WWW.LIB.KNIGI-X.RU
БЕСПЛАТНАЯ  ИНТЕРНЕТ  БИБЛИОТЕКА - Электронные материалы
 

Pages:     | 1 || 3 | 4 |   ...   | 7 |

«БЕЛАРУСКІ НАВУКОВА-ДАСЛЕДЧЫ ІНСТЫТУТ ДАКУМЕНТАЗНАЎСТВА І АРХІЎНАЙ СПРАВЫ АРХЕАГРАФІЧНАЯ КАМІСІЯ КАМІТЭТА ПА АРХІВАХ І СПРАВАВОДСТВУ ПРЫ САВЕЦ Е МІНІСТРАЎ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ Р. П. Платонаў СТАРОНКІ ...»

-- [ Страница 2 ] --

35 Апублікаваны ў весніку Беларускага нацыянальнага камітэта «Дзянніца» ад 28 мая 1918 г. № 14.

36 Беларуская крыніца. 1934. 22 красавіка.

мемарандуме не ўказваецца, што сцяг быў не проста зняты, а сарваны і скінуты на зямлю, замест яго ўстаноўлены нямецкі, казна Народнага сакратарыята канфіскавана. Складальнікі мемарандума прасілі адказаць, ці гэты акт ажыццёўлены па ініцыятыве каменданта горада, ці па загаду вышэйшай улады, у чым яго прычына і ўвогуле як ставяцца германскія ўлады да Беларусі як дзяржаўнага ўтварэння37.

«Стаўленне» высвятлялася на працягу некалькіх дзён. У газеце «Белорусская земля», якая пачала выдавацца ў Мінску, у першым нумары за 1 сакавіка 1918 г. у артыкуле «Что будет?» адносна гэтага з іроніяй было напісана: «Палітычна слабыя беларускія ідэалісты слабавата ўяўлялі сабе, якой будзе Беларусь».

Узаемапаразуменне пачало наладжвацца пасля таго, як 28 лютага прадстаўнічая дэлегацыя Народнага сакратарыята на чале з яго старшынёй Я.Варонкам наведала рэзідэнцыю германскай ваеннай адміністрацыі і выказала лаяльнасць да германскіх улад. Як паведамляла ў чацвёртым нумары за 1918 г. газета «Дело труда», «гаворка вялася на працягу дзвюх з лішкам гадзін. Былі закрануты самыя разнастайныя бакі стану Беларусі. Прадстаўнікі акупацыйнай улады аказаліся даволі дасведчанымі ў беларускім пытанні, і ўвесь час гаворка вялася ў плане дзяржаўнага ўтварэння Беларусі». Далей паведамлялася: «З гаворкі высветлілася, што ўсе непаразуменні, якія былі паміж беларускімі і германскімі ўладамі, адбываліся паводле прычыны лжывых і неаб'ектыўных даносаў і абвінавачванняў беларускіх дзеячаў у бальшавізме». «Беларусы, — адзначалася ў заключэнне, — з гэтай гаворкі вынеслі ўражанне, што ў самы бліжэйшы час Народнаму сакратарыяту ўдасца знайсці агульную мову і ўвайсці ў кантакт з германскімі акупацыйнымі ўладамі і працягваць будаўніча-арганізацыйную работу краю».



Пасля наведвання беларускай дэлегацыяй нямецкага каменданта г. Мінска капітана фон Пільца па пытанні пра вяртанне адабраных у Народнага сакратарыята грошай і асабістай маёмасці работнікаў (пра гэта таксама зроблена паведамленне) гэта «непаразуменне» было ліквідавана. Такім чынам, Народны сакратарыят з першых дзён акупацыі сваімі паводзінамі дэманстраваў імкненне да пошуку пагадненняў з германскімі ўладамі.

Затым узаемаадносіны паміж штабам 10-й германскай арміі пад камандаваннем Эрыха фон Фалькенхайна і Народным сакратарыятам Рады БНР развіваліся па двух накірунках. З аднаго боку, урад Германіі, зыходзячы з узятых паводпе Брэсцкага мірнага дагавора абавязацельстваў не падтрымліваць у расійскіх межах ніякіх сепаратысцкіх тэндэнцый, адмаўляўся прызнаваць БНР як 37 НАРБ. Ф. 62. Воп. 1. Спр. 192. Л. 35-36.

дзяржаўнае ўтварэнне, нягледзячы на шматразовыя звароты Рады з гэтай нагоды. З другога, кіраўніцтва БНР усяляк падтрымлівалася камандаваннем 10-й арміі, якое, магчыма, мела наконт яго сакрэтныя інструкцыі. Пра гэта больш упэўнена можна будзе меркаваць, калі адкрыецца доступ да архіваў штаба гэтай арміі, якія, магчыма, захаваліся.

З палітычных абставін, якія складваліся ў той перыяд па беларускай праблеме, кіраўнікі тагачаснай германскай імперыі імкнуліся здабыць як мага больш выгод. Яны не маглі не разумець, што вайна прайграна, і Беларусь давядзецца пакінуць. Таму для іх пажадана было мець тут на перспектыву палітычных дзеячаў, а яшчэ лепш урад, які лаяльна ставіўся да Германіі. Такі «рэзервовы ўрад»

спачатку з'яўляўся б «пасрэднікам» ва ўзаемаадносінах акупацыйных улад з мясцовым насельніцтвам, а потым забяспечыў бы Германіі «калідор» для выхаду на неабсяжны расійскі рынак.





У сувязі з гэтым В.Гадлеўскі пісаў: «Берлін... хацеў праз беларускую тэрыторыю, паміж Літвою (якая даходзіла да Саколкі) і Украінай (якая даходзіла да Бельска), стварыць для сябе калідор у Расію, каб абмінуць транзітныя дарогі праз новаствораныя дзяржавы і мець беспасярэднія зносіны з вялікім расейскім рынкам. Калідор гэты быў створаны па лініі Граева Беласток Баранавічы... яго немцы меліся далучыць да Прусіі» 38.

Адной з палітычных мэт Германіі ў перыяд акупацыі беларускіх зямель была падрыхтоўка інстытутаў мясцовай улады да прыняцця ўсёй яе паўнаты пасля выхаду акупацыйных войскаў. Беларускаму ўраду ў гэтай сувязі дазвалялася пэўная самастойнасць у тых сферах народнай гаспадаркі і сацыяльнага жыцця, якія не краналі нямецкіх інтарэсаў і не перашкаджалі правядзенню акупацыйнай палітыкі.

Перш за ўсё гэта галіны асветы і культуры. Некаторыя паўнамоцтвы Народны сакратарыят атрымаў і ў правядзенні знешняй палітыкі.

Напрыклад, па яго ініцыятыве германскае камандаванне летам 1918 г. вяло перамовы з урадам Савецкай Расіі аб далучэнні да тэрыторыі, якую ўрад БНР лічыў сваёй, усходніх раёнаў Беларусі, занятых савецкімі войскамі. Прадстаўніцтвы БНР былі акрэдытаваны ва Украіне і ў Літве, дыпламатычныя місіі пасылаліся ў Варшаву, Берлін, Берн, Капенгаген і інш.

