У гэтай «атмасферы» зусiм яснымi становяцца каранi паяўлення напiсанага i пададзенага ў ЦК «Лiста 12».

I зараз — прымацаванне да размеркавальнiкаў, выдача дроў расцэньваецца як вынiк «Лiста 12», i нецярплiва чакаецца разгон Аргкамiтэта, каб сфармаваць новы на чале з Янкам Купалам.

Калi раней не было маналiтнае групы пiсьменнiкаў, дык зараз такая група скалачваецца: Броўка, Баранавы х i др. — адна група, Глебка, Крапiва — другая. Збiраюцца ў Глебкi. Уся ранейшая сварка знiкае — ствараецца адзiны фронт.

Вось бегла ўсе тыя «дробныя» зарысоўкi настрояў, якiя, безумоўна, маюць нацыяналiстычныя каранi i якiя, па-мойму, распальваюцца «пабочнай» сiлай 165.

У прыведзеным тэксце аналiз настрояў iнтэлiгенцыi абмежаваны лiтаратурнымi коламi, пры гэтым у сувязi з канкрэтнай падзеяй — святкаваннем у вераснi 1932 года 50-гадовага юбiлею паэта. Разам з тым закранаюцца i некаторыя працэсы, што працякалi ў пiсьменнiцкiм асяроддзi пасля ўтварэння Аргкамiтэта па арганiзацыi Саюза савецкiх пiсьменнiкаў Беларусi. Аўтар упамiнае ў сувязi з гэтым «Лiст 12-цi» (правiльна: «Лiст 15-цi») на iмя сакратара ЦК КП(б)Б В.Ю.Жаброўскага, якiм група пiсьменнiкаў (П.Броўка, М.Лужанiн, А.Куляшоў, А.Вольны, П.Глебка, З.Бядуля, К.Крапiва, К.Чорны i iнш.) пратэставала супраць перанясення ў Аргкамiтэт горшых традыцый белапаўшчыны, перш за ўсё, групаўшчыны, адсутнасцi самакрытыкi, 165 Там жа. Спр.366. Л.30-31.

сапраўднай перабудовы, супраць выдавецка-ганарарнай палiтыкi, а таксама цяжкага бытавога становiшча лiтаратараў. Афiцыйна «Лiст»

быў ацэнены негатыўна, як праява нацыяналiзму, тым не менш пасля разгляду яго ў ЦК КП(б)Б некаторыя захады па паляпшэннi матэрыяльных умоў жыцця i працы пiсьменнiкаў былi зроблены.

Як i ў «Аглядзе настрояў», аўтар «Дакладной запiскi» iнфармуе аб новай, па яго назiраннях, актывiзацыi нацыяналiстычных настрояў сярод пiсьменнiкаў, аб’яднаннi на гэтай падставе розных груп («стварэнне адзiнага фронту»), iмкнецца прыцягнуць ўвагу партыйнага кiраўнiцтва да новых нацыяналiстычных праяўленняў.

Згаданыя ў ёй пiсьменнiкi Нiкановiч, Баранавых, крытык Кучар у пачатку 1933 года падверглiся на старонках друку i ў афiцыйных пастановах разноснай крытыцы за спробы «аднаўлення нацыяналдэмакратызму» ў творах, напiсаных да купалаўскага юбiлею.

У якасцi прыкладу спашлёмся на пастанову Аргкамiтэта па стварэннi ССПБ «Аб класава-варожых вылазках на фронце беларускай савецкай лiтаратуры» (надрукавана 10 лютага 1933 г.).

«Артыкул Сiдарэнкi «Шлях паэта», — гаворыцца ў ёй, — з’яўляецца нiчым не прыкрытай рэваншысцкай спробай нацдэмаўскiх элементаў падняць штандар разбiтага партыяй контррэвалюцыйнага нацдэмакратызму, зняславіўшы барацьбу партыi супраць нацдэмакратызму i яго носьбiтаў, ахаяць усю работу марксiсцкай крытыкi па выкрыццi класава-варожых тэорый у лiтаратуры...

Апавяданне Нiкановiча «Журавiны» з’яўляецца спробай апеляцыi да кулацкiх нацыяналiстычных элементаў унутры краiны i пераклiчкi з нацыянал-фашысцкiм лагерам Заходняй Беларусi шляхам паклёпнiцкай абмалёўкi стану iнтэлiгенцыi ў Савецкай Беларусi. Твор Сымона Баранавых «Матчын сын», выходзячы з тых жа класавых каранёў буржуазнага нацыяналiзму, з’яўляецца буйнейшай палiтычнай памылкай пiсьменнiка, якая паглыбляецца тым, што Сымон Баранавых, нягледзячы на асуджэнне яго памылкi сходам пiсьменнiкаў, да гэтага часу не выступiў з разгорнутай крытыкай як на сходах, так i ў друку варожых установак свайго твору».

Адносна «Лiста 15-цi» гаварылася: «Заява 15-цi», указаўшая на недахопы ў рабоце Аргкамiтэта, мела рад грубых памылак, якiя далi магчымасць нацыяналiстычным элементам скарыстаць гэты дакумент у сваiх класава-варожых выступленнях».

З пастановы вiдаць, чаму кiраўнiцтва рэспублiкi халаднавата паставiлася да купалаўскага юбiлею i занепакоiлася прысвечанымi яму публiкацыямi:

«Аргкамiтэт адзначае, што ў артыкуле тав. Кучара «Янка Купала»

дапушчаны наступныя палiтычныя памылкi:

а) няправiльная нацыяналiстычная фармулёўка пра сутнасць творчасцi Янкi Купалы на этапе «Нашай нiвы»,

б) няправiльная ацэнка творчасцi Купалы ў тым, дзе гаворыцца, што «творчасць Янкi Купалы на галоўнейшых усiх этапах з’яўляецца творчасцю рэвалюцыйна-дэмакратычнай». Гэта дае падставу лiчыць, што i пасля рэвалюцыi творчасць Купалы з’яўляецца нацыянальнавызваленчай, рэвалюцыйна-дэмакратычнай,

в) не выяўлены зрывы i пераацэнены творы Купалы рэканструкцыйнага перыяду».

У якасцi практычных мер Аргкамiтэт патрабаваў зняць з работы Сiдарэнку (не быў членам ССПБ), выключыць з Саюза М.Нiкановiча;

С.Баранавых — «адкрыта выступiць з крытыкай сваiх палiтычных памылак»; такой жа «разгорнутай крытыкi» патрабавалi ад А.Кучара. Былi асуджаны паводзiны рэдактараў «Беларусi калгаснай» i «ЛiМа», якiя дапусцiлi друкаванне «класава-варожых твораў», рэдактара 6-га тома Збору твораў Янкi Купалы П.Галавача, якi «прапусцiў паасобныя яўна нацыяналiстычныя вершы таго перыяду ў творчасцi Я.Купалы, калi ён адбiваў нацыянал-дэмакратычныя iдэi». Аргкамiтэт адзначыў «невыстарчальную творчую актывiзацыю Янкi Купалы», падкрэслiўшы, што ёсць неабходнасць у «большай актывiзацыi яго i змаганнi з рэшткамi контррэвалюцыйных беларускiх нацыянал-дэмакратаў».

У архiве захоўваецца iнфармацыя ў ЦК КП(б)Б ад аднаго з пiсьменнiкаў, лiтаратурнага крытыка, як напiсана ў ёй, «члена КП(б)Б».

Яна ў пэўнай ступенi дазваляе зразумець прычыны жорсткасцi рашэння — усё тая ж, адзначаная i «сакрэтным супрацоўнiкам», боязь магчымага аб’яднання творчай iнтэлiгенцыi «на нацыяналiстычнай глебе» i вакол прызнанай усiмi аўтарытэтнай асабы, боязь растучага незадавальнення партыйнай палiтыкай у галiне лiтаратуры, узнiкнення варожай арганiзацыi.

Секретарю ЦК КП(б)Б т ов.Жебровскому

Считаю необходимым довести до Вашего сведения следующее:

8.11.1933 г. я имел разговор относит ельно статей Барановы х и Сидоренко с беспартийным литератором С.Куницким. В этой беседе он сказал мне, что фактически дело заключается не только в Барановы х и Сидоренко, ибо они являются выразителями настроений не только своих, но и определенной группы лиц, которые остались в тени. Например, статью Сидоренко редактировал и утвердил к печати Головач, рекомендовав ее расширить, и сказал при этом, что «в результате хоть один застонал громко».

Об этом Куницкому рассказал сам Сидоренко. Кроме тог о, статья Сидоренко перед напечатанием обсуждалась на собрании на квартире Купалы при участии самого Купалы, Головача, Кучера, Барановых и др. Причем, Купала был настолько расчувствован, что заплакал и поцеловал Сидоренку.

Импрессия Барановых также обсуждалась коллективно и пошла в печать после согласования с Купалой.

После напечатания статьи Сидоренки Кучер, говоря о ней, сказал Куницкому, что статья правильная и Купала заслуживает такого отношения — «ты посмотришь мою еще статью, она будет также в таком направлении».

Вообще Барановых и Сидоренко поддерживают тесную связь с Купалой, также Головач и Кучер.

Когда юбилей Купалы затянулся проведением, Барановых заявлял, что он отметит его в журнале «Беларусь калгасная» самостоятельно и независимо от того, будет ли он проводиться официально. Эти произведения — независимо от их полной точности — сигнализируют о возможном существовании определенной группы, которая проводит свою линию литературной «политики» через выступления в печати отдельных своих участников, при неофициальной помощи и поддержке со стороны остальных, временами имеющих в литературе значительный вес, участников группы, возможно, коммунистов в том числе...

Эти данные создают совершенно реальную опасность того, что секретные постановления партии делаются известными тем лицам, против которых они направлены, ибо на последнем заседании фракции Оргкомитета ССПБ присутствовали лица (Кучер, Ляпич), которые сами — по приведенным сведениям — принимали неофициальное участие в организации и поддержке классово-враждебных вылазок в литературе, скрыв это от партии.

О чем считаю обязанностью довести до Вашего сведения166.

8.11.33 г.

Аргкамiтэт прыняў рашэнне, вытрымкi з якога прыводзiлiся вышэй, пасля пастановы ЦК КП(б)Б, апублiкованай 28 студзеня 1933 года пад назваю «Аб фактах прасочвання класава-варожых, нацыяналдэмакратычных уплываў у мастацкай лiтаратуры БССР». Партыйная фракцыя камiтэта атрымала па гэтай пастанове вымову — «за прытупленне класавай пiльнасцi i праяўленне гнiлога лiбералiзму з боку кiраўнiцтва Аргкамiтэта да канкрэтных носьбiтаў класава-варожых уплываў у лiтаратуры». Праект рыхтаваў асабiста сакратар ЦК В.Ю.

Жаброўскi. У архiве захоўваецца гэты дакумент разам з лiстом Жаброўскага да першага сакратара ЦК М.Ф.Гiкалы. «Мне здаецца, — пiсаў аўтар праекта, — што тая вастрыня, з якою пастаўлена гэтае пытанне, — у сувязi з дадзенымi канкрэтнымi фактамi, i тыя рэпрэсiўныя меры, што неабходна прымянiць у адносiнах фракцыi Аргкамiтэта пiсьменнiкаў, Культпропа, Наркамасветы i ў адносiнах асобных партыйцаў, вядучых 166 Там жа. Л.28- 29.

кiруючую работу на лiтаратурным фронце, — абсалютна патрэбныя i неадкладныя»167.

–  –  –

Пасля апублiкавання абедзвюх пастаноў для «мабiлiзацыi»

пiсьменнiцкага актыву на iх выкананне i ў цэлым для тлумачэння сiтуацыi, якая складвалася на «лiтаратурным фронце», пiсьменнiкiпартыйцы былi запрошаны на сустрэчу з самiм першым сакратаром.

Пасля яе стала вядома, што «контррэвалюцыйная нацдэмаўская арганiзацыя», якую так доўга шукалi, нарэшце знойдзена, а яе ўдзельнiкi арыштаваны. Зразумела, гэта ўсхвалявала пiсьменнiцкае асяроддзе, выклiкала ў iм розныя чуткi. I спачатку ў ДПУ, сваiм гаспадарам, а адтуль — кiраўнiцтву ЦК КП(б)Б зноў пайшло чарговае «данясенне»

чарговага «сакрэтнага супрацоўнiка» з пiсьменнiцкага асяроддзя.

Совершенно секретно Агентурное донесение от 22 апреля 1933 г. Ист. «Боевой».

О беседе тов. Гикало с писателями-коммунистами

ГОЛОВАЧ очень подробно рассказал о беседе с тов. Гикало:

«Гикало, — говорит Головач, — ознакомил с показаниями арестованны х. Оказывается, к моему удивлению, у них была сколоченная контрреволюционная организация». Гикало зачитывал показания ГУТЬКО, АСТРЕЙКО, РУСАКОВИЧА и др. Гутько, например, показывает, что в контрреволюционную орг анизацию он был втянут КАЛЮГОЙ. Что организация была построена на принципах троек.

Больше двух человек каждый из входящих в орг анизацию не знал.

«Задачу, которую ставила контрреволюционная нацдемовская организация, — это восстановление буржуазно-националистической, кулацкой БНР», — так рассказывает Головач о показаниях Гутько.

Головач говорит: «Оказывается, они развернули широкую деятельность, обосновали свои ячейки в Мозырщине, Оршанщине, Ленинграде, Москве, на радиоцентре, в Академии наук, в журнале «Шлях калектывiзацыi» и т.д., в университ ете, Белгоскино.

Основными руководителями были КАЛЮГА, ЛУЖАНИН, СЯДУРО, ЛИХОДИЕВСКИЙ. Причем, Лиходиевский и Лужанин состояли в к-р.

организации с 1928 г. с Белпедтехникума».

Головач дальше рассказывает: «Из показаний Русаковича видно, что его в контрреволюционную организацию втянул тоже Калюга — Калюга даже часто распекал Русаковича за т о, что тот 167 Там жа. Ф.60. Воп.3. Спр.503. Л. 55.

бездействует. Он его все время уверял, что скоро начнется война и им тогда будет большое поле деятельности. Калюга говорил, что надо, дескать, помнить, что теперь лучшие белорусские сыны арестованы и поэтому надо крепиться и работать осторожно.

В контрреволюционной БНРовской этой организации была теснейшая с вязь с высланными нацдемами — ПУЩА, ДУБОВКА, ЖИЛКА, АДАМОВИЧ АНТОН присылали свои письма и вдохновляли их на контрреволюционную работу. Имелась у контрреволюционной организации широкая связь с периферией, было втянуто учительство. Калюга выезжал на Мозырщину, вербовал там людей».

Головач говорит, что, как видно из показаний, организация была очень широкой, были люди, которые подумывали даже о работе в воинских частях — показания какого-то Соколова или что-то в этом роде.

Люди эти, состоящие в к-р. организации, изучали иностранны е языки — в первую очередь польский, немецкий, чтобы, на случай восстановления БНР, иметь возможность занять посты Полпредов.

Некоторые имели даже связь с заграницей.

Головач говорит, что он никак не мог думать, что раньше здесь работала к-р. организация. Теперь же, — говорит он, — я вижу, что действительно не ошиблись, арестовав этих людей. Видимо, ГПУ все время держало нити в своих руках этой к-р. организации и следило за тем, шутят ли люди или всерьез занимаются контрреволюцией. И, наконец, решили, как говорит Гикало, «пресечь, чтобы это дело не имело более серьезного характера». В данном случае, говорит Головач, и ГПУ и ЦК КП(б)Б очень мудро и хорошо поступили. А я ведь думал, что просто за нацдемовские взгляды людей посадили.

У Головача настроение было исключительно хорошее, он очень и очень доволен установками т.Гикало в области литературной работы. Тов. Гикало, — говорит Головач, — страшно бил коммунистов Оргкомитета за бездеятельность, за то, что почти ничего не пишут. «Вот вы г оворите о т ом, что Купала слабо пишет, а ведь написал стих о первом мае, а вы, коммунисты, что написали? О процессе вредителей — вы что-нибудь написали? Если вы так ничего не будете писать, будете бездействовать, мы вас очень крепко будем бить. Почему вы не переводитесь на русский язык, не выходите на Всес оюзную арену, что вам стоит группой собраться, поехать в Москву, перезнакомиться с русскими писателями, устроить там переводы своих произведений, на эт о вам всегда дадут денег. Пусть попробуют не дать на дело интернационального воспитания и после наших постановлений.