Прызнанне ўрадам «дружалюбнай» Германіі беларускай дзяржавы, верагодна, прадугледжвалася на выпадак спрыяльнага для яе выхаду з вайны. Аднак у сувязі з пагаршэннем ваеннага становішча для Германіі на Заходнім фронце такая магчымасць аказалася нерэалізаванай. У снежні 1918 г., калі кайзераўскім 38 Беларуская крыніца, 1934. 29 красавіка.

войскам давялося пакідаць Беларусь, германскае кіраўніцтва перадало ўладу ў Мінску не Радзе, а Саветам, якія аднаўляліся.

2. Палітычны разбой акупантаў З першых дзён акупацыі Беларусі германскія ўлады па ўзору захопленых яшчэ летам 1915 г. яе заходніх раёнаў назвалі новыя акупіраваныя тэрыторыі нямецкай адміністрацыйнай вобласцю.

Паўднёвая частка Беларусі Гомельскі, Мазырскі, Рэчыцкі і Пінскі паветы была аб'яднана ў асобную Палескую губерню і далучана да гетманаўскай Украіны.

Паўнамоцным гаспадаром на ўсёй акупіраванай тэрыторыі Беларусі стаў штаб 10-й германскай арміі. У кожным акупіраваным горадзе і ў вялікіх вёсках размясціліся ваенныя гарнізоны. Гаспадарылі там нямецкія каменданты. Губернскімі, павятовымі цэнтрамі распараджаліся германскія начальнікі, якія падпарадкоўваліся камандуючаму 10-й арміяй.

Органы Савецкай улады ўсюды былі ліквідаваны, а дэпутаты, актывісты, камуністы, згодна з загадам нямецкага камандавання, падлягалі арышту або расстрэлу. Гэта былі не толькі пагрозы. 6 сакавіка 1918 г. германскія салдаты занялі будынак Мінскага Савета і арыштавалі ўсіх яго членаў. У Полацку пры разгоне Савета былі забітыя 8 дэпутатаў разам са старшынёй. Арышты і расстрэлы мелі месца ў Лепелі, Бабруйску, Барысаве, Слуцку, Быхаве, Міры і іншых гарадах. Замест Саветаў аднаўлялася старая сістэма кіравання з яе гарадскімі думамі, павятовымі прадвадзіцелямі дваранства, валаснымі старастамі, судамі, паліцыяй, прыставамі, ураднікамі і інш. А земствы ў паветах распускаліся і замяняліся нямецкімі ландратамі. За антыгерманскую настроенасць члены земстваў арыштоўваліся.

Усе пасады служачых (чыноўнікаў) падлягалі зацвярджэнню нямецкай адміністрацыяй. Як адзначалася ў дакладзе памочніка загадчыка аддзела бежанцаў ад 29 верасня 1918 г. Беларускаму нацыянальнаму камісарыяту, нават у Мінску і ў губернях, дзе акупацыя лічылася часовай, «усё і ўсюды знаходзіцца пад кантролем.

Ва ўсіх урадавых і прыватных установах пануюць, у большасці выпадкаў адвольна, нямецкія прадстаўнікі... Немцам жа ўсё падсправаздачна. Усе прызначэнні, перамяшчэнні таксама санкцыянуюцца, і далёка не бязбольна, немцамі. Немцы праводзяць і рэвізію ўстаноў» 39.

39Крах немецкой оккупации в Белоруссии в 1918 году (Сборник документов партархива ЦК КП(б) Белоруссии). Мн., 1947. С. 131-132.

Па ўсёй тэрыторыі акупіраванай Беларусі была распаўсюджана юрысдыкцыя нямецкіх ваенных судоў, мясцовыя судовыя органы перайшлі ў іх поўнае падпарадкаванне. Упраўленне мінскай міліцыі пасля выкліку 13 красавіка 1918 г. у ваенны суд нямецкай камендатуры старшыні і пракурора акруговага суда, начальніка турмы і загадчыка крымінальнага аддзялення паведамляла Мінскай гарадской думе пра характар адносін з нямецкімі ваеннымі ўладамі і судом наступнае: «Прад'яўлена патрабаванне: усе дазнанні па крымінальных справах накіроўваць з крымінальнай міліцыі ваеннаму паліцмайстру, які і будзе вырашаць пытанні аб перадачы спраў нямецкаму або рускаму суду. Усіх арыштаваных таксама здаваць ваеннаму паліцмайстру, а адтуль будуць накіроўвацца ў турму» 40.

Страціла самастойнасць і мінская міліцыя. Пра тое, якія ёй адводзіліся месца і функцыі, сведчыць даклад у гарадскую ўправу, накіраваны яе службовымі асобамі пасля перамоў з нямецкім граданачальнікам Мінска штатгаўптманам Гершам [Гершэлем] у прысутнасці паліцэйскага капітана Куна фон Ізраэля і паліцмайстра Агольві (дакумент датаваны маем 1918 г.). «На пытанне, куды пяройдуць спецыяльныя функцыі штаба міліцыі, як, напрыклад, выдача пашпартоў, адказ быў такі, што ўвогуле ў пашпартах няма неабходнасці, у Мінску жыхарам будуць выдаваць нямецкія пасведчанні, а на выезд — пропускі...

Мы спыталіся, якімі законамі будуць кіравацца нямецкія ўлады ў сэнсе работы міліцыі. На гэта нам адказалі: кіравацца будуць нямецкім паліцэйскім правам»41.

Калі Мінская гарадская дума не пагадзілася з патрабаваннем перадаць мясцовую міліцыю ў падпарадкаванне акупацыйнай нямецкай адміністрацыі, ёй адразу ж скарацілі асігнаванні. А калі яна пачала пратэставаць у сувязі з масавымі арыштамі жыхароў горада, у тым ліку і служачых думы, з вывазам іх у Германію і на прымусовыя работы ў зоне акупацыі, 31 мая было аб'яўлена аб роспуску думы. 8 чэрвеня газета «Витебский листок» апублікавала інфармацыю пра загад генерала Фалькенхайна арыштаваць і перадаць ваеннаму суду членаў цэнтральнага бюро прафесійных саюзаў рабочых і служачых Мінска за распараджэнні, якія парушалі выкананне патрабаванняў германскіх улад42. Пасля гэтага нямецкі камендант Мінска зрабіў прадпісанне ўсім рабочым органам прафсаюзаў, у якім загадвалася ў трохдзённы тэрмін ліквідаваць свае арганізацыі, распусціць завадскія камітэты і ўсе выбарныя рабочыя ўстановы. За невыкананне загада камендант пагражаў судом.

40 Там жа. С. 109 41 Там жа. С. 117- 118.

42 НАРБ. Ф. 60. Воп. 3. Спр. 751. Л. 46.

Архіўныя дакументы пераканаўча сведчаць: кайзераўскае панаванне ў Беларусі было палітычным актам, які праводзіўся паслядоўна з нямецкай пунктуальнасцю і быў накіраваны на разбурэнне беларускай дзяржаўнасці. Адным з першых загадаў, што быў выда-дзены нямецкім камендантам Мінска ў пачатку сакавіка 1918 г., быў загад пра забарону ўсялякіх сходаў грамадзян, як тайных, так і яўных, як у будынках, так і пад адкрытым небам. Не дазваляліся любыя дэманстрацыі і шэсці. За невыкананне загада арганізатары і ўдзельнікі падобных мерапрыемстваў падлягалі «цяжкаму турэмнаму зняволенню да 5 гадоў», за менш цяжкія выпадкі — «турэмнаму зняволенню да 3 гадоў або штрафу ў 10 000 марак ці таму і другому разам». Загады нямецкіх камендантаў рэгламентавалі паводзіны гарадскіх і вясковых жыхароў.