Вы плохо критикуете один другого. Как какие-то шляхтичи раскланиваетесь один перед другим, то же самое и по отношению к Купале и Коласу, раскланиваетесь с ними, как шля хтичи. У них теперь авторитет здорово вышибли, они нам не страшны, на коммунистическую позицию они не станут, не надо их бить, когда они не пишут, но когда плохо пишут, говорите им прямо в лицо; ни к черту не годится, когда вредные националистические разговоры не начинают разоблачать на месте.

А главное, поменьше заседайте, а побольше работайте — т о, что мы боремся за интернационализм, не значит, что мы будем свертывать белорусизацию, как раз наоборот».

Головач очень доволен речью Гикало и считает ее просто исключительной и по простоте своей, прямоте, и по умности.

Говоря о к-р. организации, Головач поражается маскировке и конспирации ее, он думает, что она тянется со времени разгрома нацдемов 1929—30 г. и предполаг ает, что, может, та нацдемовская организация 1930 г. не выдала этих и оставила для работы.

ЛИХОДИЕВСКИЙ, наверное, знал ЛУЖАНИНА, — говорит Головач, — в последнее время они немного дружили. У Лиходиевского исключительная маскировка. Видимо, — г оворит Головач, — Лужанин был связан с Мозырщиной, потому что, когда нас вместе выделили ехать на посевную, он вс е уговаривал меня на Мозырщину, дескать, у него там знакомые.

Встретил ЧЕРНОГО, он рассказывает, что ему сказал КЛИМКОВИЧ, что на узком заседании Оргкомитета он, Климкович, скоро будет информировать о деле арестованны х писателей. У некоторы х ответственных людей, г оворит Черный, есть такое мнение, что рядом с серьезными врагами некоторым просто надо будет всыпать хорошенько, «разложив их на площади Свободы».

Калюга, смотри, — г оворит Черны й, — он там целый предводитель был. Но в общем, заключает Черный, мног о в этом деле мальчишеского и, видимо, ничего очень серьезног о, что бы нам угрожало, нет. Во всяком случае, судя по словам Климковича, Головач говорит: «Некоторых, которы е взяты по недоразумению, конечно, выпустят. Я думаю, что, может, и Таубин попадет в это число, было бы неплохо».

Черный говорит: «Климкович рассказывал — они немецкий и др.

языки изучали — собирались в Полпреды, может, и ТАУБИН для этого изучал», — говорит Черный.

МОДЭЛЬ сказал только, что ему очень понравилась беседа у Гикало.

ХВЕДОРОВИЧ начал было рассказывать о беседе у Гикало, но, видимо, побоялся разглашать 168.

Верно: (подпись) 168 Там жа. Л.73- 76.

Прапануемая чытачу паведамляльная iнфармацыя пачатку 30-х гадоў была, такiм чынам, аднолькавая па сваёй накiраванасцi — перасцерагчы партыйнае кiраўнiцтва аб распаўсюджваннi нацыяналдэмакратызму ў розных групах iнтэлiгенцыi г.Мiнска i аб наяўнасцi ў iх асяроддзi «старанна замаскiраванай нацдэмаўскай арганiзацыi».

Адрозненне ў тым, што ў першым выпадку сiгналiзавалася аб небяспецы нацыянал-дэмакратызму ў цэлым, як iдэалогii кулацтва, у другiм — аб небяспецы ажыўлення яго i ролi ў гэтым лiтаратараў, асаблiва такiх, як Янка Купала. У абодвух выпадках робiцца вывад аб неабходнасці ўзмацнення барацьбы супраць гэтай небяспекі. У тую трагедыю, якая спасцiгла беларускую iнтэлiгенцыю ў 30-я гады, «сакрэтныя супрацоўнiкi», «паведамляльнiкi», «iнфарматары» ўносiлi лепту першымi.

У тэксце дакументаў упамiнаюцца iмёны:

Адамовiч А.Ф. — намеснiк наркома земляробства, да гэтай пасады працаваў у партыйных органах i сферы культуры. Камiсiяй па чыстцы i праверцы членаў i кандыдатаў партыi ячэйкi Наркамзема БССР у вераснi 1929 г. выключаны з партыi i накiраваны на работу па спецыяльнасцi — «за iдэалагiчную нявытрыманасць, скрыў-ленне класавай лiнii i праводзiмай у Наркамземе палiтыкi, за прымiрэнчыя адносiны да контррэвалюцыйных вылазак нацыянал-дэмакратызму».

Прэзiдыум ЦКК КП(б)Б 19 кастрычнiка, аднак, пакiнуў А.Ф.Адамовiча ў партыi, да ўшы яму суровую вымову з папярэджаннем i пераводам на нiзавую работу тэрмiнам на два гады. У 1930 г. быў арыштаваны i асуджаны. Расстраляны ў вераснi 1937 г.

Аж гiрэй А.Ю. (Вольны Анатоль) — беларускi паэт, кiнадраматург. З 1923 г. член лiтаб’яднання «Маладняк», з 1928 г.— «Полымя». Заслужаны дзеяч мастацтва БССР (1935). Арыштаваны ў 1936 г. i ў кастрычнiку 1937 г. расстраляны.

Александровiч А.I. — беларускi пiсьменнiк. Член-карэспан-дэнт АН БССР (1936). Адзiн з арганiзатараў аб’яднання «Маладняк». У 1930—1937 гг. з’яўляўся членам ЦВК БССР.

Анiхоўскi А.Ю. — у 1929 г. iнспектар Наркамасветы. У мiнулым член партыi беларускiх эсэраў. Актыўны ўдзельнiк з’езда 1924 г., на якiм партыя самараспусцiлася. Арыштаваны i асуджаны па «справе СВБ».

Астрэйка С.А. — беларускi паэт. З сялян. Скончыў Мiнскi педтэхнiкум (1930), працаваў лiтаратурным рэдактарам у НДI прамысловасцi. З 1932 г. па сакавiк 1933 г. — навуковы супрацоўнiк Iнстытута мовы i лiтаратуры БелАН. Друкаваўся ў газеце «Чырвоная змена», часопiсах «Чырвоная Беларусь» i «Полымя». Быў асу-джаны i загiнуў у вераснi 1937 г.

Ашаровiч I.П. — гiсторык. У пачатку 30-х гадоў быў членам прэзiдыума БелАН, загадваў аддзелам падрыхтоўкi кадраў акадэмii.

Працаваў рэдактарам газеты «Акцябр». Арыштаваны ў 1937 г. i ў лiстападзе 1938 г. расстраляны.

Балiцкi А.В. — у 1926-1929 гг. нарком асветы БССР. Адзiн з актыўных творцаў i праваднiкоў палiтыкi беларусiзацыi ў 20-я гады. У вераснi 1929 г. пастановаю ЦКК КП(б)Б аб’яўлена суровая вымова з накiраваннем на два гады на нiзавую работу. У 1930 г. выключаны з партыi за нацыянал-дэмакратызм, арыштаваны i асуджаны.

Расстраляны ў кастрычнiку 1937 г.

Баранавых С.Я. — беларускi пiсьменнiк. Пiсаў апавяданнi, аповесцi, раманы. Перакладаў на беларускую мову творы М.Горкага.

Арыштаваны ў 1936 г. i асуджаны на 10 гадоў зняволення. Памёр у 1942 г.

Бейлiн А.Р. — у 1929 г. адказны сакратар яўбюро ЦК КП(б)Б.

Броўка П.У. — вядомы беларускi паэт, грамадскi дзеяч. З 1962 г. — народны паэт БССР, з 1953 г. — член-карэспандэнт, з 1966 г. — акадэмiк АН БССР. У 1948-1967 гг. — старшыня праўлення СП БССР.

Неаднаразова выбiраўся ў Вярхоўны Савет СССР. У пачатку 30-х гадоў быў блiзкi да Я.Купалы.

Будзiнскi С.Я. — актыўны ўдзельнiк рэвалюцыйнага руху на тэрыторыi Польшчы, Расii. Са студзеня 1929 г. член рэдакцыi цэнтральных органаў КПЗБ. У 1930 г. — член бюро ЦК КП(б)Б, рэдактар газеты «Звязда», член рэдкалегii часопiса «Бальшавiк Беларусi». Адзiн з арганiзатараў, а пазней выкладчык Камунiстычнага унiверсiтэта ў Мiнску. Рэпрэсiраваны. Загiнуў у кастрычнiку 1937 г.

Бялькевiч I.К. — мовазнаўца. Працаваў у Наркамасветы БССР, дырэктарам Мсцiслаўскага педагагiчнага тэхнiкума, у Iнстытуце беларускай культуры i Iнстытуце мовазнаўства БелАН. У мiнулым член партыi беларускiх эсэраў. Арыштаваны ў лютым 1930 г. па «справе СВБ», затым высланы за межы рэспублiкi.

Валабрынскi А.М. — у канцы 20-х — пачатку 30-х гадоў выкладаў грамадскiя дысцыплiны ў вышэйшых навучальных установах Мiнска, працаваў у Iнстытуце фiласофii БелАН.

Васiлевiч I.А. — у 1926-1927 гг. нарком фiнансаў БССР. З верасня 1927 г. па кастрычнiк 1930 г. другi сакратар Ц К КП(б)Б.

Арыштаваны ў 1937 г. i ў жнiўнi 1938 г. расстраляны.

Воўк-Левановiч I.В. — мовазнаўца. У 1929-1930 гг. працаваў у Белдзяржунiверсiтэце, у Iнстытуце мовазнаўства БелАН, з 1930 г. — у Саратаўскiм унiверсiтэце. Быў прыхiльнiкам «усходняй арыентацыi» ў развiццi беларускай мовы, за што лiчыўся велiкарускiм шавiнiстам.

Галавач П.Р. — беларускi пiсьменнiк. У 1926-1930 гг. загадчык аддзела, пасля першы сакратар ЦК ЛКСМБ i рэдактар газеты «Чырвоная змена». У лiстападзе 1929 — сакавiку 1930 г.— намеснiк наркома асветы БССР. Шмат займаўся рэдакцыйнай дзейнасцю. У 1937 г.

рэпрэсiраваны i ў кастрычнiку расстраляны.

Галадзед М.М. — з мая 1927 па май 1937 г. Старшыня СНК БССР. Пасля арышту скончыў жыццё самагубствам (21 чэрвеня 1937 г.).

Гамарнiк Я.Б. — у снежнi 1928 - вераснi 1929 г. першы сакратар ЦК КП(б)Б, з кастрычнiка 1929 г. начальнiк Палiтупраўлення Чырвонай Армii, адказны рэдактар газеты «Красная звезда». У маi 1937 г. застрэлiўся.

Гей К.В. — у 1930-1931 гг. першы сакратар ЦК КП(б)Б. 25 лютага 1939 г. асуджаны да расстрэлу.

Гiкала М.Ф. — са студзеня 1932 па студзень 1937 г. першы сакратар ЦК КП(б)Б. Расстраляны ў красавiку 1938 г.

Глебка П.Ф. — беларускi паэт. Акадэмiк АН БССР (1957). Вёў навуковую работу ў галiне беларускай мовы, мастацтва, фалькларыстыкi. Займаўся перакладамi на беларускую мову твораў класiкаў рускай i ўкраiнскай лiтаратуры. Неаднаразова выбiраўся ў Вярхоўны Савет БССР.

У другой палове 20-х — першай палове 30-х гадоў уваходзiў у лiтаратурныя аб’яднаннi «Маладняк», «Узвышша», працаваў у газеце «Калгаснiк Беларусi», часопiсе «Полымя рэвалюцыi».

Дудар Алесь (Дайлiдовiч А.А., выступаў пад псеўданiмам Т.Глыбоцкi) — беларускi паэт, лiтаратурны крытык, перакладчык. У 1927-1928 гг. рэдактар часопiса «Маладняк». У 1928 г. за верш «Пасеклi наш край папалам» адмiнiстрацыйна высланы ДПУ Беларусi за межы рэспублiкi. Арыштоўва ўся па «справе СВБ». Расстраляны ў кастрычнiку 1937 г.

Жаброўскi В.Ю. — з сакавiка 1932 па студзень 1934 г. — сакратар ЦК КП(б)Б. Расстраляны ў 1938 г.

Жылуновiч З.Х. (Цiшка Гартны) — вядомы дзеяч беларускага нацыянальна-рэвалюцыйнага руху, грамадскi i дзяржаўны дзеяч.

Пiсьменнiк. Акадэмiк БелАН (1928). З 1 студзеня па 3 лютага 1919 г.

узначальваў першы ўрад Беларусi. Быў рэдактарам газеты «Савецкая Беларусь», часопiса «Полымя», працаваў дырэктарам Белдзяржвыдавецтва, нам. наркома асветы БССР, у Iнстытуце гiсторыi БелАН. У студзенi 1931 г. пастановаю ЦК КП(б)Б выключаны з партыi «за свядомае правядзенне нацыянал-апартунiстычнай i нацыяналдэмакратычнай лiнii, за ўдзел у антыпартыйных групоўках у КП(б)Б, за сувязь з чужымi справе пралетарыяту нацдэмаўскiмi i фашысцкiмi элементамi…». Памёр 11 красавiка 1937 г. у Магiлёўскай турэмнай лячэбнiцы.

Зарэцкi М iхась (Касянкоў М.Я.) — беларускi пiсьменнiк.

Актыўны ўдзельнiк лiтаратурна-грамадскага руху 20-х гадоў. З 1935 г.

працаваў у Iнстытуце лiтаратуры БелАН. У 1936 г. арыштаваны i ў кастрычнiку 1937 г. расстраляны.

Затонскi У.П. — партыйны i дзяржаўны дзеяч СССР i УССР. У 1927-1934 гг. — член прэзiдыума ЦКК ВКП(б), быў старшынёй ЦКК КП(б)У. У маi — чэрвенi 1929 г. узначальваў камiсiю ЦКК ВКП(б) па праверцы нацработы ў БССР. Рэпресiраваны ў 1938 г.

Iгнатоўскi У.М. — актыўны ўдзельнiк нацыянальнарэвалюцыйнага руху ў Беларусi, гiсторык, акадэмiк БелАН (1928). З 1926 г. старшыня Iнбелкульта, у 1929-1931 гг. — прэзiдэнт БелАН.

Член бюро ЦК КП(б)Б.

Заява з прызнаннем памылак, якая згадваецца ў дакладзе «сакрэтнага супрацоўнiка», апублiкавана ў «Звяздзе» 29 верасня 1929 г. У ёй перадаецца змест лiста Iгнатоўскага ў камiсiю Затонскага ў сувязi з крытыкай яго «памылак» у працах па гiсторыi Беларусi. Аўтар заяўляе, што будзе паслядоўна праводзiць лiнiю партыi ў культурнанацыянальным будаўнiцтве.

У кастрычнiку 1930 г. аб’яднаным пленумам ЦК i ЦКК КП(б)Б выведзены са складу бюро ЦК i членаў ЦК па абвiнавачаннi ў нацыянал-ухiлiзме i за тое, што ў галiне нацыянальна-культурнага будаўнiцтва адыграў тую ж ролю, што i Прышчэпаў у кiраўнiцтве зямельнымi органамi. З партыi выключаны ў студзенi 1931 г., 4 лютага 1931 г. пасля гутаркi ў ДПУ застрэлiўся.

Iльючонак П.В. — у 1929 г. нам. старшынi Белпайгандлю, да гэтага — у Наркамасветы, Белдзяржвыдавецтве. У студзенi 1930 г.

выключаны з партыi, у лютым арыштаваны, затым асуджаны за «контррэвалюцыйную дзейнасць». Памёр у зняволеннi ў чэрвенi 1945 г.

Калюга Лукаш (Вашына К.П.) — беларускi пiсьменнiк. З сялян.