Спашлёмся на два з іх, як найбольш характэрныя:

З загада нямецкага каменданта ад 10 красавіка 1918 г. (Старое Сяло Мінскай губ.) «Строга забараняецца распаўсюджванне якой бы там ні было рэвалюцыйнай прапаганды, а таксама распаўсюджванне газеты або запрашэнняў да рэвалюцыйных думак. Такія злачынцы будуць пакараны турмой.

Усялякія мужчыны — тутэйшыя жыхары — павінны кланяцца нямецкім афіцэрам, зняўшы шапкі; за невыкананне такога загада вінаватыя будуць аштрафаваныя або адасланыя ў абоз палонны х...

За невыкананне гэтага загада вінаватыя будуць аштрафаваны ў 30 марак або заменай турмой» 43.

З загада нямецкага каменданта ад 15 красавіка 1918 г. (Старое Сяло Мінскай губ.) «1) Усім жыхарам воласці хадзіць з адной вёскі ў другую строга забараняецца.

2) Жыхары адной вёскі могуць свабодна хадзіць адзін да аднаго толькі днём, позна ноччу і вечарам адлучацца са свайг о дома строга забараняецца.

3) Асобам, якія жадаюць пайсці ў іншыя вёскі, неабходна атрымаць пропуск у пана каменданта ў Старым Сяле…

4) Пры атрыманні пропуска трэба ўнесці адзін рубель за пропуск і дзесяць рублёў закладу, пропуск выдаецца толькі на адзін дзень, пасля таго як дзень скончыўся, пропуск павінен быць вернуты пану каменданту і заклад вяртаецца назад пад распіску. Пры прыёме закладу будзе выдадзена квітанцыя.

5) У святочныя і выхадныя дні хадзіць у царкву можна без пропускаў, але напярэдадні вясковы стараста павінен атрымаць дазвол 43 Крах немецкой оккупации в Белоруссии в 1918 году. С. 104.

у каменданта. У царкву і з царквы людзям хадзіць разам усёй вёскай пад наглядам адной асобы, якая прызначаецца з той жа вёскі вясковым старастам.

6) Хадзіць у акопы, якія маюцца ў воласці, строга забараняецца.

7) Шпіянаж у вёсцы строга забараняецца; для гэтага павінна быць выбрана ас оба, якая наг лядала б за гэтым.

8) Усім жыхарам воласці неабходна атрымаць пасведчанні аб асобе ў воласці, з унясеннем сямейства і ўзросту іх.

9) За невыкананне гэтага асобы будуць пакараны смяротнай карай, а службовыя асобы за непаведамленне — грашовым штрафам.

10) Старасты павінны вывесіць аб'явы ў людных месцах і аб'явіць і растлумачыць насельніцтву»44.

8 красавіка 1918 г. у Мінску ў людных месцах быў вывешаны загад, які падпісаны камендантам горада палкоўнікам фон Франкэнбергам. У ім паведамлялася, што «забеспячэнню пракармлення горада» ён будзе садзейнічаць, калі ўсе беспрацоўныя пакінуць горад і знойдуць працу ў вёсцы, дзе ёсць патрэба ў рабочых;

«вялікім палягчэннем» стане адсыл ваеннапалонных у «этапныя раёны»

там лягчэй, чым у Мінску, атрымаць працу і пракарміцца.

Пра тое, як выконваўся загад, можна прачытаць у пратэсце Савета прафесійных саюзаў г. Мінска: «Пачынаючы з 8 красавіка, з самай раніцы германскія патрулі, якія занялі перакрыжаванні, пачалі затрымліваць прахожых: тых, хто знаходзіўся на службе, і тых, хто быў дэмабілізаваны. Многія вуліцы былі ачэплены, у шэрагу дамоў і кватэр былі праведзены вобыскі... Сотні, нават тысячы грамадзян былі вывезены немаведама куды. Тыя, хто яшчэ быў не адпраўлены з Мінска, утрымліваліся ў бараках у гразі, без кавалка хлеба, пад пагрозай гармат і кулямётаў, якія расста ўлены для запалохвання. 8 і 9 красавіка працягваліся такія ж дзеянні». У тэлеграме абласнога камітэта бальшавікоў Паўночна-Заходняй вобласці ад 21 красавіка

Саўнаркому РСФСР з гэтай нагоды ўказвалася:

«Немцы палююць на людзей, ловяць пагалоўна ўсіх на вуліцах і ў дамах; трымаюць у лагерах пад вартай, а затым грузяць у наглуха запячатаныя вагоны і вязуць у невядомым накірунку. На вуліцах гарматы і кулямёты і ўзмоцненыя патрулі. У горадзе паніка, насельніцтва тэрарызавана; за спробы збегчы расстрэльваюць»45.

У дакладзе гласнага Мінскай гарадской думы ад 14 красавіка 1918 г.

гарадскому галаве і старшыні думы пра ўмовы ўтрымання ў лагерах жыхароў горада, якія былі захоплены ў час аблаў нямецкімі ваеннымі патрулямі, паведамляецца:

44 Там жа. С. 109-110.

45 Там жа. С. 104, 111, 115.

«Выконваючы Ваша даручэнне ад 10 красавіка за № 825 аб прыняцці мер да вызвалення затрыманы х нямецкімі патрулямі жыхароў горада і служачых гарадскога самакіравання і з высвятленнем прычын іх арышту і ўмоў і х утрымання, я пачаў агляд лагераў, дзе ўтрымліваліся ўсе затрыманыя. 10-га днём я адправіўся ў лагер № 2, які знаходзіцца на Аляксандраўскім вакзале за канторай таварнай станцыі; там было ўжо каля 3 000 затрыманых жыхароў.

З апытання іх я высветліў, што ўсе яны затрыманы нямецкімі патрулямі, прычым у большасці выпадкаў у іх нават не разглядалі дакументы, якія меліся на руках, а проста хапалі пападаўшыхся мужчын і вялікімі групамі адводзілі ў лагеры. У лагерах іх абкружыла вайсковая варта, нікуды не выпускала і не давала магчымасці арыштаваным прад'яўляць свае дакументы [...] Усіх арыштаваных цэлы дзень пратрымалі на двары без ежы і толькі вечарам ім выдалі па кубку вадкага варыва без хлеба.

Я прыехаў у 7 гадзін вечара, калі пачалася выдача ежы, і па тым, як марудна выдавалі, думаю, што апошнія з арыштаваных атрымалі абед апаўночы; на начлег усіх загналі ў баракі. У бараках было брудна і так цесна, што на нарах размясцілася нязначная колькасць зняволеных, а частка астатніх размясцілася пад нарамі, а частка з-за цеснаты правяла ўсю ноч на нагах.