Скончыў Беларускi педагагiчны тэхнiкум (1931). Працаваў у НДI прамысловасцi ВСНГ i на Беларускiм радыё (да 1933 г.). Друкавацца пачаў з 1927 г. Рэпрэсiраваны ў 1933 г. Расстраляны ў кастрычнiку 1937 г.

Клiмковiч М.М. — беларускi пiсьменнiк, даследчык беларускай лiтаратуры. З сялян. Друкавацца пачаў з 1926 г. У 1932-1934 гг. — старшыня Аргкамiтэта, у 1934-1939 гг. — старшыня СП БССР.

Красiнскi М.Ф. — дырэктар Другога Беларускага тэатра ў Вiцебску, адказны сакратар Беларускага таварыства драматургаў i кампазiтараў. Арыштаваны ў сакавiку 1930 г. па «справе СВБ», сасланы. Расстраляны ў лiстападзе 1938 г.

Кунiцкi С.Ф. — крытык, лiтаратуразнаўца. Быў членам БелАПП, Саюза пiсьменнiкаў БССР. Працаваў вучоным сакратаром Iнстытута мовы, лiтаратуры i мастацтва АН БССР. У пачатку 30-х гадоў друкаваў артыкулы, нарысы, рэцэнзii на творы Я.Купалы, Я.Коласа i iнш. Арыштаваны ў 1936 г. i асуджаны на 10 гадоў зняволення.

Памёр у 1940 г.

Кучар А.Е. — крытык, драматург. У пачатку 30-х гадоў у рэдакцыях газет, затым у Дзяржвыдавецтве, на кiнастудыi «Беларусьфiльм».

Ластоўскi В.Ю. — вядомы дзеяч беларускага нацыянальнадзяржаўнага адраджэння, гiсторык, лiтаратуразнаўца, публiцыст.

Акадэмiк БелАН (1928). Са снежня 1919 г. узначальваў Раду БНР, у 1923 г. выйшаў з урада БНР. Да 1927 г. — у эмiграцыi ў Коўна. Пасля вяртання ў Мiнск працаваў дырэктарам Беларускага дзяржаўнага музея, затым неадменным сакратаром IБК i БелАН. Арыштаваны ў лiпенi 1930 г. па «справе СВБ», сасланы ў Саратаў. Расстраляны ў студзенi 1938 г.

Лiманоўскi Янка (I.М.) — у 1929 г. быў назначаны дырэктарам Другога Беларускага тэатра, затым працаваў намеснiкам дырэктара Iнстытута лiтаратуры i мастацтва БелАН. Адзiн з арганiзатараў i кiраўнiкоў БелАПП. У час вайны супрацоўнiчаў з акупантамi, пасля ў эмiграцыi.

Лiхадзiеўскi С.I. — беларускi паэт, лiтаратуразнаўца i перакладчык. Д-р фiлалаг. навук (1967), праф. (1968). Вучыўся ў Белдзяржунiверсiтэце (1930-1931) i Мiнскiм вышэйшым педагагiчным iнстытуце (1931-1933). Потым жыў у Томску i Ташкенце. Друкавацца пачаў у 1925 г.

Луж анiн Максiм (Каратай А.А.) — беларускi паэт. Заслужаны дзеяч мастацтва БССР (1969). З сялян. Вучыўся ў Белдзяржунiверсiтэце ў 1928-1931 гг., працаваў у часопiсе «Узвышша» (1930на рэспублiканскiм радыё. У 1935-1941 гг. — на выдавецкай рабоце ў Маскве. Удзельнiк Айчыннай вайны. З 1944 г. — у Мiнску.

Працаваў у газеце «Звязда», часопiсе «Вожык», на кiнастудыi «Беларусьфiльм». Друкуецца з 1925 г. Двойчы выбiраўся ў Вярхоўны Савет БССР.

Ляпiч Р.Ф. — крытык, перакладчык. У 1931-1935 гг. вучыўся ў аспiрантуры БелАН, з 1935 г. — малодшы навуковы супрацоўнiк Iнстытута лiтаратуры.

Мамчыц Н.Н. — iнспектар Наркамасветы БССР, да гэтага на педагагiчнай працы i ў органах сацвыхавання. У 1919-1920 гг.

уваходзiў у партыю беларускiх эсэраў, з 1926 г. — у КП(б)Б.

Марук Я.Н. — студэнт педагагiчнага факультэта Белдзяржунiверсiтэта. Працаваў у Белдзяржвыдавецтве, Радыёкамiтэце.

Рэпрэсiраваны.

Нiкановiч М.У. — беларускi пiсьменнiк. З 1928 г. працаваў у газете «Чырвоная змена», з 1933 г. жыў i працаваў за межамi Беларусi (РСФСР).

Осьмаў I.У. — у другой палавiне 1929 г. — рэдактар газеты «Звязда», да гэтага на партыйнай рабоце. Адклiканы з БССР у распараджэнне ЦК ВКП(б).

Пашковiч I.Ф.— работнiк Белдзяржвыдавецтва, у мiнулым актывiст партыi беларускiх эсэра ў. Рэпрэсiраваны.

Пiляр Р.А. — у 1929-1930 гг. — нарком унутраных спраў БССР.

Рэпрэсiраваны.

Платун А.М. — з верасня 1929 г. — нарком асветы БССР.

Акадэмiк БелАН з 1931 г. У 1927-1938 гг. — член Прэзiдыума ЦВК БССР. Рэпрэсiраваны. Памёр у 1938 г.

Прышчэпаў Д.Ф. — дзяржаўны i грамадскi дзеяч БССР. У 1924 — 1929 гг. — нарком земляробства, затым нам. старшынi Дзяржплана БССР. У вераснi 1929 г. выключаны з КП(б)Б «за апазiцыйную дзейнасць i сiстэматычнае скажэнне класавай лiнii ў кiраўнiцтве зямельнымi органамi».

Арыштаваны ў лiпенi 1930 г. па абвiнавачаннi ў дапамозе СВБ «у правядзеннi контррэвалюцыйных мерапрыемстваў». Асуджаны да 10 гадоў канцлагераў. У студзенi 1940 г. памёр у турэмнай бальнiцы.

Рапапорт Р.Я. — у пачатку 1930 г. — старшыня ДПУ Беларусi.

Рэпрэсiраваны.

Стасевiч Б.I. — з кастрычнiка 1928 г. па верасень 1929 г. — загадчык АПА ЦК КП(б)Б, потым у Маскве ў Прафiнтэрне загадчык балканскай секцыi. Арыштаваны i прыгавораны да ВМП.

Расстраляны ў 1938 г.

Сянкевiч А.А. — у 1928 г. — рэктар Камунiстычнага унiверсiтэта Беларусi, адначасова ў 1929 г. — загадчык агiтацыйнапрапагандысцкага аддзела ЦК КП(б)Б. У вераснi 1929 — лiстападзе 1930 г. — дырэктар Iнстытута гiсторыi партыi i Кастрычнiцкай рэвалюцыi пры ЦК КП(б)Б. У 1931-1932 гг. працаваў у Iнстытуце лiтаратуры i мастацтва БелАН, затым у Маскве. Арыштаваны ў 1938 г. i ў чэрвенi расстраляны.

Ульянаў А.Ф. — да прызначэння рэдактарам часопiса «Полымя»

працаваў пастпрэдам НКЗС СССР пры ўрадзе БССР i на iншай працы за мяжой. Затым у сферы знешняга гандлю (Польшча, Чэхаславакiя i iнш.). Арыштаваны ў 1937 г. i ў лiстападзе расстраляны.

Цвiкевiч А.I. — дзеяч беларускага нацыянальна-дэмакратычнага адраджэння. Мiнiстр замежных спраў у Радзе БНР, з 1923 г. — прэм’ер-мiнiстр БНР у Празе. Адзiн з iнiцыятараў лiквiдацыi ўрада БНР i правядзення Берлiнскай канферэнцыi, якая спынiла дзейнасць урада БНР i прызнала Мiнск адзiным цэнтрам нацыянальнадзяржаўнага адраджэння Беларусi.

Пасля канферэнцыi працаваў у Мiнску ў Наркамаце фiнансаў, затым сакратаром IБК. З 1929 г. у Iнстытуце гiсторыi БелАН.

Арыштаваны 14 лiпеня 1930 г. i ў 1931 г. асуджаны на 5 гадоў высылкi. Зноў арыштаваны 17 i расстраляны 30 снежня 1937 г.

Чарвякоў А.Р. — вядомы дзяржаўны i партыйны дзеяч, актыўны ўдзельнiк рэвалюцыйнага руху, Кастрычнiцкай рэвалюцыi i грамадзянскай вайны. Адзiн з заснавальнiкаў БССР. Падпiсаў Дэкларацыю аб утварэннi СССР. У 1920-1937 гг. Старшыня ЦВК БССР, адзiн са Старшынь Ц ВК СССР (1922-1937), Старшыня СНК БССР у 1920 — 1924 гг.

Заява, аб якой гаворыцца ў дакладзе «сакрэтнага супрацоўнiка», апублiкавана ў «Звяздзе» 27 снежня 1929 г. пад назваю «Бальшавiцкай самакрытыкай выкрыем свае памылкi i яшчэ больш згуртуем свае рады для барацьбы за сацыялiзм». Застрэлiўся ў час работы XVI з'езда КП(б)Б (16 чэрвеня 1937 г.).

Чарж ынскi У.В. — працаваў у IБК i БелАН. Арыштаваны ў чэрвенi 1930 г. па «справе СВБ». Асуджаны да высылкi ў Казань тэрмiнам на 5 гадоў. Звестак аб яго далейшым лёсе няма.

Чорны Кузьма (Раманоўскi М.К.) — беларускi празаiк, драматург, публiцыст. З сялян. У 1924-1928 гг. працаваў у газеце «Беларуская вёска».

Быў членам лiтаб’яднання «Маладняк» (з 1923 г.) i «Узвышша» (з 1926 г.).

У 1932-1937 гг. — галоўны лiткансультант пры СП БССР. Друкаваўся з 1921 г. Арыштоўваўся ў 1938 г., быў вызвалены. У гады вайны ў Маскве, затым у Мiнску.

Хадыка У.М. — беларускi паэт. З сялян. Быў членам «Маладняка». Друкавацца пачаў у 1926 г. Арыштаваны ў 1936 г. i асуджаны ў кастрычнiку 1937 г. на 10 гадоў пазбаўлення волi. Загiнуў на будоўлi ў маi 1940 г.

Хведаровiч Мiкола (Чарнушэвiч М.Ф.) — беларускi паэт. З сялян. Скончыў Белдзяржунiверсiтэт (1931). Працаваў у часопiсах «Партыйны работнiк» i «Бальшавiк Беларусi» (1929-1932), рэдактарам часопiса «Чырвоная Беларусь» (1932-1933), у часопiсе «Полымя рэвалюцыi» (1934-1937). Першыя творы надрукаваў у 1926 г.

Арыштаваны ў жнiўнi 1938 г. Працаваў у раёне Поўначы, ва Узбекiстане, з 1956 г. у г.Мiнску.

–  –  –

1. Адзiнага погляду не было Аб драме класiка беларускай лiтаратуры Янкi Купалы «Тутэйшыя» напiсана шмат. Пераважна з пункту гледжання яе мастацкiх i iдэйных вартасцей, месца, якое яна займае ў творчасцi песняра. Менш даследавана гiсторыя ўвасаблення «Тутэйшых» на тэатральнай сцэне, хоць i вядома, што сцэнiчны лёс п'есы досыць няпросты. Драма неўзабаве пасля яе пастаноўкi ў Першым Беларускiм драматычным тэатры ў 1926 г. была знята з рэпертуару. Знята Галоўлiтам раптоўна, без папярэднiх узгадненняў з Наркамасветы, чыёй структурай Галоўлiт з'яўля ўся.

Падзея для таго часу была надзвычайнай. П'еса належала пяру класiка беларускай лiтаратуры, якi год назад атрымаў званне народнага паэта БССР. Напiсаная ў 1922 годзе, яна ўжо друкавалася ў часопiсе «Полымя» i пярэчанняў не выклiкала.

Надзвычайнасць надавала i тая акалiчнасць, што забарона адбылася ў час работы Акадэмiчнай канферэнцыi па рэформе беларускага правапiсу i азбукi (канферэнцыя адкрылася ў Мiнску 14 лiстапада, цэнзура зняла п'есу 16 лiстапада). На канферэнцыю былi запрошаны прадстаўнiкi замежных навуковых устаноў, беларускiх нацыянальных i культурна-асветных цэнтраў, i кiраўнiцтву рэспублiкi было зусiм не абыякава, якое ўражанне застанецца ў iх ад Савецкай Беларусi. «Культурная праграма», складзеная для гасцей, прадугледжвала наведванне навуковых, навучальных, асветных i iншых устаноў беларускай сталiцы, у тым лiку дзяржаўных тэатраў у Мiнску i Вiцебску. Тым не менш, п'еса са сцэны Мiнскага тэатра была раптоўна знята.

Грамадскасць рэспублiкi падзею са зняццем сустрэла неадназначна. Адных абурыў сам факт самавольства ў адносiнах да вядомага пiсьменнiка, iгнараванне думкi замежных удзельнiкаў канферэнцыi. Другiя сцвярджалi, што ўсё зроблена правiльна. П'есу ўсё роўна давялося б забараняць, бо ў яе змесце аказалiся тыя ж праявы нацыянал-дэмакратызму, што выявiлiся i на самой канферэнцыi.

Справа ў тым, што ўжо ў першы дзень работы канферэнцыi палiтычныя кантралёры ўгледзелi ў ёй шмат недапушчальных з пункту гледжання тагачаснай афiцыйнай iдэалогii фактаў, якiя ў друку былi квалiфiкаваны як «нацыянальныя захапленнi i нацыяналдэмакратычныя iмкненнi». Было заўважана, што ў афармленнi залы пасяджэнняў не аказалася партрэта У.I.Ленiна, чырвоных сцягоў, пераважалi нацыянальныя колеры; апавешчаная затым на канферэнцыi прапанова некаторых яе ўдзельнiкаў аб неабходнасцi разгледзець пытанне пераходу ў беларускiм правапiсе з кiрылiцы на лацiнку была расцэнена ўладамi, як «арыентацыя на буржуазны Захад у процiвагу пралетарскай Маскве»; быў падвергнуты крытыцы i нарком асветы А.В.Балiцкi, якi «ў прывiтальным слове не паказаў нi ролi партыi ў культурным будаўнiцтве, нi класавай сутнасцi асветы ў савецкай краiне».

На закрытым пасяджэннi бюро ЦК КП(б)Б 26 лiстапада 1926 г.

абмеркаванне гэтых «праколаў» набыло настолькi востры характар, што старшыня Iнбелкульта i партыйнай пяцёркi па арганiзацыi канферэнцыi У.М.Iгнатоўскi вымушаны быў адмовiцца ад далейшай работы па матэрыялах канферэнцыi, i толькi пад нацiскам членаў бюро згадзiўся працягваць яе.

У такiх абставiнах i ўзнiкла пытанне аб п'есе Я.Купалы «Тутэйшыя», у якой былi ўбачаны «мастацка аформленыя элементы нацыянал-дэмакратызму». Тыя самыя «элементы», аб небяспецы якiх першы сакратар ЦК А.I.Крынiцкi гаварыў яшчэ ў вераснi 1925 г. на сходзе членаў бюро ячэек Мiнскай гарадской партыйнай арганiзацыi.

Той самы нацыянал-дэмакратызм, пра якi ў пастанове ЦК КП(б)Б «Аб рабоце сярод iнтэлiгенцыi» (сакавiк 1926 г.) было сказана, што ён у Савецкай Беларусi «знаходзiць свой сацыяльны базiс у настроях буржуазнай верхавiны вёскi». Да таго ж у гэты час кiраўнiцтва ЦК займалася пытаннем i аб лiтаратурным дадатку да газеты «Беларуская вёска» — часопiсе «Чырвоны сейбiт», якi рэдагаваў Р.К.ШукевiчТраццякоў. Загадчык арганiзацыйнага аддзела ЦК У.А.Валынскi ў лiсце членам бюро ЦК КП(б)Б ад 22 снежня 1926 г. пiсаў, што рэдактар ператварыў дадатак у рупар узвышанцаў, афарбаваў яго ў дробнабуржуазныя нацыяналiстычныя колеры i супрацьпаставiў яго пралетарскiм маладнякоўцам.