Яшчэ горш было ў лагеры № 1 на рагу Шырокай і Старажоўскай вуліц. Пад лагер прыстасаваны былі так званыя артылерыйскія казармы. У гэты лагер я другі раз прыехаў у 8 г адз. вечара; вакол двара і казармы нацягнута была драцяная агароджа, пастаўлены кулямёты і ланцугі вартавых. Па мокрым балоцістым двары ў цемнаце хадзілі арыштаваныя, з іх большасць была пажылыя, якія не служылі ў войсках, пра гэта ў іх меліся на руках пісьмовыя пасведчанні. У казармах на ніжнім паверсе не было нар, у многіх аконных рамах зусім не было шкла; падлога настолькі была затаптаная вадкай граззю, што цяжка было нават хадзіць па ёй і, зразумела, што зняволеныя лічылі лепш бадзяцца па адкрытым балоцістым двары, чым знаходзіцца ў гэтым цёмным, халодным і вельмі брудным памяшканні [...]. У гэтым лагеры знаходзілася каля 600 чалавек; цэлую ноч вакол лагера хадзілі з плачам жанчыны, мужы, браты або сыны якіх утрымліваліся тут [...] 12-га раніцай я накіраваўся да каменданта лагера № 2 на Аляксандраўскім вакзале. П ерад вакзалам я ўбачыў тысячны натоўп плачучых жанчын, а ўсе ўваходы на вакзал былі занятыя нямецкімі войскамі і ў сярэдзіну нікога не пускалі [...]. Поезд быў абкружаны трыма ланцугамі вартавых і складаўся з шэрагу таварных вагонаў, брудных і без усялякіх у сярэдзіне прыстасаванняў, бітком набітых арыштаванымі. Дзверы ваг онаў былі наглуха зачынены, і замкі абматаныя дротам. З вагонаў не выпускалі нават для адпраўлення натуральных патрэбнасцей. Поезд адправіўся ў 6 гадз. 10 хв. вечара, а пасадка пачалася ў 12 гадз. дня, так што на вакзале арыштаваныя прасядзелі ў зачыненых вагонах каля 6 гадзін»46.

З дакументальных крыніц вядома, што толькі вясной 1918 г. з Мінска праз лагеры, а таксама па так званай добраахвотнай вярбоўцы, калі кваліфікаваных рабочых пазбаўлялі працы і ставілі перад неабходнасцю шукаць сродкі для існавання, было накіравана ў Германію 15 тысяч жыхароў горада. У Полацку на вуліцах было схоплена і вывезена ў Германію на прымусовыя работы каля 4 тысяч чалавек47. Так было і ў іншых гарадах.

У беларускіх вёсках за самыя нязначныя правіннасці сялян штрафавалі, прымянялі цялесныя пакаранні. У інфармацыі Беларускага аддзела пры Народным камісарыяце па справах нацыянальнасцей ад 25 мая 1918 г. пра становішча ў акупіраваных раёнах Беларусі, напрыклад, паведамлялася: «Вёскі ізаляваныя адна ад адной патрулямі. За пропуск бярэцца 1 рубель. За супраціўленне б'юць. Цялесныя пакаранні ў хаду. За слова «бальшавік» 25 розгаў, за словы «буржуй», «таварыш» 25 рублёў штрафу. Уведзена працоўная павіннасць з аплатай 1 рубель 40 капеек у дзень, фунт хлеба каштуе 40 капеек, 10 яек — 1 рубель»48.

У хаду былі не толькі цялесныя пакаранні. Масавымі былі арышты, розныя іншыя формы запалохвання, аж да расстрэлаў сялян і спальвання вёсак. Газета «Витебский листок» 8 чэрвеня 1918 г.

паведамляла, што 30 мая, паводле распараджэння генерала Фалькенхайна, у Слуцкім павеце расстраляны 42 селяніны, у іх ліку ўсе члены выканаўчага камітэта Слуцкага Савета сялянскіх дэпутатаў. Прычына— нязгода з адчужэннем на карысць памешчыкаў зямель, якія адышлі да сялян у час рэвалюцыі. У газеце прыводзяцца аналагічныя факты па Магілёўскай губерні.

Расказваецца таксама пра тое, што ў Мінскую катаржную турму, створаную акупантамі, прывезлі сялян з Навагрудскага павета, якія аказалі супраціўленне нямецкім салдатам, калі тыя адбіралі ў іх апошнія пажыткі і харчаванне49. Начальнік Дзісенскага павятовага адміністрацыйнага ўпраўлення ў кастрычніку 1918 г. у пісьме да ўсіх жыхароў павета пагражаў, што калі яны не будуць падпарадкоўвацца германскім уладам і будуць добразычліва ставіцца да бальшавіцкіх арганізацый або будуць іх падтрымліваць, то іх «пасяленні і гаспадаркі будуць сцірацца з твару зямлі і месцы пакаранняў будуць перапоўнены іх трупамі»50.

46 Там жа. С. 105-108.

47 Иностранная военная интервенция в Белоруссии. 1917-1920. Мн., 1990. С. 133-134.

48 Крах немецкой оккупации в Белоруссии в 1918 году. С. 117.

49 НАРБ. Ф. 60. Воп. 3. Спр. 751. Л. 46.

50 Крах немецкой оккупации в Белоруссии в 1918 году. С. 133-134.

Паводле няпоўных падлікаў, за час знаходжання ў Беларусі карныя германскія атрады спалілі часткова або поўнасцю больш за 130 беларускіх вёсак і мястэчак 51. Пра тое, як гэта адбывалася, паведамлялася ў газеце «Известия Витебского Совета» ад 27 сакавіка 1918 г.: «Вёска Навасёлкі была абкружана і падпалена немцамі, яны не давалі выхаду мірнаму насельніцтву, расстрэльвалі на месцы ўсіх, не шкадуючы ні жанчын, ні дзяцей». У Сенненскім павеце, як паведаміў у Саўнарком РСФСР 26 жніўня 1918 г. спецыяльнай тэлеграмай трэці надзвычайны павятовы з'езд Саветаў, немцы за падтрымку сялянамі чырвонаармейцаў «расстрэльваюць мужчын, жанчын; некалькі вёсак спалілі. Уся маёмасць канфіскавана. Жыхары няшчасныя, бадзяюцца па лясах, паміраюць з голаду». З'езд прасіў, каб былі прыняты тэрміновыя меры па абароне і аднаўленні правоў насельніцтва павета, па вяртанні «кудысьці адвезеных семнаццаці грамадзян вёскі Рудніцы»52.

Падобныя крывавыя акцыі запалохвання і пакарання сталі масавай практыкай германскіх нацыстаў у карных аперацыях супраць партызан і мірных жыхароў Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

3. Эканамічнае рабаванне

Як і ў 1941-1944 гг., хоць і ў значна меншых маштабах, германская акупацыя 1918 г. суправаджалася разбурэннем вытворчых сіл Беларусі, яе прамысловасці, сельскай гаспадаркі. У «Распараджэнні аб наладжванні ваеннага кіравання ў новай акупіраванай вобласці», у шэрагу інструкцый і ўказанняў прама гаварылася, што пры арганізацыі кіравання патрэбна прытрымлівацца задач, вырашэнне якіх «забяспечвае выгоды германскай дзяржавы і германскіх войскаў»53. Таму дазвалялася працягваць работу толькі тым прадпрыемствам, прадукцыя якіх магла выкарыстоўвацца ў інтарэсах Германіі. Прадпрыемствы ж, якія абслугоўвалі патрэбы мясцовага насельніцтва, прыходзілі ў заняпад, закрываліся, а іх маёмасць забіралася акупацыйнымі ўладамі. Гэта пацвярджаюць наступныя дакументы.

З рапарта члена камітэта Саюза гарадоў ад 31 сакавіка 1918 г.

камітэту Усерасійскага саюза гарадоў на Заходнім фронце:

«У першых чыслах сакавіка па новаму стылю нямецкія войскі занялі ўсе памяшканні па Нова-Маскоўскай вуліцы [г. Мінск], якія належалі саюзу. Да дня заняцця [памяшканняў] на пляцы, акрамя тых, што належалі саюзу будынкаў (8 канюшань, цэйхгауз, 51 Иностранная военная интервенция в Белоруссии. 1917-1920. С. 105.

52 Крах немецкой оккупации в Белоруссии в 1918 году. С. 129-130.

53 Иностранная военная интервенция в Белоруссии. 1917-1920. С. 110.

сталовая, казарма, кузня, фуражны склад, два баракі), знаходзілася вялікая колькасць павозак і санітарных двухколак, якія цяпер разбіраюцца і некуды вывозяцца. Высветліць на месцы, па чыім распараджэнні і куды менавіта вывозіцца вышэйназваная маёмасць саюза, не ўяўляецца магчымым, таму шт о каля ўсіх уваходаў пастаўлена нямецкая варта, якая нікога туды не прапускае» 54.

З рапарта загадчыка склада завода шчытавых і разборных лазняў ад 15 красавіка 1918 г.

камітэту Усерасійскага саюза гарадоў на Заходнім фронце:

«Маю гонар давесці да ведама камітэта, што 11-га гэтага красавіка на завод шчытавых і разборных лазняў прыйшлі нямецкі інжынер, рабочая каманда і варта і патрабавалі ў мяне ключы ад завода. Ключы я адмовіўся аддаць, тады ўсе замкі былі зламаны, і немцы пачалі вы возіць маёмасць завода... Мяне на завод з 11-га гэтага красавіка не пускаюць» 55.

З паведамлення мінскага гарадскога галавы ад 22 красавіка 1918 г.

нямецкаму граданачальніку Гершэлю:

«Паводле данясення ўрача, загад[чыка] гарадской бальніцы па Татарскай вуліцы, сёння з'явіліся туды салдаты і нямецкія ўрачы з аўтамабілямі, забралі ўсю маёмасць бальніцы, кнігі, медыкаменты, нягледзячы на ўказанні, што дадзеная ўстанова гарадская і таму неабходна распараджэнне або ўказанне гарадскога ўпраўлення, без якіх не можа быць нічога здадзена ці перададзена»56.

На прадпрыемствах і іншых работах шырока выкарыстоўвалася прымусовая праца. Рабочых пад кантролем спецыяльна прыстаўленых наглядчыкаў прымушалі бясплатна працаваць на будаўніцтве і рамонце дарог, мастоў, здабычы сыравіны, узвядзенні ваенных збудаванняў. Большасць атрыманай на прадпрыемствах прадукцыі, а таксама сыравіна вывозіліся ў Германію. У Беларусь жа нямецкія гандляры везлі нізкаякасныя тавары.

У сялян германскія акупацыйныя ўлады адбіралі зямлю, якую яны набылі ў час рэвалюцыі, і вярталі яе былым гаспадарам. За любое супрацьдзеянне сялян строга каралі. У газеце «Правда» за 22 сакавіка 1918 г. адзначалася, што ў захопленыя немцамі сельскія мясцовасці Беларусі памешчыкі вяртаюцца з германскай або польскай узброенай аховай, з яе дапамогай праводзяць у вёсках вобыскі і адбіраюць усё ўзятае сялянамі ў час рэвалюцыі (жывёлу, інвентар, жылыя і іншыя 54 Крах немецкой оккупации в Белоруссии в 1918 году. С. 102.

55 Там жа. С. 110.

56 Там жа. С.110-111.

памяшканні). Пры супраціўленні прымяняюць зброю. У газеце, са спасылкай на сведак, указвалася, што было шмат забітых у Барысаўскім павеце, за нежаданне вяртаць памешчыцкую маёмасць у турмы кінута некалькі соцень сялян. Тая ж газета за 21 красавіка 1918 г. паведамляла, што ў Чырэеўскай воласці пры аднаўленні маёнтка памешчыцы Бараніхі сялян, якія да гэтага карысталіся яе маёмасцю, секлі розгамі.

Акупанты ўзялі на ўлік усе сялянскія землі, будынкі, жывёлу, а маёмасць перапісалі. Кіраўніцтва паветаў распараджалася, дзе і што вырошчваць, якую жывёлу трымаць, як яе карміць. Сялян абкладвалі доўга- і кароткатэрміновымі падаткамі, рознымі абавязкамі. Падаткі і зборы паступалі ў акупацыйную адміністрацыю, і тая вырашала, што адправіць у Германію, а што на патрэбы арміі. Прывядзём некаторыя дакументы.

Пра становішча сялян у акупіраваных раёнах Беларусі начальнік штаба Ваеннага савета Смаленскага раёна 31 мая 1918 г. інфармаваў

Маскву: «У раёне Полацка немцы абклалі сялян наступнымі падаткамі:

за права мець карову і каня па 15 руб., сабаку і ката па 3 руб., тыя, хто мае карову, павінны ўносіць па фунту масла ў месяц. За высечаны да акупацыі панскі лес сяляне абавязаны плаціць па 6 руб.

за куб[ічны] сажань. Сяляне настроены вельмі варожа да немцаў». У гэтай інфармацыі, са спасылкай на замежны друк, адзначаецца, што «ўсе абавязковыя для насельніцтва нова-акупіраваных абласцей пастановы падпісваюцца генералам ад інфантэрыі Фалькенхайнам»57.

У справаздачы ўпаўнаважанага па Мінскай губерні ад 5 ліпеня 1918 г. Беларускаму нацыянальнаму камісарыяту ўказваецца, што «ў мясцовай рацэ Ольсе [каля Клічава] сялянам бясплатна забаронена лавіць рыбу нават вудачкамі, хто хоча лавіць, павінен заплаціць 25 руб. у год. За выпас жывёлы на памешчыцкім полі кожны селянін абавязаны плаціць за кожную галаву па 7 руб., некаторыя з вёсак не заплацілі, нямецкія салдаты прыходзілі і забіралі цэлыя статкі сялянскіх кароў і коней, пасля чаго не вярталі»58.

Пра адносіны заваёўнікаў да насельніцтва Беларусі яскрава сведчаць і дакументы акупацыйных улад. Вось, напрыклад, тэкст аб'явы (распараджэння) нямецкага каменданта г.

Дзісны ад 28 верасня 1918 г.:

«1. Хатняя жывёла, збожжа, сена, салома і бульба могуць прадавацца т олькі з дазволу афіцэра па гаспадарчай часці.

2. Кожны тыдзень ад кожнай курыцы даставіць па 2 яйкі, якія збіраюць старасты вёсак і аддаюць у нядзелю ў 3 гадзіны дня, пры яўцы на нараду да гаспадарчага афіцэра.

57 Там жа. С. 118.

58 Там жа. С. 126.

3. Ад кожнай каровы дастаўляецца да 9 гадзін раніцы 11/2 літра малака ў малочную ўстанову да казармы гор. Дзісны.