Гэтыя тры пытаннi — вынiкi нагаданай вышэй Акадэмiчнай канферэнцыi, п'еса Я.Купалы «Тутэйшыя» i «нацыяналiстычныя памылкi «Чырвонага сейбiта» на агульным фоне лiтаратурнай палiтыкi — разглядалiся разам на адных i тых жа закрытых пасяджэннях бюро ЦК на працягу лiстапада—снежня 1926 г.

Папярэдняе абмеркаванне купалавай п'есы адбылося на пашыраным пасяджэннi калегii аддзела друку ЦК КП(б)Б у апошнi дзень работы Акадэмiчнай канферэнцыi 19 лiстапада 1926 г. На гэтым пасяджэннi была прынята i пастанова, прапанаваная для далейшага разгляду бюро ЦК. Запiсы выступленняў, якiя захавалiся ў Нацыянальным архiве Рэспублiкi Беларусь, гавораць аб сутыкненнi розных поглядаў на факт забароны мастацкага твора.

Секретно Подлежит возврату в с екретариат ЦК Прот окол № 29 расширенного заседания коллегии от дела печати ЦК КП(б)Б от 19 ноября 1926 г.

Присутствовали: члены коллег ии тт.Адамович, Осьмов, Сербента, Антонов, Виноградова, Шукевич, Зарецкий, Чарот, Вонсовский, Давидович; от Главлита — т.Орешников, Наркомпроса — т.Шамардина, Политконтроля ГПУ — т.Михайлов, АПО ЦК — т.Абрамчук, Белг остеатра — т.Матусов, Рабиса — т.Табайник.

Слушали:

О пьесе Я.Купалы «Тутэйшыя». Докладчики: от Главлита — т.Орешников, от Наркомпроса — т.Шамардина.

Тов. Орешников: Коллегия Главлита после первой постановки пьесы «Тутэйшыя» вынуждена была эту пьесу с постановки снять ввиду ее неподходящего с одержания. Представитель Главлита присутствовал на генеральной репетиции и указывал режиссерам на те места, где нужно было внести те или иные изменения. Несмотря на это, пьеса пошла совершенно без поправок, что и заставило Главлит запретить ее дальнейшую постановку в таком виде.

Фракция коллегии Наркомпроса это постановление Главлита решила отменить.

Тов.Орешников настаивает на том, чтобы данное заседание подтвердило правильность решения Главлита о запрещении пьесы к постановке и отменило решение фракции коллегии Наркомпроса.

Одновременно он заявляет, что Наркомпрос не может вмешиваться в дела Главлита.

Тов. Шамардина защищает решение фракции коллегии Наркомпроса об отмене запрещения Главлита. Главлит, по ее мнению, явля ется главком Наркомпроса и поэтому обязан выполнять решения коллегии Наркомпроса.

Прения:

Тов. Михайлов: Главлит дал разрешение на постановку пьесы, надеясь, что ее отведет режиссура, тем более, что Мирович и многие зрители были против эт ой пьесы. Но после того, как пьеса пошла без всяких изменений, на кот орые указывал представитель Главлита на генеральной репитиции, Главлиту ничего не оставалось делать, как запретить ее дальнейшую постановку. Неверно, что автор в лице учителя Янки хотел вывести отрицательный тип. Тип этот дан положит ельным. Не будь этого, пьесу можно бы ло бы легко переделать. Если оправдывать автора тем, что пьеса написана еще в 1922 году, то не надо все-таки забывать, что для постановки эта пьеса им дана в 1926 году.

Тов. Мат усов: Театр с этой пьесой определенно провалился.

Вопрос о ее постановке очень долго обсуждался. Театр стоял на той точке зрения, что в репертуар необходимо включить произведения белорусских писателей. Пьесу Я.Купалы решено было принять к постановке, внеся некоторые изменения. С этими изменениями Главлит с огласился. Согласился с ними и автор. Но при постановке результат получился плачевный. Мы пришли к убеждению, что пьесу надо снять. В чем же причина? Почему плоха пьеса — по тексту или оформлению артистами? Я уверен, что все будет свалено на театр.

Не права т.Шамардина, говоря, что пьесу снимать не надо. Это значит, что ее снимет публика, что повлечет за собою как материальный, так и моральный ущерб театру. Пьесу необходимо было радикально переделать самому автору.

Тов. Абрамчук: Я уверен, что автор желал подчеркнуть, что для белоруса, якобы, все «оккупанты» равны — поляки с большевиками. Такая пьеса для нас не приемлема. Революционные типы выведены с самой плохой стороны. Автор в лице Янки дал положит ельный тип. Нужно орг анизовать обсуждение пьесы в литературном и театральном кругах с участием авт ора. Главлит должен предложить автору сделать соответствующие изменения, и тогда пьесу можно будет сохранить. Автор на это может согласиться. Вопрос о взаимоотношения х Главлита с Наркомпросом надо рассматривать отдельно.

Тов. Сербент а: Пьеса произвела на меня ужасное впечат-ление как пьеса контрреволюционная. Тип Янки у автора выведен положит ельным. Пьесу можно переделать только в том случае, если в уста Янки влить другие речи. Но тогда пьеса будет уже другой. У Главлита не было другого выхода, как снять пьесу, и решение его было правильным. Ошибка заключалась только в том, что не были приняты во внимание происходящая в данное время Академическая конференция и то неблагоприятное впечатление, которое это запрещение могло произвести на делегатов.

Момент для снятия пьесы был выбран в этом отношении неудачно. Но, все-таки, постановление Главлита должно оставаться в силе.

Что касается взаимоотношений Главлита с Наркомпросом, то формально, по положению, Главлит подчиняется Наркомпросу, но это не может распространяться на все области работы Главлита:

Наркомпрос — учреждение воспитательное, Главлит — карательное, орг ан диктатуры.

Тов. Шукевич: При издании пьесы в 1922 году ее просматривали два члена бюро ЦК и редактор «Полымя» тов.Сенкевич. Согласован был вопрос и с т ов.Вайнером (бывший член бюро ЦК). Кт о же виновен в создавшемся положении? Если были сомнения относит ельно постановки пьесы, нужно было их реализовать. Ошибка Главлита заключается в том, что он не проверил, введены ли в пьесу те поправки, которые им были указаны. Мое мнение — нужно постановку отложить, произвести нужное изменение, а пьесу не снимать.

Тов. Ант онов: Главлит, как орган идеологической борьбы, не может подчиняться советским учреждениям. Он подчиняется только ЦК. Совершенно не понятно постановление Наркомпроса. В этом постановлении есть противоречия. Можно разрешить постановку пьесы только тогда, когда изменения в ней уже будут произведены.

(Реплика тов. Шукевича: «Запрещение пьесы во время Академической конф еренции — контрреволюционное действие».) Тов. Адамович: Белорусский театр должен быть белорусским театром, а не давать переводные пьесы и пьесы Мировича. Нужны белорусские пьесы с пролетарской идеологией. Эпоху 1918—20 гг.

нужно изучать и выявлять в художественных произведениях. Главлит должен был в этом отношении держаться одного: или не разрешать ее совсем, а если было дано разрешение на первую постановку — нельзя было сразу же запрещать. Ошибка Главлита осталась бы ошибкой и тогда, когда не было бы Академической конференции. Хотя многие и возмущены этой пьесой, но все-таки надо было пойти другим путем, нужно было отдать пьесу на переработку. Купала на это, думаю, согласится. Пьесу нужно переработать и поставить 2—3 раза, тогда не будет такого шума.

П о с т а н ов и ли :

1. Признать, что Наркомпрос, Главполитпросвет, Главлит и театр допустили крупную ошибку, приняв к постановке пьесу Я.Купалы «Тутэйшыя» в том ее виде, в каком она написана и поставлена на сцене.

2. Признать, что еще более крупной политической ошибкой было механическое запрещение пьесы коллегией Главлита после того, как один спектакль уже состоялся. Главлиту надлежало этот исключительный случай предварительно поставить на обсуждение в соответствующих органах.

3. Считать пьесу снятой со сцены временно, впредь до ее радикальной переработки. Предложить коллегии Главлита сделать соответствующее постановление.

4. Считать необходимым, чтобы пьеса была переработана автором; добиваться, чтобы соответствующее письмо Я.Купалы появилось на страницах нашей печати.

5. Считать абсолютно необходимым, чтобы пьеса в переработанном виде была вновь поставлена на сцене, по возможности в ближайшее время.

6. Организовать обсуждение пьесы в узком кругу литературных и театральных работников-коммунистов, обеспечив непременное и активное участие автора. От обсуждения первой постановки пьесы в печати временно воздержаться.

7. Вопрос о взаимоотношениях Наркомпроса и Главлита обсудить на закрытом заседании бюро ЦК.

8. Внести эту резолюцию на утверждение бюро ЦК.

(Окончательная редакция утверждена малой коллег ией отдела печати 20/ХI-26 г.).

Зам.зав.отделом печати ЦК КП(б)Б Осьмов 169 На абмеркаванне калегii аддзела друку ЦК КП(б)Б, як вiдаць з пратакола яе пасяджэння, былі вынесены два пункты гледжання на купалаўскую п'есу: Галоўлiта — яго загадчык П.Арэшнiкаў даказваў правiльнасць прынятага рашэння аб зняццi п'есы са сцэны, i калегii Наркамасветы, прадстаўнiца якой С.С.Шамардзiна патрабавала выканання пастановы калегii аб адмене рашэння Галоўлiта.

С.С.Шамардзiна — жонка Старшынi СНК БССР Я.

А.Адамовiча, працавала ў Галоўпалiтасвеце i, як член калегii Наркамасветы, курыравала пытаннi культуры. Паводле ўспамiнаў вядомай дзяячкi беларускай культуры П.В.Мядзёлкi, якая ведала яе асабiста, гэта была высокаадукаваная жанчына. Яна любiла i ведала тэатр, была знаёма з многiмi пiсьменнiкамi, у тым лiку i з Я.Купалам, ведала iх жыццё, патрэбы170. Хоць большасць удзельнiкаў дыскусii выказалася ў падтрымку дзеянняў Галоўлiта, аднак прынятае рашэнне не было катэгарычным i не закрывала шляхоў для аднаўлення паказу п'есы пасля яе аўтарскай перапрацоўкi. Магчыма, на змест пастановы паўплывала пазiцыя, занятая загадчыкам аддзела А.Ф.Адамовiчам.

Алесь Адамовiч — даволi прыкметная i ўплывовая фiгура ў часы беларусiзацыi 20-х гадоў. Няма адказу i на пытанне, чаму не ён, як загадчык аддзела, а яго намеснiк I.У.Осьмаў падпiсаў пастанову.

Перад абмеркаваннем на пасяджэннi бюро ЦК КП(б)Б пастановы, падрыхтаванай калегiяй аддзела друку, члену калегii, рэдактару газеты «Беларуская вёска» Р.К.Шукевiчу-Траццякову давялося тлумачыць першаму сакратару ЦК КП(б)Б А.I.Крынiцкаму сваю пазiцыю, асаблiва неасцярожна кiнутую фразу аб «контррэвалюцыйнасцi» забароны.

169 НАРБ. Ф.4. Воп. 21. Спр.47. Л.18- 19.

У абмеркаваннi п'есы прымалi ўдзел: Мiхайлаў — начальнiк III аддзялення IРА ПП АДПУ па Белваенакрузе; М.П.Абрамчук — загад чык АПА ЦК КП(б)Б; В.А.Ся рбента — намеснiк загадчыка аддзела друку ЦК КП(б)Б, дацэнт Белдзяржунiверсiтэта i Камунiстычнага унiверсiтэта iмя У.I.Ленiна.

170 Мядзёлка П. Сцежкам i жыцця // Полымя. 1993. № 3. С.205.

З лiст а рэдакт ара газеты «Беларуская вёска»

Р.К.Шукевiча-Траццякова ў бюро ЦК КП(б)Б А.I.Крынiцкаму

Не пазней 17 снежня 1926 г.

За апошнi месяц мне ўдалося трапiць у шэрагi ледзь не контррэвалюцыянераў. Ва ўсякiм выпадку, на адну дошку з нацыянал-дэмакратамi некаторыя таварышы мяне добрасумленна пасадзiлi [...] Мая контррэвалюцыйнасць выплыла ў сувязi з пытаннем аб «Тутэйшых» Янкi Купалы. Тут яўная блытанiна.

На калегii аддзела друку, дзе гэтае пытанне абмяркоўвалася, «сапраўднай контррэвалюцыяй» я назваў не забарону «Тутэйшых», як такую, а ўсю абстаноўку, шт о папярэднiчала пастаноўцы п'есы.

На самай справе: Галоўлiт выдатна ведае, што рэжысёр п'есы — сапраўды рускi чалавек; тав.Арэшнiкаў не шкадаваў фарбаў для абмалёўкi гэтага тыпу. Галоўлiт робiць на галоўнай рэпетыцыi самыя iстотныя ўказаннi аб характары пастаноўкi. Рэжысёр дае абяцанне ўсё выправiць, але не выпраўля е, пра што i паведамляе ў Галоўлiт да пастаноўкi. Вось тут Галоўлiт i павiнен быў выкарыстаць сваё права не дазволiць пастаноўку п'есы. Аднак чамусьцi дапускае непатрэбную мяккацеласць. П'еса iдзе i ў самы разгар Акадэмiчнай канферэнцыi ўсё ж здымаецца. Я зусiм не адстойваў неабходнасцi захавання п'есы на сцэне: пастаноўкi я не бачыў.

Не даваў я ў свой час дазволу i на друкаванне п'есы. У тыя часы Галоўлiтам кiраваў АПА ЦБ КП(б)Б i амаль уся мясцовая белетрыстыка праходзiла праз яго. На становiшчы парторгана знаходзiўся i часопiс «Полымя», дзе «Тутэйшыя» ўбачылi свет. Значыць, часопiс заўсёды прагледжваў хто-небудзь па даручэннi АПА, а Галоўлiт фактычна рэгiстраваў выхад часопiсаў, як ён гэта цяпер робiць з партгазетамi»171.

Аб адсутнасцi адзiнага погляду на п'есу i розных адносiнах да яе раптоўнай забароны сведчыць i сам А.I.Крынiцкi. У палiтычнай справаздачы ЦК Х з'езду КП(б)Б у гэтай сувязi гаворыцца: «Гэтую п'есу лічылi магчымым прапусцiць i кiраўнiкi тэатра, i Палiтасветы, i Наркамасветы, i беспартыйныя таварышы, якiх нельга западозрыць у варожым стаўленнi да ўлады i Камунiстычнай партыi, i камунiсты». I 171НАРБ. Ф.4. Воп. 3. Спр. 19. Л. 268.

Р.К.Шукевi ч-Траццякоў (1893-1940) у 1922-1924 гг. працаваў у Галоўным упраўленнi палiтыкаасветнай работы Наркамасветы БССР, узначальваў Галоўнае ўпраўленне па справах лiтаратуры i мастацтва далей: «Калi ўсе гэтыя таварышы, уключаючы i аўтара п'есы, убачылi, што яна жывiць у радзе момантаў элементы, варожыя Савецкай уладзе i лiнii партыi, дык самi прызналi неабходным у такiм выглядзе п'есу зняць»172.

На пасяджэннi бюро ЦК, якое праходзiла 3 снежня 1926 г., прыняць пастанову, як гаворыцца, з першага разу, не ўдалося.

Праект, прапанаваны аддзелам друку, быў накiраваны на дапрацоўку. Прычына гэтага была не толькi ў тым, што i на бюро выказвалiся розныя думкi. Пытанне пра п'есу, як i пытанне пра часопiс «Чырвоны сейбiт», «увязалi» са становiшчам на «лiтаратурным фронце» наогул i лiтаратурнай палiтыкай партыi ў сувязi з «ажыўленнем дробнабуржуазнага нацыяналiзму ва ўмовах «разгорнутага нэпа». Адклалi i прыняцце рэзалюцыi па вынiках Акадэмiчнай канферэнцыi.

2. «Зняцце п'есы лiчыць палiтычна правiльным»

З нагоды канферэнцыi першаму сакратару ЦК КП(б)Б давялося тэрмiнова пiсаць тлумачэннi ў ЦК ВКП(б). Справа ў тым, што, прымаючы рашэнне аб яе правядзеннi ў Мiнску, бюро ЦК КП(б)Б палiчыла дастатковым узгадненне яго толькi з НКЗС СССР i ДПУ. ЦК ВКП(б) аказаўся абмiнутым, i менавiта ў яго аддзелы пацякла з рэспублiкi iнфармацыя аб «нацыяналiстычных праколах» i на канферэнцыi, i ў друку, i ў тэатральных пастаноўках.

У вялiкiм лiсце ў ЦК ВКП(б) А.I.Крынiцкi пiсаў, што ЦК КП(б)Б бачыць небяспеку беларускага шавiнiзму i нацыянал-дэмакратызму i вядзе з iмi барацьбу. У якасцi доказу Крынiцкi прывёў факт забароны п'есы Янкi Купалы «Тутэйшыя».

З лiст а ЦК КП(б)Б у ЦК ВКП(б) «Аб вынiках i вывадах Акадэмiчнай канферэнцыi па беларускаму правапiсу i азбуцы»

ад 20 снежня 1926 г., падпiсанага першым сакрат аром ЦК А.I.Крынiцкiм «д) Бюро ЦК КПБ 3 декабря 1926 г. также основательно обсуждает вопросы, связанные со снятием из репертуара Белорусского государственного театра пьесы, написанной Янкой Купала в 1921-1922 гг. «Тутэйшыя», содержащей элементы националдемократизма. (Резолюция — см. приложение № 6).

В связи с обсуждением вопроса о пьесе «Тутэйшыя» подымается и общий вопрос о литературе в БССР. В частности, подвергается резкой критике литературное приложение к крестьянской газете ЦК 172 Х съезд Коммунистической партии (большевиков) Белоруссии. 3-10 января 1927 г.

Стенографический отчет. 1927. С. 43.

КПБ «Беларуская вёска» — «Красный сеятель», в котором затушевана и запутана партийная линия в вопросах литературы. В «Звезде» от 5 декабря помещается просмотренная несколькими членами бюро ЦК статья, критикующая ошибки «Красного сеятеля» и отражающая линию ЦК КПБ в общих вопросах белорусской литературы. (Выписка из этой статьи — см.приложение № 5).

е) Это же бюро ЦК 3 декабря «дает нагоняй» литературной комиссии ЦК КПБ за просрочку в подгот овке вопроса «О политике КПБ в отношении художественной литературы» и назначает (вместо 15 октября) срок заслушивания всего доклада о белорусской литературе на бюро ЦК 24 декабря 1926 года» 173.

Дапрацаваная рэзалюцыя па «Тутэйшых» была прынята 17 снежня 1926 г. У гэты ж дзень зацвердзiлi рашэннi па Акадэмiчнай канферэнцыi174 i разгледзелi другi варыянт праекта пастановы «Аб лiтаратурнай палiтыцы КП(б)Б».

Тэкст рэзалюцыi па п'есе Купалы быў такiм:

–  –  –

С л у ш а л и : Окончательная редакция резолюции по вопросу о пьесе «Тутэйшыя».

П о с т а н о в и л и : 1. Признать, что постановкой пьесы «Тутэйшыя», которая заключает в себе элементы националдемократизма, Наркомпрос, ГПП, Главлит и театр допустили политическую ошибку.

2. Снятие пьесы коллегией Главлита считать политически правильным, одновременно отметить, что при организационном проведении в жизнь была сделана ошибка в смысле несогласованности вопроса о снятии пьесы с соответствующими органами (Наркомпрос и проч.)

3. Считать возможным постановку пьесы на сцене после ее радикальной переработки автором и после того, как переработанная пьеса будет принята к постановке соответствующими органами.

4. Признать, что политическое руководство Главлитом непосредственно осуществляется отделом печати ЦК КПБ, при этом Наркомпрос БССР осуществляет как практическое руководство работой Главлита по проведению в жизнь директив отдела печати ЦК, так и 173 НАРБ. Ф.4. Воп. 3. Спр. 19. Л. 203.

174 Да рэзалюцыi аб вынiках Акадэмiчнай канферэнцыi, прынятай бюро ЦК КП(б)Б 17 снежня 1926 г., зроблена паметка: «Послана с письмом в ЦК ВКП(б) тт.Сталину, Косиору и друг. тт. 21/ХII № 107».

(НАРБ. Ф.4. Воп.3. Спр. 19. Л. 187).

увязку работы Главлита со всей работой Наркомпроса (в частности, через вхождение зав. Главлитом в коллегию Наркомпроса)175.

Такiм чынам, бюро ЦК вызначыла сваю пазiцыю як у адносiнах да лёсу п'есы Я.Купалы, дзеянняў устаноў, якiя мелi дачыненне да яе пастаноўкi на сцэне i зняцця, так i да ўзаемаадносiн памiж Галоўлiтам i Наркам-асветы БССР.

На некаторы час пытанне аб «Тутэйшых» з парадку дня было знята.

Аднак у сувязi з разгортваннем барацьбы супраць нацыянал-дэмакратызму i падрыхтоўкай палiтычных працэсаў пачатку 30-х гадоў, у якiх Купалу адводзiлася роля «iдэолага» нацыяналiстаў, пра п'есу ўспомнiлi зноў. Так, у дакладзе Галоўлiта на пасяджэннi бюро ЦК КП(б)Б 30 сакавiка 1928 г. яна вылучана ў асобны раздзел.

–  –  –

«ТУТЭЙШЫЯ»

«Тутэйшыя» — сатырыстычныя сцэнкi з менскага жыцця ў перыяд 1918—20 гг. На фоне цэлага шэрагу адмоўных тыпаў (быўшы палiцэйскi, быўшы чыноўнiк, поп, дама i г.д.) адзiны станоўчы тып, рэзанёр Янка Здольнiк, беларускi народны настаўнiк. Гэты герой з моцна выражанай народнiцкай афарбоўкай не пазбаўлены моцнага нацыяналiстычнага духу.

Палiтычныя перакананнi яго крайне падазроныя. З аднолькавай абывацельскай пасiўнасцю, з падкрэсленым раўнадушшам сустракае ён палiтычныя змены, змены ўладаў. Немцы, палякi, бальшавiкi — для яго аднолькавыя. Для яго «гэта ўсё роўна».

Далёкi ад палiтычнай барацьбы, грамадскага жыцця, ён шукае свае iдэалы ў мiнулым.

Ва ўмовах Савецкае ўлады ён усё яшчэ не ведае з кiм iсцi: «Мы яшчэ хiстаемся то ўправа, то ўлева. Яшчэ ясна азначанай мэты не можам сабе ўявiць» (стар.5). Ён чакае таго моманту, калi ён i яму падобныя стануць «самi сабе гаспадарамi, таму што iначай (пры Савецкай уладзе) нiякага складу нi ладу ў нас не будзе».

Па першай дзеi ўсё iдзе як быццам добра. Але ўжо ў другой дзеi адчуваецца нейкая недагаворанасць. У манiфестацыi, дзе сустракаюць Чырвоную Армiю, якая займае Менск, мы бачым, што яе сустракае велiкарускi купец, анекдатычны яўрэй, жулiк, якi ўкраў грошы, i некалькi яшчэ падазроных асоб.

Складаецца ўражанне, што староннiкамi Савецкае ўлады ў Менску з'яўляюцца толькi гэтыя тыпы. Асаблiва цяжкае ўражанне застаецца ад 3 дзеi. Нiкчэмнага, абадранага i запалоханага чырвонаармейца бяруць у 175 НАРБ. Ф.4. Воп. 3. Спр. 19. Л. 186.

палон панi, поп i чыноўнiк пры маўклiвым спачуваннi героя п'есы Здольнiка.

З баязлiваю пакорнасцю чырвонаармеец аддае сваю зброю i чакае, што будзе далей. Герой п'есы ў гэтай частцы стаiць засунуўшы рукi ў кiшэнi i iранiчна смяецца.

Уся п'еса перапоўнена як замаскiраванымi, так i яўнымi выпадамi супроць Савецкае ўлады».

Адносна зняцця гэтае п'есы з рэпертуару БДТ-1 было шмат спрэчак.

Аб гэтай п'есе стаяла пытанне на бюро ЦК КПБ, дзе прызналi, што рашэнне Галоўлiта было правiльнае»176.

Праз год пытанне аб сацыяльнай накiраванасцi п'есы ўзняў у дакладзе ў Камунiстычнай акадэмii ў Маскве загадчык культпропа ЦК КП(б)Б А.А.Сянкевiч.

Адказваючы крытыку У.В.Чаржынскаму, якi назваў лiтаратурныя выступленнi Купалы «гармануючымi з эпохай», а «Тутэйшых» — па драматычнай пабудове «веяннем мальераўскага генiя на глебе беларускай лiтаратуры», Сянкевiч сцвярджаў:

«Паглядзiм, якую сучаснасць бiчуе сваiм смехам Я.Купала ў «Тутэйшых». «Тутэйшыя» даюць малюнак акупацыi Беларусi, прычым Купала падводзiць час побыту бальшавiкоў на Беларусi пад паняцце акупацыi. Значыць, у драме «Тутэйшыя» ён бiчуе нашу савецкую рэчаiснасць, ён падымае на шчыт свайго смеху бальшавiкоў, якiх ён у гэтым творы ставiць на адну дошку з польскiмi акупантамi»177.

Пасля такога вердыкту адукаванага лiтаратара можна зразумець малаадукаванага следчага НКУС, якi ў «Даведцы» на Янку Купалу для так званай «папкi Бермана» ў жнiўнi 1937 г. сярод абвiнавачванняў у нацфашызме адзначыў: «Написал для 1-го Белгостеатра пьесу «Тутэйшыя»

контрреволюционного содержания, в результате пьеса была запрещена и изъята»178.

Пасля больш чым 60-гадовага замоўчвання купалаўская п'еса зноў убачыла свет у вераснёўскiм нумары часопiса «Полымя» за 1988 г., а затым i на сцэне тэатра, якi цяпер носiць iмя яе аўтара.

3. Забаранiлi не толькi «Тутэйшых»

«Круты паварот ва ўсёй палiтыцы», якi прывёў да маштабных сацыяльных зрухаў i ўзрушэнняў ва ўсiх рэспублiках былога Саюза, I.В.Сталiн i яго акружэнне рыхтавалi з сярэдзiны 20-х гадоў. Па iх задумах «паварот» павiнен быў пакончыць з НЭПам, лiквiдаваць глебу магчымай рэстаўрацыi капiталiзму, аздаравiць духоўнае жыццё грамадства, вынiшчыўшы ўсялякiя праявы варожай iдэалогii, i вывесцi краiну на шлях да поўнай перамогi сацыялiстычнага ладу. У Беларусi аб небяспеках 176 Там жа. Спр.22. Л. 1033-1034.

177 Бальшавiк Беларусi. 1930. № 8-9. С.30.

178 НАРБ. Ф.4. Воп. 21. Спр.1394. Л. 117-118.

«рэстаўратарскiх уплываў» ва ўмовах «разгорнутага нэпа» першы сакратар ЦК КП(б)Б А.I.Крынiцкi адкрыта заявiў у вераснi 1925 г., выступаючы з дакладам «Асаблiвасцi ўнутрыпартыйнага становiшча КП(б)Б» на сходзе членаў бюро ячэек Мiнскай гарадской партыйнай арганiзацыi.

Дакладу папярэднiчала Дакладная запiска намеснiка паўнамоцнага прадстаўнiка АДПУ па Заходнiм краi I.К.Апанскага, накiраваная А.I.Крынiцкаму яшчэ 28 снежня 1924 г., пасля заняцця тым у канцы верасня пасады першага сакратара. Яна яскрава паказвала намер яе аўтара дапамагчы сакратару ЦК, накiраванаму цэнтрам у рэспублiку, з'арыентавацца ў абстаноўцы, падрыхтаваць яго да надыходзячых перамен i ў нацыянальнай палiтыцы. Галоўным для I.К.Апанскага было падкрэслiць небяспеку, звязаную з умацаваннем у нэпаўскiх умовах сялянства, з ростам актыўнасцi нацыянальнай iнтэлiгенцыi i з яе спробамi ўзначалiць беларусiзацыю, з актывiзацыяй прадстаўнiкоў iншых нацый i нацыянальных груп. Асаблiва падкрэслiваецца магчымасць уплыву старой iнтэлiгенцыi, якая працягвае, паводле сцверджання аўтара запiскi, стаяць на кансерватыўных пазiцыях, на маладую рэвалюцыйную iнтэлiгенцыю, менш вопытную i падрыхтаваную. Прыкладзеныя да запiскi пратаколы Галоўнага ўпраўлення па справах лiтаратуры i выдавецтва (Галоўлiт) павiнны былi пацвердзiць вывады аб неабходнасцi зрабiць больш жорсткiм кантроль за творчасцю лiтаратараў, бо яны, паводле Апанскага, сваiмi творамi распаўсюджваюць нацыяналiзм, апалiтычнасць i эстэцтва.

Найбольш буйнымi дзеячамi беларускай лiтаратуры, якiя вызначаюць яе накiрунак, у запiсцы названы Я.Купала, Я.Колас, Я.Лёсiк, З.Бядуля, Ц.Гартны, М.Чарот. «Калi Ц.Гартны i М.Чарот узначальваюць сабой рэвалюцыйную плынь, адлюстроўваючы ў сваiх творах настроi сучаснай рэвалюцыйнай эпохi, то першыя чатыры ўяўляюць з сябе папутнiкаў, iнтэлiгентаў-шавiнiстаў, якiя ўносяць у лiтаратуру настроi, чужыя рэвалюцыi, а часамi i к-р.тэндэнцыi», — пiша I.К.Апанскi179.

Пашырэнне маштабаў палiтычнага кантролю за духоўнай сферай i iншымi праявамi грамадскага жыцця прыпадае на сярэдзiну 20-х гадоў, калi паўстала пытанне аб п'есе Я.Купалы. Важнейшым сродкам такога кантролю з'яўляўся Галоўлiт, створаны ў рэспублiцы згодна з пастановай СНК БССР у студзенi 1923 г. Ён павiнен быў забараняць выданне твораў, у якiх мелi месца выказваннi, накiраваныя супраць савецкага дзяржаўнага ладу, камунiстычнай iдэалогii i да т.п. У Беларусi Галоўлiт з'яўляўся структурным падраздзяленнем Наркамасветы, а ў палiтычным плане падпарадкоўваўся аддзелу друку ЦК КП(б)Б. Як вiдаць з запiскi Апанскага, цесна ўзаемадзейнiчаў ён i са службай палiткантролю ДПУ.

179 Там жа. Спр.23. Л. 1-2.

П'еса «Тутэйшыя» не была адзiнай, што падпалi пад цiск палiтычнага кантролю сярэдзiны 20-х гадоў. Спашлёмся яшчэ на некалькi такiх прыкладаў.

–  –  –

Галоўрэпертком БССР паведамля е для ведаў, што п'еса Юр'iна «Себя казнивший» (быўшы «Конь вороной») дазволена дзеля пастаноўкi выключна ў гэткай рэдакцыi, якая прынята ў Ленiнградзе. У ёй вытручаны, па магчымасцi, усе жыццяпiсаныя збежнасцi героя п'есы з Савiнкавым — гэтак каб Андрэй П алiванаў застаўся ў прадстаўленнi гледзяча (зрителя) як абагульнены тып рэвалюцыйнага iнтэлiгента, не ведаўшага рэ валюцыi, калi яна прыйшла. П'еса партрэтна, i разаблачаць гэты момант у рэцэнзiях i папярэдне рэкламах строга забараняецца. У гэтай рэдакцыi «Себя казнивший» можа быць дазволена дзеля ўсялякай аўдыторыi.