4. Кожны стараста адказвае ў сваёй вёсцы і я е наваколлі за няспраўнасці мастоў» 59.

Для таго каб прымусіць сялян выконваць як мага больш розных павіннасцей, трымаць іх у пастаянным страху, акупанты, як пісалася ў тагачасным друку, прымянялі рознага роду «жульніцкія прыёмы непрыхаванага грабяжу». Напрыклад, пад вечар таго ці іншага дня вывешвалася распараджэнне аб пастаўцы сялянамі пэўнай колькасці прадуктаў, але выканання яго ад сялян патрабавалі яшчэ з раніцы гэтага ж дня. У выніку стваралася як быццам апраўданая юрыдычная падстава накладваць штрафы і праводзіць рэквізіцыі як пакаранне за непадпарадкаванне. Як паведамлялася ў лістападаўскім нумары за 1918 г. газеты «Дзянніца», штрафы, рэквізіцыі галоўным чынам «кладуцца на цёмнага, безабароннага і змучанага мужыка беларуса ці ўкраінца; і чым больш творыцца такіх здзекаў, тым цяжэй і невыносней становіцца сялянам і рабочым акупіраваных абласцей.

Усе гэтыя нямецкія жульніцкія прыёмы ў літаральным сэнсе слова цягнуць кроў і сокі з сялян і рабочых»60.

У вёскі пасылаліся вайсковыя каманды, якія пад пагрозай прымянення зброі сілай забіралі ў сялян хлеб, жывёлу, сена. Усё гэта эшалонамі адпраўлялася ў Германію. У сутачнай інфарма-цыйнай зводцы Народнага камісарыята па ваенных справах ад 6 верасня прыводзіцца прыклад такога роду масавай рэквізіцыі: «У раёне Рэчыцы для рэквізіцыі ўраджаю немцамі высланы спецыяльныя атрады ў складзе двух палкоў. Для адпраўкі прадуктаў у Германію немцы, каб пазбегнуць нападаў на цягнікі, прыдумалі наступны спосаб: з 40 вагонаў, якія былі састаўлены для адпраўкі бежанцаў, пяць вагонаў каля паравоза загружаюць збожжам, мукой, дзесяць вагонаў жывёлай, а потым зноў бежанцамі»61.

У Рэчыцкім павеце ў час рэквізіцыі коней адбыўся такі выпадак.

Селянін вёскі Асташкавічы Карповінскай воласці Павел Пунтус адмовіўся аддаваць свайго каня, а калі нямецкі салдат пачаў забіраць яго сілай, ён яго ўдарыў. За гэтую правіннасць ён быў прыгавораны камендантам да смяротнай кары і расстраляны. Як паведамлялася ў рапарце валаснога галавы свайму начальству ў павеце ад 30 кастрычніка 1918 г., за нанясенне пабояў германскаму салдату тым жа камендантам быў накладзены штраф на ўсю вёску Асташкавічы здаць 50 свіней, не менш за тры пуды кожная, на суму 30 тыс. рублёў, і 20 галоў буйной рагатай жывёлы, не менш за 10 пудоў кожная, на суму 12 тыс. рублёў. Буйная рагатая жывёла і свінні былі дастаўлены 59 Там жа. С. 130.

60 НАРБ. Ф. 60. Воп. 3. Спр. 510. Л. 124.

61 Крах немецкой оккупации в Белоруссии в 1918 году. С. 130.

ў распараджэнне каменданта на станцыю Асташкавічы і пагружаны ў вагоны для адпраўкі ў Германію62.

З пачаткам вываду германскіх акупацыйных войскаў з Беларусі ў кастрычніку 1918 г. разгарнуўся масавы вываз у Германію лясных багаццяў, сыравіны, абсталявання фабрык і заводаў. Разведвальныя зводкі, справаздачы ўпаўнаважаных, газетныя інфармацыі таго часу сведчаць, што праз Мінск праходзіла ўзмоцненая адпраўка ў Германію драўніны, шпал, металаў і розных вырабаў са шкла. З Магілёўскай і Чарнігаўскай губерняў вывозілася ў вялікай колькасці сена, з Бабруйска розныя тавары. На станцыі Бярэзіна стаялі саставы, нагружаныя жалезам, меддзю і рускім абмундзіраваннем.

Даходзіла да таго, што вывозілі бляшаныя банкі з-пад кансерваў і нават медныя ручкі з дзвярэй. Таксама вывозілі шмат садавіны і гародніны.

Рыхтуючыся пакінуць Беларусь, акупанты дэманціравалі амаль што ўсю яе чыгуначную гаспадарку: здымалі правады, слупы, шпалы, абсталяванне станцый. Газета «Дзянніца» за 7 лістапада 1918 г.

змясціла такую інфармацыю: «З чыгуначных станцый зняты званы замест іх пастаўлены буферы вагонаў. Мінскую губернскую друкарню разабралі і адвезлі ў Германію. Машыну «Дызель» з гарадской электрычнай станцыі ў Мінску таксама ўжо вывезлі. Усё багацце і ўсё лепшае немцы адпраўляюць у Германію»63.

4. Памагатыя і патрыёты

Германскія акупацыйныя ўлады сваё панаванне ні з кім дзяліць не збіраліся. Радзе БНР у лепшым выпадку адводзілася роля «пасрэдніка паміж нямецкімі ўладамі і беларускім народам, для таго каб па магчымасці зрабіць больш лёгкімі жыццёвыя цяжкасці, якія выкліканы вайной». Пра гэта камандуючы 10-й арміяй генерал ад інфантэрыі Эрых фон Фалькенхайн заявіў 27 мая 1918 г.

прадстаўнікам Рады Івану Серадзе, Антону Аўсяніку, Язэпу Варонку і Паўлу Алексюку64.

Улетку 1918 г. немцы дазволілі ўвесці пасады беларускіх дарадцаў пры павятовых камендантах, увосень пасады павятовых старшынь, прызначаемых Радай, пры ўмове іх «дружнай работы»

сумесна з нямецкімі камендантамі.

25 красавіка 1918 г. ад імя Рады БНР імператару Вільгельму была накіравана тэлеграма з выказваннем удзячнасці за вызваленне Беларусі нямецкімі войскамі «з цяжкага ўціску чужога пануючага здзеку і анархіі» і заявай, што «толькі пад абаронай Германскай 62 Там жа. С. 134.

63 НАРБ. Ф. 60. Воп. 3. Спр. 510. Л. 125.

64 Там жа.Л. 32 імперыі бачыць край сваю добрую долю ў будучыні». Яе падпісалі старшыня Рады І.Серада, старшыня Народнага сакратарыята Я.Варонка, члены Рады Р. Скірмунт, А. Аўсянік, П. Аляксюк, П.

Крачэўскі, Я. Лёсік. Тэлеграма выклікала хвалю абурэння як у самой Беларусі, так і сярод беларусаў за яе межамі. У газеце «Дзянніца» за 28 мая 1918 г. адзначалася: «Вынікі саюзу Беларусі з Германіяй відавочны для ўсякага. Відавочны і для членаў мінскага «ўрада». І калі ён усенародна і афіцыйна здзейсніў акт вялікай палітычнай важнасці, то гэты акт нельга інакш назваць як наўмыснай здрадай працоўнаму народу і рэвалюцыі». У рэзалюцыі з'езда дэлегатаў, якія былі абраны жыхарамі Бешанковічаў, указвалася: «З'езд на ўвесь свет заяўляе, што Беларуская рада ўя ўляе сабой групу самазванцаў і здраднікаў, што яна не мае нічога агульнага з беларускім працоўным народам, не мае права выступаць ад яго імя, гандляваць яго будучым, яго потам і крывею»65.