Старшыня ГРК Арэшнiкаў Iнструктар вiдовiшчаў Ярош Сакратар Суднiк В. 180

–  –  –

Твор Пiльняка «Повесть непогашенной луны», у якiм iдзе размова аб смерцi (пры аперацыi) камандарма Гаўрылава, друкаванню не падлягае нi ў якiм выпадку.

У разе, калi гэтая повесць паступiць да Вас для прагляду пад паказанай вышэ й назвай цi якой-небудзь iншай, цалкам цi ў адрыўках, Галоўлiтбел просiць тэрмiнова паведамiць яго аб гэтым, а рукапiс да друкавання забаранiць i пераслаць яго сакрэтна ў Галоўлiт.

–  –  –

У архiўных папках з матэрыяламi аддзела друку ЦК КП(б)Б сярэдзiны 20-х гадоў падшыта нямала так званых «Абежнiкаў»

Галоўлiта БССР з вытрымкамi з твораў Н.Чарнушэвiча, Я.Пушчы, Т.Кляшторнага, М.Лужанiна i iншых лiтаратараў, пад якiмi зроблены запiс: «Забаронена». Забароны мелi дачыненне, аднак, не толькi да мастацкай творчасцi. «Абежнiкi» паказваюць, што ўзмацненне палiтычнага кантролю паступова распаўсюджвалася як на духоўнакультурную, палiтычную, так i эканамiчную сферы грамадскага жыцця.

У студзенi 1926 г. Галоўлiтбел паведамiў акрлiтам, што без санкцыi гiстпарта ЦК КП(б)Б не дазваляецца друкаваць матэрыялы, якiя датычацца рэвалюцыйнага руху на Беларусi. У красавiку гэтага года акрлiты i палiтрэдактары былi папярэджаны аб забароне публiкаваць звесткi пра дакладны час i месца выступленняў з дакладамi, лекцыямi i г. д. членаў Палiтбюро ЦК РКП(б) i савецкага ўрада. Такiя паведамленнi павiнны былi ўзгадняцца з органамi АДПУ.

Узгадненню падлягалi таксама ўсе друкаваныя матэрыялы (допiсы, iнтэрв’ю, заметкi i iнш.) з прамым цi ўскосным упамiнаннем дзейнасцi органаў АДПУ (абежнiк ад 15 сакавiка 1926 г.), звесткi аб жыццi вязняў у Салавецкiх i iншых канцлагерах — дазвол на друкаванне трэба было атрымаць ад спецаддзела АДПУ (абежнiк ад 25 мая 1926 г.), пра бандыцкiя напады, незалежна ад iх характару — крымiнальнага цi палiтычнага (абежнiк акрлiтам i палiтрэдактарам газет ад 2 лiстапада 1926 г.).

У лiпенi 1926 г. ЦК КП(б)Б атрымаў для iнфармацыi i перадачы органам друку цыркуляр за подпiсам сакратара ЦК ВКП(б) В. Молатава i загадчыка аддзела друку ЦК С. Г усева, якiм забаранялася асвятляць на старонках газет i часопiсаў перспектывы хлебафуражнага балансу (у лiчбавых даных), звесткi пра магчымыя валавыя зборы збожжа, перспектывы хлебаэкспарту (у лiчбах). Быў атрыманы таксама спiс тавараў народнага ўжытку, якiя забаранялiся для рэкламавання. Шэраг забарон распаўсюджваўся i на шмат якую iншую эканамiчную iнфармацыю.

На такiм негатыўным фоне i адбылася забарона пастаноўкi п’есы “Тутэйшыя” Я. Купалы.

Друкуецца па выданні: Платонаў Р.П. Лёсы. Мн., 1998. С. 9-26.

–  –  –

У лiтаратурных i партыйных колах пачатку 30-х гадоў шырока вядомы быў зварот у ЦК КП(б)Б, якi атрымаў назву «Лiст 15-цi» або «Заява беспартыйных». З'яўленне яго звязана з нездавальняючым выкананнем пастановы ЦК КП(б)Б ад 27 мая 1932 г. «Аб перабудове лiтаратурна-мастацкiх арганiзацый БССР», прынятай у выкананне адпаведнага рашэння ЦК ВКП(б). У гэтых рашэннях размова iшла аб стварэннi новых формаў аб'яднання творчых арганiзацый з мэтай пераадолець гуртковую замкнёнасць у галiне лiтаратуры i мастацтва, адрыў ад палiтычных задач сучаснасцi, iдэйна згуртаваць пiсьменнiкаў i мастакоў, якiя спачувалi сацыялiстычнаму ладу. Ра-зам з тым мелася на ўвазе палегчыць падпарадкаванне лiтаратурнамастацкiх арганiзацый партыйнаму кiраўнiцтву, выкарыстанне iх у iнтарэсах пануючай у грамадстве монаiдэалогii.

Пастановай ЦК КП(б)Б лiквiдавалася Беларуская асацыяцыя пралетарскiх пiсьменнiкаў, замест яе ствараўся Саюз савецкiх пiсьменнiкаў БССР (ССПБ). Ён павiнен быў, як гаварылася ў пастанове, «аб'яднаць усiх пiсьменнiкаў, што стаяць на платформе Савецкай улады i iмкнуцца ўдзельнiчаць у сацыялiстычным будаўнiцтве»182. У зменлівых умовах былыя кiраўнiкi БелАППа прымалi захады, каб захаваць сваё права на ранейшае пануючае становiшча ў камiтэце, якi быў створаны для арганiзацыi новага творчага саюза i падрыхтоўкi яго першага з'езда. Такое «права» абгрунтоўвалася як прапагандысцкiм падкрэслiваннем асаблiвай ролi БелАППа ў рэспублiцы, так i працягваннем у новую арганiзацыю белапаўскiх традыцый.

Пiсьменнiкi М.Ц. Лынькоў, П.Р. Галавач, Х.М. Дунец, напрыклад, у артыкуле газеты «Звязда» 26 мая 1932 г. адзначалi такiя заслугi лiквiдуемай асацыяцыi ў падрыхтоўцы перабудовы, якiя, на iх думку, трэба захоўваць i памнажаць: БелАПП за кароткi час выявiла i аб'яднала значныя пралетарскiя кадры пiсьменнiкаў i паэтаў, правяла плённую барацьбу за партыйную лiнiю ў лiтаратуры супраць варожых вылазак, уплываў, «тэорый» i «тэорыек» на лiтаратурным фронце.

Увага чытачоў прыцягвалася да «асаблiва значнага ўдзелу, прынятага БелАППам пад кiраўнiцтвам ЦК КП(б)Б, у барацьбе з беларускiм 182 Звязда. 1932. 4 чэрвеня.

контррэвалюцыйным нацыянал-дэмакратызмам». Пра выяўленне новых пiсьменнiкаў i паэтаў, працу з моладдзю, згуртаванне беспартыйнай часткi творчых аб'яднанняў, пра быт, умовы жыцця i працы пiсьменнiкаў, якiя заставалiся далёка не ўладкаванымi, у публiкацыях i на сходах гаварылася вельмi мала i яшчэ менш рабiлася для iх наладжвання.

«Лiст 15-цi» i стаў рэакцыяй на становiшча, якое ў вераснi — пачатку кастрычнiка 1932 г. склалася ў лiтаратурным асяроддзi рэспублiкi. Група беспартыйных беларускiх пiсьменнiкаў i паэтаў, якая падпiсала яго, ставiла перад ЦК КП(б)Б пытаннi, звязаныя, з аднаго боку, з работай аргкамiтэта па стварэннi Саюза савецкiх пiсьменнiкаў БССР, якi пры сваiм складзе (з 16 членаў — 11 былыя кiраўнiкi БелАППа i 5 так званыя «спадарожнiкi») iмкнуўся захаваць «багаж белапаўшчыны», перанесцi яго ў ствараемую адзiную лiтаратурную арганiзацыю. А з другога, — з бядотным матэрыяльнабытавым становiшчам лiтаратараў, што, на думку аўтараў, патрабавала неадкладнага ўмяшання вышэйшых партыйных iнстанцый.

У дакладной запiсцы ў ЦК КП(б)Б «Некалькi беглых заўваг аб становiшчы на беларускiм лiтаратурным фронце» (10 лiстапада 1932 г.) Мiхась Лынькоў так тлумачыў з'яўленне «Лiста 15-цi».

«Сама БелАПП была, по существу, громадной творческой группой, группой, имевшей монопольное право руководить всей белорусской литературой. Отсюда — навязывание другим своего творческого метода (хорошо не разработанного самими), запутывание и самих, и небелапповцев в дебрях неправильного термина «диалектико-материалистического творческого метода», канонизация своих писателей, замалчивание — из логики групповой борьбы — своих идейно-творч еских срывов, групповой подбор людей, «левацкие» загибы в отношении некоторых попутчиков, ярлычки и прочие «добродетели» [...] Оргкомитет не провел решительной суровой критики работы БелАППа, не ударил, как следует, по остаткам групповщины, этим самым не создав подлинных условий для объединения вокруг Оргкомитета всей писательской массы. И правы некот орые товарищи беспартийные, когда заявляют: «После постановления ЦК у нас как будто бы наступил мир» (в смысле ликвидации беспринципной грызни), созданы условия для работы, но недовольство Оргкомитетом росло. Росло недовольство тем, что Оргкомитет не перетряхнул, как следует, полученный белапповский багаж, не сумел наладить глубоко творческой помощи каждому отдельному писателю, поднять на надлежащую высоту творческие вопросы.

Это недовольство при наличии неудовлетворительных материально-бытовых условий использовалось и используется враждебными элементами, пробующими расколоть организацию, противопоставить беспартийных коммунистам (история с Заявлением)» 183.

Але дадзiм слова аўтарам «Лiста» («Заявы»):

–  –  –

Становiшча лiтаратурнае справы ў БССР прымушае нас звярнуцца да Вас з гэтым лiстом… Справа ў тым, што сучасны склад Арганiзацыйнага камiтэта Саюза савецкi х пiсьменнiкаў паказаў сваю няздольнасць кiраваць лiтаратурным рухам, паказаў сваё няўменне стварыць належныя ўмовы для працы i развiцця пiсьменнiкаў.

Гiстарычная пастанова ЦК УсеКП( б) ад 23-га красавiка 1932 г.

яскрава вызначыла шляхi далейшаг а развiцця лiтаратурнага руху, згуртавання ўсiх савецкiх пiсьменнiкаў на выкананне вялiкiх задач нашага часу, арганiзацыi працы пiсьменнiка, дапамогi яму ў штодзённай рабоце, змагання за стварэнне сапраўднай, вялiкай па якасцi лiтаратуры пралетарыяту.

Савецкiя пiсьменнiкi Беларусi горача вiталi гэтую пастанову, якая дае поўныя магчымасцi для росту ўсiх галiн пралетарскага мастацтва i канкрэтна ўключылiся на выкананне яе. Мы маем цэлы шэраг прыкладаў, калi пасля пастановы пiсьменнiкi ўзялiся за напiсанне вялiкiх твораў з нашага сучаснага жыцця, з нашага сацыялiстычнага будаўнiцтва. Здавалася б, што орган, якi павiнен кiраваць гэтым, якi павiнен дапамагаць творчай рабоце пiсьменнiка, — гэта Аргкамiтэт Саюза савецкiх пiсьменнiкаў — павiнен быў бы зацiкавiцца гэтым, павiнен быў бы падтрымаць гэтую вялiкую iнiцыятыву, каб забяспечыць нармальнае развiццё лiтаратуры, стварыць такую атмасферу, у якой можна было б працаваць.

Што ж канкрэтна зроблена Аргкамiтэтам у нас? Якая т ворчая i арганiзацыйная перабудова праведзена ў нас, каб арганiзаваць творчы актыў на выкананне пастановы ЦК?

Нiчога не будзе лiшняга, калi мы скажам, што ў пытання х перабудовы лiтаратурных арганiзацый у нас амаль нiчога не зроблена. Пастараемся давесцi фактамi.

183 НАРБ. Ф.4. Воп. 21. Спр.366. Л.19-27.

1. Чым рознiцца сучасны склад Аргкамiтэта ад ранейшаг а кiраўнiцтва БелАПП ? Хiба тым, што ў яго ўвялi 1-2 так званых (кажучы белапаўскай тэрмiналогiяй) «спадарожнiкаў». Фактычна кiраўнiцтва ранейшае. Прынамсi, ранейшы сам апарат, якi штодзённа працуе, без жаданае змены. Нас цiкавiць, чаму, скажам, на прыкладзе другiх брацкiх рэспублiк, у склад Аргкамiтэта не ўведзены лепшыя квалiфiкаваныя майстры беларускага пiсьменнiцтва?

2. Трэба катэгарычна адзначыць, што па сённяшнi дзень жывуць традыцыi белапаўскай групаўшчыны, iгнаруецца пастанова i ўказаннi партыi ад 23 красавiка пра перабудову. Зусiм не разгорнута крытыка памылак мiнулага белапаўскага кiраўнiцтва. Па-старому iснуе самае няшчаднае вульгарызатарства ў дачыненнi да савецкiх i пралетарскiх пiсьменнiкаў, старых пiсьменнiцкiх кадраў, якiя не ўваходзiлi ў каставую групоўку былога БелАПП, што фактычна i зараз праводзiць сваю групавую «палiтыку». Гэтае вульгарызатарства прыводзiць да таго, што праз газету «Лiтаратура i мастацтва», часопiс «Маладняк» i iнш. друкаваныя органы асобныя савецкiя пiсьменнiкi, з благаславення былога белапаўскага кiраўнiцтва, беспадстаўна залiчалiся ў варожыя пiсьменнiкi. Пра каставасць былога белапаўскага кiраўнiцтва сведчыць наступны глыбока абуральны факт: пралетарскаму пiсьменнiку, рабочаму Кобецу — аўтару п'есы «Гута», п'есы, якая iдзе па ўсiм Савецкiм Саюзе i за мяжой — т олькi таму, што ён не ўваходзiў у былую каставую групу, былi створаны немагчымыя ўмовы для работы: ён з сям'ёй да гэтага часу знаходзiць сабе прытулак па чужых людзях; увесь час яго адхiлялi ад кiруючай работы; яго п'еса «Гута», выда-дзеная на многiх мовах народаў СССР, да гэтага часу на беларускай мове не выдадзена.

3. «Лiтаратура i мастацтва», орган Аргкамiтэта, да гэтага часу не паставiла на прынцыповы ўзровень задачы лiтаратуры сённяшняга дня. Па-ранейшаму — цьмянае фатаграфаванне фактаў лiтаратурнага жыцця, беспры нцыповы падыход да з'яў лiтаратуры.

Няма твару сапраўднага становiшча лiтаратуры, сапраўднага змагання за савецкую лiтаратуру. Нiводнага слова газета не сказала пра бытавыя ўмовы пiсьменнiка, тым часам як «Лит ературная газета» займаецца гэтым пытаннем штодзённа. Газета, карыстаючыся тым, што рэдактар заняты працай у рэдакцыi газеты «Акцябр» i не можа непасрэдна кiраваць ёю, папала фактычна ў рукi групкi лiтаратурных «недарасляў» (Мiкулiч, Лiхадзiеўскi, Шушкевiч), якiя ператвараюць газету ў сродак правiнцыяльнай самарэкламы i займаюцца грубымi, нахабнымi i неабгрунтаванымi выпадамi супроць цэнтральнага орг ана партыi «Звязда». «Лiтаратура i мастацтва», якая не займаецца нi пытаннямi творчасцi, нi пытаннямi перабудовы, знаходзiць магчымасць даць цэлую паласу для абароны напалову халтурнага твору Мiкулiча «Наша сонца», якi быў падвергнуты крытыцы ў газеце «Звязда».

4. Склад рэдакцыйных калегiй амаль не адноўлены. Яны непрацаздольныя.

5. Нiякай падрыхтоўчай работы да перабудовы не праводзiлася.

Старое наклейванне ярлыкоў, старая кiруючая верхавiнка, старыя адносiны да пiсьменнiкаў.

6. Амаль усе лiтаратурныя часопiсы ў гэтым годзе выдалi па 1нумары. Чым гэта тлумачыцца, калi не бяздзейнасцю рэдакцыйных калегiй, калi не бяздзейнасцю i няўменнем арганiзаваць працу самога Аргкамiтэта?

7. Нiякiх практычных крокаў для перабудовы не зроблена. Не было нават шырокага сходу, дзе, як належыць, было б пастаўлена гэтае пытанне.

8. Няма працы па арганiзацыi заклiку ўдарнiкаў у лiтаратуру.

Гурткi, якiя iснавалi, развалiлiся амаль усюды, а калi дзе i iснуюць, дык жывуць самацёкам.

9. Дзяржаўнае выдавецтва Беларусi, як i раней, гадамi марнуе i неахайна выдае кнiжкi. Часамi проста жах узяць кнiгу ў рукi.

Выдавецтва нiчога не робiць па лiнii распаўсюджвання кнiгi.

10. Сярод шырокага чытацкага грамадства не папулярызаваны пытаннi перабудовы, задачы лiтаратуры сённяшняга часу.

11. Некаторыя кампанii, якiя праводзяцца Аргкамiтэтам (вечары, юбiлеi), адбываюцца проста самацёкам. Аргкамiтэт не вядзе планавай работы.

Гэта пра агульны стан. Цяпер жа пра бытавыя ўмовы пiсьменнiкаў. Мы ведаем, што маем усе магчымасцi, што партыя i Савецкая ўлада заўсёды дапамагаюць стварыць савецкаму пiсьменнiку нармальныя ўмовы працы.

Што ж мы маем у нас?

1. Заробчая плата пiсьменнiка — ганарар зацягваецца i выдаецца страшэнна неакуратна. Па некалькi месяцаў нiчога не выплачваюць. Калi ж i бываюць выплаты — яны надзвычай неарганiзаваны, выдаецца тады, калi захочацца, няма пэўнага часу ў выплаце ганарару. Створаны нездаровыя погляды на ганарар, як на нейкую ласку, як на нейкi заробак звыш практычнага мiнiмуму, таму некаторую суму з яго даводзiцца лiтаральна выклянчваць у выдавецтве, прычым гэта факт, што на напiсанне рэчы часамi iдзе не больш часу, як на патугi, каб атрымаць за яе ганарар. Ёсць людзi, якiя па-абывацельску займаюцца падлiчваннем ганарару, заробленага пiсьменнiкам, i прыходзяць да жахлiвых вынiкаў, што пiсьменнiк зарабляе шмат, не менш iнжынера.

Вельмi балюча, што такiя людзi не могуць зразумець аднаг о, што калi пiсьменнiк больш зарабiў, значыць, ён больш працаваў, што яго праца па iнтэлектуальнай сiле нiколькi не нiжэй працы iнжынера. Апрача таго, яны зусiм не ўлiчваюць выдаткаў на амартызацыю, на зарыхтоўкi матэрыялу. Бо, скажам, для таго, каб напiсаць добрую рэч i атрымаць за яе 4-5 тысяч рублёў, смела 2 тысячы трэба выдаткаваць на амартызацыю, на зарыхтоўкi (паездкi, нагляданнi, купля кнiжак, перадрук i г.д.).

I калi за кнiгi, здадзеныя ў друк, адзiн-два гады назад нельга атрымаць ганарару, дык гэтым пiсьменнiк пазбаўляецца магчымасцi брацца за новую, сур'ёзную працу, бо лiтаральнага цыркавання ганарарных ласак выдавецтва па 100-150 руб. толькi i хапае, каб разлiчыцца з даўгамi.

Мы хочам, каб ганарар быў прыраўняны да пачэснай заробчай платы навучальнага працаўнiка i iнжынера i выдаваўся своечасова.

2. Асноўная творчая маса пiсьменнiкаў па лiнii кааперацыi янiяк не забяспечваецца. Таму i выходзiць, што за некалькi месяцаў анiякага пайка. Забеспячэнне прамтаварамi ўжо некалькi год як не робiцца. Гэта смешна, але гэта факт, што за ўвесь 1932 г. з прамтавараў на ўсю пiсьменнiцкую арганiзацыю адпушчаны толькi адны штаны. Нiякiх талонаў на прамтавары i iндывiдуальныя заказы няма. Адсюль бясспрэчна i тое, што людзi абарвалiся i проста цяжка не толькi выязджаць для працы ў раён, але i выступаць на лiтаратурных вечарах. Кiруючая i зараз былая белапаўская верхавiна забяспечана, як i раней, па размеркавальнiку, i таму, напэўна, як не клапацiлася, так i не клапоцiцца пра забеспячэнне астатняга творчага актыву. Наадварот, усялякую iнiцыятыву з нашага боку паступова зводзяць да нуля.

Калi дэлегацыя пiсьменнiкаў у НКАс веты т. Платуна ўмовiлася пра стварэнне камiсii па вызначэнню аўтарскага ганарару i вырашэнне другiх бытавых пытанняў i калi камiсiя была створана ў складзе Лынькова, Галавача i Некрашэвiча, дык яна з таг о часу нiчога не рабiла, а толькi зацёрла справы. Тым часам ганарар за апошнiя часы мае тэндэнцыю на знiжэнне. Планавая камiсiя ДзВБ спланавала так, што за аркуш мастацкай прозы будуць плацiць 108 рубл. i за радок вершаў 50 кап., тады як дагэтуль плацiлi 175-275 рубл. за аркуш i 75 кап. — 1 рубель за радок вершаў, а ў брацкi х рэспублiках у гэты час аплачваюць 400-500 рубл. аркуш i 2-3 рублi ў сярэднiм радок верша.

3. Мы ўлiчваем вялiкi жыллёвы крызiс у Менску i немагчымага не хочам. Аднак некалькi чалавек, да таго ж часамi сямейны х, зусiм без кватэр. Дзе ўжо тут да т ворчае працы. Пытанне пра пабудову кватэрнага дому i цяпер, напэўна, яшчэ вырашаецца.

4. Надыходзiць зiма, а дроў няма. Здавалася б, што два дзесяткi шурак дроў не такая вялiкая справа для гартопу.

5. Дом пiсьменнiкаў нiколькi не задавальняе нас. Гэта проста прахадны двор з трыма перагародкамi. Работы разгарнуць там нельга, няма дзе пачытаць i адпачыць. Няма бiблiятэкi, няма нават сваiх выданняў з ДзВБ. Гэта шмат падрывае нашу масавую работу.

Той факт, што загадчыкам дому з'яўляецца чалавек, якi кампраметуе яго, i кiраўнiцт ва да гэтага часу мiрыцца з гэтым становiшчам, паказвае зацiкаўленасць нашых працаўнiкоў у гэтых адносiнах.

Мы ведаем, што гэтыя пытаннi мусiў вырашыць наш Арг камiтэт i гарком пiсьменнiкаў, але, нягледзячы на шматразовую пастаноўку iх, мы згубiлi ўсялякую надзею на iх вырашэнне, таму i звяртаемся да Вас, т.Жаброўскi, з просьбаю дапамагчы аздаравiць лiтаратурную атмасферу, стварыць нам належныя ўмовы для працы.

Мы ж, з свайго боку, абяцаем, што давядзём партыi i Савецкай уладзе нашу шчырую адданасць творамi вялiкае мастацкае якасцi на карысць народу.

Да гэтага часу мы не мелi мажлiвасцi пагаварыць з Вамi i таму думаем, што тая iнфармацыя, якую Вы мелi i маеце ад былога белапаўскага кiраўнiцтва, не дае Вам сапраўднага ўяўлення пра стан беларускай савецкай лiтаратуры. Мы былi б вельмi рады пагаварыць з Вамi асабiста i, калi гэта можна, просiм даць нам гэтую мажлiвасць.

Пятрусь Броўка, Ю.Таўбiн, Уладзiмiр Хадыка, Максiм Лужанiн, Зм. Астапенка, Рыг ор Кобец, Аркадзь Куляшоў, Анат. Вольны, Пятро Глебка, З. Бядуля, М.Тэйф, Ян.Скрыган, К.Чорны, Крапiва [Прозвiшча закрэслена] 184 2. «Выкарыстоўваецца ў класава-варож ых выступленнях...»

Размова адбылася на лiтаратурнай нарадзе ў ЦК КП(б)Б, якая праходзiла 25 кастрычнiка 1932 г. пад старшынствам В. Ю. Жаброўскага. Лiст пiсьменнiкаў атрымаў на ёй неадназначную ацэнку — ад канстатацыi, што ён «у пэўнай ступенi» малюе стан сучаснай беларускай лiтаратуры, да iранiчных адносiн, асаблiва ў той частцы, дзе размова iшла пра бытавыя умовы. Сёй-той яшчэ да нарады заявiў, што зрабiў памылку, падпiсаўшы лiст. Рыгор Кобец у сваёй «Споведзi», пасланай Жаброўскаму, пiсаў: «Я потерял (не совсем, правда) партийное чутье и поэтому умудрился подписать письмо, в 184 Там жа. Л.16- 18. Закрэслена прозвiшча Мiколы Хведаровiча.

котором был ряд политических ошибок». Другiя пачалi ўскладваць вiну на «падбухторшчыкаў». Адзiн з тых, каго аднеслi да такiх, Анатоль Вольны, вымушаны быў зрабiць з гэтай прычыны заяву на нарадзе: «Я гавару, што я сам быў падстракацелем. Вiна на мне за тыя памылкi, якiя ёсць у гэтым лiсце. Трэба сказаць, што некаторыя думкi там былi правiльныя, але разам з тым былi вялiкiя нашы памылкi. Я аналiзую гэты лiст i гавару, у чым нашы памылкi. Папершае, мы падпiсалi там «штаны» Броўкi, як сцяг, з другога боку, мы там старалiся рэвiзаваць некаторыя моманты лiнii партыi i старалiся Купалу выставiць як чалавека, якога крыўдзяць. Гэта наша другая памылка. I трэцяя наша памылка, што гэта ўсё мы рабiлi за спiною Аргкамiтэта»185.

Кiраўнiкi нарады хутка павярнулi яе ў бок традыцыйнага для таго часу вышуквання ў творах пiсьменнiкаў нацыяналiстычных праяў, якiя, як гаварылi прамоўцы, узмацнiлiся ў сувязi са святкаваннем 50-гадовага юбiлею Я.Купалы. У якасцi прыкладаў прыво-дзiлiся вытрымкi з выступленняў на святочным вечары ў гонар Купалы, публiкацый у друку, вiншаванняў паэту.

Да нарады Галоўлiт БССР падрыхтаваў агляд перыядычных выданняў за 1932 г. Як гаварылася ў прэамбуле да яго, складальнiкi «iмкнулiся на падставе фактычных матэрыялаў падвесцi некаторыя вынiкi ходу перабудовы лiтаратурна-мастацкiх арганiзацый на аснове рашэнняў ЦК УсеКП(б) i ЦК КП(б)Б аб лiквiдацыi РАПП i БелАПП i паказаць тыя iдэалагiчныя зрывы i памылкi, якiя мелi месца ў iншых лiтаратурна-мастацкiх часопiсах i газеце «ЛiМ».

Спашлёмся на некаторыя вытрымкi з «Агляду».

Аб т воры С.Баранавых «Матчын сын»

(«Лiт арат ура i мастацтва». 1932. 10 верасня) Твор гэты, якi напiсаны да юбiлею Я.Купалы, майстэрскi завулiяваны, насычаны нацыяналiстычнымi настроямi. Янка Купала ў iм паказваецца як адзiны пакутнiк за беларускi народ, у якiм аўтар не бачыць нi класавай дыферэнцыяцыi, нi класавай барацьбы за мацi Беларусь, якая нiбыта аднолькава з'яўлялася маткай для ўсяго беларускага народу, i толькi «чужыя людзi» перашкаджалi яму карыстацца яе здабыткамi. Янка Купала — месiя, збавiцель, прарок.

Сымон Баранавых нават прыпiсвае яму прадбачанне Кастрычнiка.

Наогул трэба адзначыць, што газета «ЛіМ» у нумары, прысвечаным юбiлею Я.Купалы, не дала яскравых палiтычных установак у адносiнах да творчасцi Купалы 186.

185 Там жа. Воп.14. Спр.118. Л.51-53, 115-120.

186 Там жа. Ф.60. Воп.3. Спр.503. Л. 83.

Аб арт ыкуле А.Сiдарэнкi-Пеначкiна «Шлях паэт ы»

(«Беларусь калгасная». 1932. № 6-7) Гэты нумар часопiса пабудаваны з палiтычна няправiльных пазiцый.

Нумар прысвечаны юбiлею Я.Купалы. Рэдакцыя праз усе асноўныя артыкулы i творы, прысвечаныя юбiлею, супрацьстаўляе свае адносiны пралетарскай грамадскасцi. Артыкул Сiдарэнкi пра творчы шлях Я.Купалы апалагетычна ўсхваляе ўсю творчасць Я.Купалы разам з яе рэакцыйнымi бакамi. Сiдарэнка ўзводзiць Я.Купалу ў арэол ледзь не пралетарскага пiсьменнiка, змазваючы ўсё рэакцыйнае ў творчасцi Купалы. Тых жа, хто крытыкуе рэакцыйныя бакi творчасцi Купалы, Сiдарэнка называе людзьмi, якiя больш нiчым не займаюцца, як «вылаўленнем таго, якi ўплыў робяць ультраспектры Вялiкай Мядзьведзiцы на працэс прарастання вусоў у бязвусых асоб».

Сiдарэнка пiша: «Бо што б не «умозаключали» зараз некаторыя разумовыя паралiтыкi i артадаксальныя гандляры iсцiны наконт функцыянальнай чыннасцi купалавай паэзii i ва ўмовах былой Беларусi, i ва ўмовах Беларусi Савецкай, як бы па-фарысейску вытрымана не гнусавiлi ўсе пачуццёвыя кастраты наконт рэакцыйнасцi гэтай паэзii з прычыны «празмернага гуманiзму» i iншых падобных адзнак, уласцiвых нiбыта i самому паэту ў падыходзе да чалавека i г.д., пад якую б рубрыку спекуляцыйнай класiфiкацыi не падводзiлi яго некаторыя бяздарныя «праграмшчыкi» i «хрыстаматчыкi», бясспрэчна адно: Купалава паэзiя ёсць вельмi яскравы факт i магутны чыннiк сацыяльна-нацыянальнага вызвалення працоўных Беларусi».

Артыкул Сiдарэнкi з'яўляецца адкрытым выступленнем з боку рэштак разбiтага нацыянал-дэмакратызму супраць партыi, супраць яе барацьбы з нацыянал-дэмакратызмам. Сiдарэнка ахайвае гэтую барацьбу, ён iмкнецца рэстаўрыраваць iдэi нацыянал-дэмакратызму праз нiбыта абарону Я.Купалы ад «вульгарызатараў», «пагромшчыкаў» i г.д.187 Аб паэме М.Нiкановiча «Журавiны»

(«Беларусь калгасная». 1932. № 8) Увесь стыль рэчы — нацыянал-дэмакратычнае маленне да нейкае невядомае мацi ад «жаху i жудасцi» савецкае рэчаiснасцi.

Нiкановiч паказвае савецкую рэчаiснасць такiм чынам: пiсьменнiку даводзiцца ў Савецкiм Саюзе галадаць, жыць без аднаго рубля грошай, не мець прытулку, цярпець кпiны, прынiжэнне. I гэта, на думку Нiкановiча, прыводзiць пiсьменнiка ў «басяцкi прытон». Такiм чынам, спавядаецца Нiкановiч перад мацерай, трапiў у басяцкi прытон i ён сам.

187 Там жа. Л.97- 99.

[...] Гэты твор узводзiць пахабны паклёп на савецкую рэчаiснасць.

Гэты твор наскрозь варожы. У гэтым творы паказваецца бязвыхаднай i доля селянiна. Рабочыя, па Нiкановiчу, заняты катаржна цяжкай работай i адпiхваюць ад сябе прадстаўнiкоў iнтэлiгенцыi.

А, мiж iншым, рэдакцыя меркавала часопiс выпусцiць да 15-е гадавiны Кастрычнiка.