Як «здрадніцкую здзелку» паміж асобамі, якія называюць сябе беларусамі і сацыялістамі, з аднаго боку, і германскімі гвалтаўнікамі, з другога, асудзілі тэлеграму кайзеру Вільгельму Віцебскі губернскі з'езд Саветаў, мітынг беларусаў у Маскве, сходы маракоў-беларусаў, якія праходзілі ваенную службу на Балтыйскім флоце, беларусы, якія пражывалі ў Кранштаце, Усерасійскі з'езд бежанцаў з Беларусі.

Тэлеграма выклікала раскол у самой Радзе. У знак пратэсту з яе выйшлі прадстаўнікі левых партый: сацыял-дэмакрат А. Смоліч, сацыялісты-рэвалюцыянеры П. Бадунова, Т. Грыб і Л. Заяц. Яны заявілі рэзкі пратэст. Гэтую палітычную акцыю асудзілі і некаторыя мясцовыя органы Рады БНР. Напрыклад, Бабруйская рада ў знак пратэсту патрабавала адклікаць з Мінска свайго прадстаўніка А.Аўсяніка, замяніўшы яго іншым чалавекам. Аднак Аўсянік «явачным парадкам застаўся ў Мінску»66.

Гэтая акцыя Рады, паводле пазнейшых сведчанняў шэрагу вядомых дзеячаў БНР (Я.Лёсіка, В.Гадлеўскага і іншых), была памылковым крокам, які потым доўга давялося тлумачыць і апраўдваць.

Першыя спробы апраўдацца перад грамадскай думкай з'явіліся ўжо ў першыя тыдні. 15 мая 1918 г. П.Крачэўскі, чый подпіс быў на тэлеграме, назваў акт пасылу тэлеграмы «самым цяжкім і глыбокім следам на сацыялістычным сумленні Рады». Ён тлумачыў яго няпэўным міжнародным становішчам, у якім знаходзілася Рада, не было на каго абаперціся ў барацьбе за незалежнасць: на Украіну разлічваць не даводзілася, у Расіі «тварыўся кашмар», Польшча «фліртавала» то з Расіяй, то з Англіяй і Францыяй, затым, ствараючы летуценні пра вялікую Польшчу, «кінулася хоць і ў фальшывыя, але абдымкі немцаў», 65 Там жа. Спр. 751. Л. 53.

66 Там жа. Ф. 15-п. Воп. 28. Спр. 2. Л. 251.

Літва сама шукала дапамогі. Выхад знайшлі, звярнуўшыся да расстаноўкі сіл у германскім рэйхстагу, дзе побач з партыяй рэйхсканцлера, якая стаяла за падзел Беларусі, існавала ваенная партыя, якая прызнавала магчымасць «незалежнай і непадзельнай Беларусі». Такім чынам, пытанне было вырашана. І калі перад Радай стала дылема, пісаў П.Крачэўскі, што абараняць «ці сацыяльныя заваёвы расійскай рэвалюцыі з вар'яцкімі дэкрэтамі Леніна, ці захаваць у цэласці і недатыкальнасці беларускі народ і яго тэрыторыю», яна «са спакойным сумленнем і ўсведамленнем «сваёй адказнасці», як «з цвярозым розумам будаўнік зямлі беларускай», падпісала гэтую тэлеграму.

Свае тлумачэнні аўтар завяршыў апеляцыяй да беларускага народа «як сапраўднай крыніцы правасуддзя», які «скажа сваё слова і яго суд для ўсіх будзе законам»67.

Народ хутка сапраўды «сказаў сваё слова», і яно аказалася не толькі не на карысць аўтараў той злашчаснай тэлеграмы, але і лёсу самой Рады. З выхадам левых партый у Радзе ўзмацніўся ўплыў прагерманскага крыла. Старшынёй Народнага сакратарыята стаў буйны землеўладальнік Р.Скірмунт. Спасылаючыся на размовы новага старшыні з карэспандэнтамі газет, «Дзянніца» за 7 ліпеня 1918 г. пісала, што сваю палітыку ён будаваў не толькі на палітычнай («буфер паміж Польшчай, Літвой, Украінай і Вялікарасіяй»), але і на эканамічнай зацікаўленасці Германіі ў стварэнні беларускай дзяржавы. Ён меркаваў, што калі пры дапамозе германскага капіталу асушыць, напрыклад, палескія балоты, дык Беларускае Палессе можа забяспечыць сенам усю Германію. Акрамя таго, Германію могуць зацікавіць запасы беларускага лесу, а ў сваю чаргу германская прамысловасць дасць Беларусі сваю новую прадукцыю68.

У абвешчанай Р.Скірмунтам 9 ліпеня 1918 г. Дэкларацыі аб рабоце Народнага сакратарыята на бліжэйшы перыяд (раздзел «Адносіны да акупацыйных улад») адзначалася, што цяпер задачай урада з'яўляецца наладжванне «найбольш блізкіх адносін з акупацыйнымі ўладамі і работа з імі ў цесным кантакце». Скірмунт сцвярджаў, што ўсюды, дзе ёсць акупацыйныя войскі, яны «да апошняга моманту падтрымліваюцца народнымі сродкамі і мясцовымі бюджэтамі». Паколькі «ўхіліцца ад гэтага немагчыма», то «трэба цяжар акупацыі раўнамерна палажыць на ўсе класы народа і зрабіць гэта ў кантакце з акупацыйнай адміністрацыяй»69. Так разважаў Скірмунт.

Па-іншаму разважалі і вялі сябе жыхары акупіраваных гарадоў і вёсак Беларусі, якія зрабілі свой палітычны выбар. Прыводзім некаторыя ўрыўкі з дакументаў.

67 Там жа. Ф. 60.Воп. 3. Спр. 765. Л. 77-80.

68 Там жа. Спр. 510. Л. 46.

69 Там жа. Л. 63.

З пастановы агульнага сходу грамадзян Курынскай воласці

Віцебскай губерні ад 8 мая 1918 г.:

«...Мы сваю свабоду і Савецкую ўладу, здабытую крывёй, абараняць будзем да апошняй кроплі крыві і згодны толькі быць у федэрацыі з вялікай Расійскай Федэратыўнай Савецкай Рэспублікай.

Просім усіх нашых беларусаў аб'яднацца, выносіць катэгарычныя пратэсты, а ў патрэбны момант і абараняць нашу вялікую Беларусь ад бруднага германскага імперыялізму, памешчыкаў, капіталістаў і г.

д.»70 Пастанова Лесцякоўскага сельскага таварыства Магілёўскай губерні ад 29 мая 1918 г.:

«1918 года мая 29 дня. Мы, грамадзяне Лесцякоўскага сельскага таварыства, былі скліканы нашым сельскім старшынёй Тарасам Усавым і мелі меркаванне аб падпарадкаванні якой-небудзь уладзе і ўсе аднагалосна пастанавілі падпарадкавацца Савецкай уладзе, у тым і засведчым Шастакоўскі сельскі камітэт»71.