Твор М.Нiкановiча «Журавiны» з'яўляецца, па сутнасцi, апеляцы й да варожых нам сiл на тое становiшча, у якiм нi быта знаходзiцца савецкi пiсьменнiк. Ён з'яўляецца фактычна дублетам таг о лiста, якi быў адрасаваны групай пiсьменнiкаў у ЦК КП(б)Б 188.

«Лiст 15-цi» на лiтаратурнай нарадзе ў сакратара ЦК КП(б)Б В.Ю.Жаброўскага быў пастаўлены ў адзiн рад з «нацыяналiстыч-нымi праявамi», палiтычная ацэнка якiх давалася ў «Аглядзе» Галоўлiта.

Далей вытрымкi са стэнаграмы лiтаратурнай нарады:

Лынькоў М.Ц. [«Лiст 15-цi»] мы расцэ ньваем на [партыйнай] фракцыi як палiтычны дакумент, характарызуючы настроi, якiя пануюць зараз сярод нашых пiсьменнiкаў, як дакумент, якi ў пэўнай ступенi, праўда, у паасобных момантах, у крывым люстэрку адбiвае i тое становiшча, якое мы маем у нашым лiтаратурным асяроддзi.

Гэты лiст мае цэлы рад пунктаў, якiя скажаюць лiтаратурную рэчаiснасць, мае таксама некаторыя прэтэнзii дэмагагiчнага парадку.

Бэндэ Л.А. У чым выяўляецца канкрэтна актывiзацыя нацыяналiстычных тэндэнцый? Яна выяўля ецца, па-першае, асаблiва за апошнi час, у iмкненнi перагледзець тую лiнiю партыi, якую партыя праводзiла ў адносiне нацыяналiстычных элементаў, у iмкненнi аганьбiць тую барацьбу, якую партыя правяла па развенчваннi нацыянал-дэмакратызму. Гэта асаблiва выявiлася ў сувязi з юбiлеем Янкi Купалы i ў друку.

Па-другое, у лiтаратуры:

«Матчын сын», “Прывiтанне ад калгасных i пралетарскiх пiсьменнiкаў”. Таксама маецца тэндэнцыя аганьбiць барацьбу, якую правяла партыя, у артыкуле Сiдарэнкi (беспартыйнага). У чым канкрэтна выяўляецца актывiзацыя нацыянал-дэмакратызму, у прыватнасцi, у Сiдарэнкi? У пратаскваннi нацыянал-дэмакратычнай кантрабанды, iмкненнi працягнуць нiтачку памiж нашанiўствам i сацыялiстычным будаўнiцтвам, паказаць на нашанiўства як на папярэднiка сацыялiстычнага будаўнiцтва. Гэта надзвычай тонка замаскiравана. Спробы рэабiлiтаваць сваё нацыяналiстычнае 188 Там жа. Л.100-103.

мiнулае няправiльным паказам зместу раду работ, iмкненне захавацца за формы, за этнаграфiю.

Браншт эйн Я.А. Гэты лiст [Лiст 15-цi»] сведчыць не толькi аб тым, што маюцца варожыя элементы, якiя хацелi запаланiць Кузьму Чорнага, Крапiву i г.д. i скарыстаць нашы цяжкасцi, але сведчыць i пра тое, што ў нас ёсць пагражаючыя «нажнiцы» памiж значнай часткай творчага актыву i Аргкамiтэтам.

Александровiч А.I. Аб настроях, якiя ў нас пануюць. У нас пануюць нацыяналiстычныя настроi значнай групы людзей. Гэта яскрава. Як i тое, што у нас, камунiстаў, за апошнi час паявiлася некаторае абывацельскае зрошчванне з такiмi людзьмi (абы цiха было)...

Пачынаецца ўся гiсторыя гэтая з юбiлею Янкi Купалы. Юбiлей праходзiў без нашаг а партыйнага ўдзелу. Камунiсты ў камiсii не працавалi. На самом юбiлеi было мала партыйнага актыву. Гэта таксама ўсугубiла настроi, шт о юбiлей зрабiлi не партыя, а некаторыя блiзкiя да яго тавары шы. Было абяцана, што Купале павысяць пенсiю (Купала атрымлiвае 250 рублёў, а Колас больш).

Праходзiць тыдзень i Купала гаворыць: пайду да Жаброўскага, пенсiю не павы шаюць. Выходзiць, мы, камунiсты, вiнаватыя. Мы, пiсьменнiкi, павiнны дабiцца гэтай пенсii. Сума такi х настрояў выклiкае цяперашняе становiшча на нашым фронце.

Плат ун А.М. «Заява» [«Лiст 15-цi»] выклiкана глыбокiмi прычынамi, з якiмi пiсьменнiкi-камунiсты павiнны былi б знаёмы i расказаць на нарадзе.

Бяздзейнасць Аргкамiтэта i цяжкасцi агульнага парадку далi магчымасць пэўным варожым элементам выдаць гэты палiтычны дакумент, каб нейкiм чынам дэманстраваць сваю нязгоду з лiнiяй партыi.

Дакумент падпiсалi надзвычайна характэрныя людзi:

прыкладна, правая група пiсьменнiцкай арганiзацыi. Я не кажу аб Кобецы, я, ўласна, лiчу, што Кобец сумленны, але крыху захапляльны чалавек, i ён падпiсаў, можа, не прадумаўшы палiтычнага сэнсу гэтага.

А Броўка, пра якога кажуць, што ён «левы», дык я лiчу, калi паскрэбцi такога, як Броўка, дык там акажацца самы сапраўдны правы.

Кобец Р.Я. Я добра помню тыя днi, калi была прынята пастанова ЦК ВКП(б) аб перабудове i як яна была ўспрынята. Адны думалi, што пастанова азначае змазванне ўсiх памылак, якiя рабiлiся раней. Другiя настроi былi такiя, што адбываецца ўраўнiлаўка: «Але, вы — пралетарскiя, а мы папутнiцкiя, цяпер проста ўсе мы роўныя, будзем цяпер усе савецкiя». Трэцiя думалi, што партыя гэтай пастановай развязвае i аддае камусьцi вожжы i што пачынаецца так званы нэп у мастацтве i лiтаратуры. Нэп, якi дазволiць адступiць ад марксiсцкiх пазiцый.



Pages:     | 1 |   ...   | 2 | 3 || 5 | 6 |   ...   | 7 |
Похожие работы:

«ПАО Мобильные Телесистемы Тел. 8-800-333-0890 www.rnd.mts.ru МТС Коннект-4 Тариф с набором Интернет-опций Федеральный номер / Авансовый метод расчетов Получайте баллы МТС Бонус за каждые 3 рубля потраченные на ежемесячную плату за тариф и обменивайте их на вознаграждения из катал...»

«Годовой отчет 2009 Дорогие друзья! Представляем Вашему вниманию годовой отчет за 2009 год Липецкой областной молодежной общественной организации "Ассоциация учащейся молодежи". 2009 год для ЛОМОО "Ассоциация у...»

«СПЕЦПРИБОР Сертификат пожарной безопасности № ССПБ.RU.УП001.В07295 УП 001 ОКП 43 7246 Сертификат соответствия № РОСС RU.ББ02.Н04319 ББ02 Сертификат соответствия № РОСС RU.ГБ04.В01041 ГБ04 Разрешение Ростехнадзора на применение № РРС 00...»

«4) Оказать помощь кандидатам в приемные родители в определении своей готовности к приему на воспитание в свою семью ребенка, оставшегося без попечения родителей.5) Содействовать развитию информационно-просветительской деятельности по вопросам организации подготовки граждан к принятию на воспитание в свою семью ребенка, оставшегося без попечен...»

«Руководство пользователя мобильного приложения системы ДБО для физических лиц TRUST MOBILE Уважаемый Клиент Банка "ТРАСТ" (ПАО)! Благодарим Вас за выбор мобильного приложения системы дистанционного банковского обслуживания TRUST MOBILE. TRUST MOBILE –это персональный офис банка "ТРАСТ" в Вашем мобильном телефоне Банк "Траст"...»

«1 Юлия Тупикина, iosono@yandex.ru Герман, Франц и Грегор По мотивам новеллы Франца Кафки "Превращение", с использованием биографии писателя, его писем и дневников. ОТЕЦ – 40, потом 70 лет. ФРАНЦ – 15 лет. МАТЬ...»

«НОВОСТИ ЕПФ: Январь 2015 г. НОВОСТНОЙ БЮЛЛЕТЕНЬ в ЦИФРАХ 111 Такое количество сообщений было послано через Твиттер о статье гжи Хильде Ваутманс, содержащей ее мнение относительно калечащих операций на женских половых органах. 292 депутата Парламента Великобритании проголосовали против пр...»

«Omnicomm Online Руководство по администрированию 02.11.2016 Содержание Omnicomm Online. Руководство по администрированию Краткий обзор по работе в Omnicomm Online Авторизация Навигация по кабинету дилера Отправка служе...»

«!l BG9600408 Анализ надежности КИП и А систем безопасности пятого и шестого блока АЭС Козлодуй инж. Б. Мари нова Риск Инжинеринг ООД 1. Цели анализа ЦельЮ проведенного анализа надежности систем КИП и А является определение областей ненадежности, на которых можно влиять, т. е. найти тех...»

«ЗНАЧЕНИЯ НЕКОТОРЫХ БИБЛЕЙСКИХ СЛОВ I. ДЕЙСТВИЕ, ЗАНЯТИЕ, СОСТОЯНИЕ: Алчба (Притч. 21:25) — голод. Бдение (Исх. 12:42; 2 Кор. 6:5) — воздержание от сна. Бийца (1 Тим. 3:3) — драчун. Благостыня (Иер. 31:12) — изобилие, благосостояние. Благоутробие (Ис. 63:15)...»

«expert edition Сварочные аппараты для ручной дуговой сварки FoxMaster 3000 / 4000 / 5000 2500 Duo / 3000 Duo ИНСТРУКЦИЯ При правильной эксплуатации данное устройство гарантирует безопасную работу, поэтому мы настоятельно не рекомендуем нарушать но...»

«ИЗВЕЩЕНИЕ И ДОКУМЕНТАЦИЯ о проведении запроса котировок № 04-16/А на оказание услуг по изготовлению костюмов для студентов очной формы обучения ФГАОУ ВО "Сибирский федеральный университет" (от 04.02.2016) Заказчик: Федеральное государственное...»

«АКЦИОНЕРНОЕ ОБЩЕСТВО "Гарнизон" УТВЕРЖДАЮ ВрИО Генерального директора АО "Гарнизон" НАЛВтыкулин ы " с* 2015 г. СТАНДАРТ ОРГАНИЗАЦИИ СТО СМК.12-2015 Система менеджмента качества ПОСТАНОВКА И СНЯТИЕ ИЗДЕЛИЙ С ПРОИЗВОДСТВА Порядок планирования и проведения работ по постановке военной продукции на производство, обесп...»

«БЫТОВОЙ ПРОТОЧНЫЙ ГАЗОВЫЙ ВОДОНАГРЕВАТЕЛЬ ВПГ-6/8/10/12 РУКОВОДСТВО ПО ЭКСПЛУАТАЦИИ ТОВАР СЕРТИФИЦИРОВАН ООО "ТАГАНРОГ ГАЗОАППАРАТ" Россия, Ростовская обл., 347942, г.Таганрог, ул.Маршала Жукова, 2а-4 тел./факс: +7 (8634) 322-250, 324-524 E-mail: info@gazoapparat.com www.gazoapparat.com Уважаемый покупат...»

«СЕЛЕКТИВНЫЙ МЕТАЛЛОДЕТЕКТОР SOREX PRO легкий компактный всечастотный высокочувствительный быстрый универсальный Руководство по эксплуатации Не поленись, изучи! Методическая поддержка и обсуждение работы металлодетектора Sorex PRO осуществляет...»

«Вузовские библиотеки Алтайского края Сборник Выпуск 3 Барнаул 2003 ББК 78.34 (253.7)657.1 В 883 Редакционная коллегия: Л.В. БобрицкаяЮ И.Н. Кипа, Л.П. Левант, Т.А. Мозес, З.Г. Флат, Н.Г. Шелайкина. Гл. редактор: Н.Г. Шелайкина Ответственная за выпуск: М.А. Кув...»

«Акафист святому праведному Филарету Милостивому Кондак 1. Возбранный чудотворче и предивный угодниче Христов Филарете! Похвальная приносим Ти, Авраамлева страннолюбия усердный подражателю, ты бо о людех милосердствуя, pyками неимущих, Богу взаим даяти возлюбил еси, темже ти, люб...»

«Журнал "Защита информации. INSIDE", №6, 2005 ЗАКОННЫЙ ПЕРЕХВАТ IP-ТРАФИКА. МЕЖДУНАРОДНЫЙ ОПЫТ Ю. С. Крюков krykov@inbox.ru А. Г. Ярыгин yarigin@inbox.ru По сравнению с фиксированными и мобильными решениями, область законного перехвата сообщений для IP-трафика является менее исследованной и зрелой....»

«Генераторы Частотомеры GX 310 GX 320 Лабораторные генераторы – измерительные приборы: многофункциональные, прогрессивные, автономные устройства! Диапазон частот от 0.001 Гц до 10 МГц (модель GX310) или до 20 МГц (модель GX320) DDS-технология и погрешность по частоте ± 20 ppm Регулировка частоты до ближайшей цифры Функция LOGIC signal для прямой точной и г...»

«СТРАТЕГИЧЕСКАЯ ПРОГРАММА ПРЕДУПРЕЖДЕНИЯ КОРИ И ВРОЖДЕННОЙ КРАСНУШНОЙ ИНФЕКЦИИ В ЕВРОПЕЙСКОМ РЕГИОНЕ ВОЗ РЕЗЮМЕ Гордые, В Европейском регионе ВОЗ корь и краснуха остаются важными причинами довольные и заболеваемости и смертности среди болезней, предупреждаемых с помощью защищенные от вакцин. Х...»

«Утверждено распоряжением администрации Суоярвского городского поселения от 27 июля 2016 г. № 144 Администрация Суоярвского городского поселения, далее также "Заказчик" Документация об аукционе в электронной форм...»

«С.Н. Ковалёв ОВРАЖНО-БАЛОЧНЫЕ СИСТЕМЫ В ГОРОДАХ Под редакцией Р.С. Чалова Москва – 2011 УДК 631.613.02:631.459 ББК 40.64 К56 Ковалев С.Н. Овражно-балочные системы в городах: научная литература /С.Н. Ковале...»

«Приложение к письму № от 2017 г. Извещение о проведении продажи имущества-автомобилей АО "НИЦ ЕЭС" на открытом по составу участников аукционе Акционерное общество "Российский аукционный дом", действуя в соответствии с договорами о возмездном оказании услуг по организации продажи имущества №РАД-257а/2014...»

«Редикульцева Е.Н. Redikultseva E.N. г. Киров Kirov СПОСОБЫ НОРМИРОВАНИЯ METHODS OF ТРУДА NORMALIZATION OF LABOUR Аннотация: The summary: Автором рассматриваются три способа норThe author considers the three ways of мирования труда: установлени...»

«Научный журнал КубГАУ, №90(06), 2013 года 1 УДК 656.13 UDC 656.13 ОБОСНОВАНИЕ КОМПОНОВКИ STUDY OF COMPOSITIONS TRANSPORT ТРАНСПОРТНОЙ СИСТЕМЫ ДЛЯ SYSTEM FOR TRANSPORTING LONG CARGO ВЫВОЗКИ ДЛИННОМЕРНЫХ ГРУЗОВ Грязин Владимир Альбертович Gryazin Vladimir Albertovich к.т.н. Cand.Tech.Sci. Ласточкин Денис Михайлович Lastochkin D...»

«КРАТКОЕ ОПИСАНИЕ РАБОТЫ Актуальность работы. Наиболее перспективными отраслями, потребляющими литую продукцию, являются, прежде всего, автомобиле-, авиаи ракетостроение. Рынок услуг и продукции этих отраслей яв...»








 
2017 www.lib.knigi-x.ru - «Бесплатная электронная библиотека - электронные материалы»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.