З рэзалюцыі агульнага сходу в. Калесішча Нічыпаравіцкай воласці

Магілёўскай губерні:

«1918 года ліпеня 10 дня. На агульным сходзе вёскі Калесішча Нічыпаравіцкай воласці Горацкага павета Магілёўскай губ. у ліку 129 галасоў прагаласавалі аднагалосна за Савецкую ўладу. Вітаем Савецкую уладу!»72.

З пастановы выканаўчага камітэта Бешанковіцкага павятовага

Савета ад 12 чэрвеня 1918 г.:

«Абмеркаваўшы пытанне пра стварэнне партызанскіх і сялянскіх атрадаў для барацьбы з непрыяцелем і Беларускай радай, якія пагражаюць акупацыяй Віцебскай губерні, і прымаючы пад увагу, што арганізацыя гэтых атрадаў неабходна ў спешным парадку, пастаноўлена: даручыць павятоваму камісарыяту па ваенных справах прыступіць тэрмінова да арганізацыі партызанскіх і сялянскіх атрадаў і прыняць самыя энергічныя меры да здабычы зброі для гэтых атрадаў і даручыць прэзідыуму выказаць пратэст супраць мінскай Беларускай рады, якая мае намер разам з германцамі захапіць Віцебскую губерню»73.

З пратакола сходу грамадзян Старасельскай воласці Віцебскага павета ад 16 чэрвеня 1918 г.:

«Заслухаўшы даклад [прадстаўніка арганізацыйна-агітацыйнага аддзела пры Аршанскім выканкоме], мы, сяляне Старасельскай воласці ў ліку 60 чалавек, якія прысутнічалі на сходзе, вынеслі рэзалюцыю арганізаваць на месцы і трымаць з арганізацыйна-агітацыйным 70 Крах немецкой оккупации в Белоруссии в 1918 году. С. 70-71.

71 Там жа. С. 71.

72 Там жа. С. 75.

73 НАРБ. Ф. 60. Воп. 3. Спр. 751. Л. 49.

аддзелам пры Аршанскім выканкоме як мага большую сувязь. Пры наступленні чырвонаармейцаў мы згодны садзейнічаць усялякай дапамогай як транспартам, так і фуражом, і ўзбраеннем, і ўсім, як хто чым можа. Мы згодны зрабіць агульнаваласны сход Старасельскай воласці; пры прызначэнні сходу будзе ўказана вёска... Мы, грамадзяне Старасельскай воласці, згодны падтрымаць Савецкую ўладу»74.

Са справаздачы ўпаўнаважанага па Мінскай губерні ад 5 ліпеня 1918 г.

Беларускаму нацыянальнаму камісарыяту:

«Мінская рада, якая сябе называе Беларускай радай, гэта нямецкія прыхвасні. Сяляне ўсёй Беларусі пра гэтую няшчасную раду і ўяўлення нават не маюць, і што яна нават існуе, таму што распараджэнне ўлады паступае цалкам ад нямецкага камандавання ў акупіраваных мясцовасцях. Арганізатарамі гэтай рады з'яўляюцца немцы і Скірмунт.

Быў я ў м. Багушэвічах Ігуменскага павета, Якшычах усё насельніцтва вельмі рэвалюцыйнае і ўсе кажуць, што пры першым напоры ад Расіі мы падушым усіх немцаў. Нават старыя 50 гадоў гэта кажуць і ўсю сваю моладзь гоняць у Расію, каб яны паступалі ў армію»75.

З першых месяцаў акупацыі германскія войскі аказаліся ўцягнутыя ў партызанскую вайну, большасць удзельнікаў якой складалі розныя слаі беларускага насельніцтва, але перш за ўсё былыя салдаты старой арміі і сяляне.

Антыгерманскае супраціўленне пачалося са стыхійных выступленняў вясной 1918 г. супраць рэквізіцый сельскагаспадарчай прадукцыі і патрабаванняў акупацыйных улад вярнуць памешчыкам іх маёмасць. Затым яно ўвогуле перарасло ў арганізаваную барацьбу супраць германскай акупацыі. Летам 1918 г. у Рэчыцкім павеце партызанскія атрады налічвалі каля тысячы чалавек, у заходняй частцы Палесся 15 тысяч, у прыфрантавой паласе Полацкага павета 13 тысяч, у Бабруйскім павеце каля 800 чалавек. У наваколлі Мінска дзейнічалі 25 партызанскіх атрадаў.

Найбольшы размах партызанская барацьба набыла ў паўднёвых паветах Беларусі, дзе да восені 1918 г. яна прыняла форму ўсеагульнага ўзброенага паўстання.

Партызаны не толькі рабілі налёты на нямецкія гарнізоны, нападалі на населеныя пункты, дзе размяшчаліся камендатуры і ваенныя аб'екты акупантаў, але і ўступалі ў баі з камандамі карнікаў, адбіралі ў іх нарабаваную ў сялян маёмасць, жывёлу, вызвалялі палонных. Яны кантралявалі таксама вялікія тэрыторыі, на якіх пры падтрымцы сялян аднаўлялі работу органаў Савецкай улады. Такой свайго роду партызанскай зонай быў Бабруйскі павет, дзе атрады партызан дзейнічалі ва ўсіх валасцях.

Так званая Рудабельская рэспубліка з цэнтрам у м. Рудабелка, якая ўвайшла ў падручнікі па гісторыі (пра яе напісаны кнігі, пастаўлены кінафільм), была 74 Крах немецкой оккупации в Белоруссии в 1918 году. С. 119.

75 Там жа. С. 126.

створана вясной 1918 г. валасным рэўкомам, які быў потым рэарганізаваны ў падпольны падрайком РКП(б), на чале з бальшавіком А.Салаўём. Немцы два разы рабілі спробы захапіць Рудабелку, якую абаранялі некалькі соцень партызан, але безвынікова. Увесь перыяд германскай акупацыі Рудабельская рэспубліка заставалася свабоднай ад акупантаў тэрыторыяй.

10 снежня 1918 г. у 9 гадзін раніцы часці Чырвонай Арміі ўвайшлі ў Мінск. А Гомель, апошні беларускі горад, які быў акупіраваны германскай арміяй і пятлюраўскімі атрадамі, стаў канчаткова свабодным толькі 14 студзеня 1919 г. Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецката ўрада Беларусі 1 студзеня 1919 г. абвясціў стварэнне самастойнай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі са сталіцай у г. Мінску.

Друкуецца па выданні: Беларускі гістарычны часопіс, 2001. № 2.

С. 51-56; № 5. С. 22-25.

В ОБЪЯТИЯХ «НАЧАЛЬНИКА ДЕРЖАВЫ ПОЛЬСКОЙ»

Один из польских историков, многие годы изучавший по архивным источникам историю польско-советских отношений, как-то совершенно справедливо упрекнул исследователей: «Почему рассматриваются лишь односторонние претензии? Катынь, депортация поляков в Сибирь, Казахстан — все это, я понимаю, сталинщина. Но ведь была еще и пилсудчина! Тот, кому молятся сейчас, беспощадно насаждал национализм, вводил какой-то колониальный режим...»76 И действительно, если для многих поляков Юзеф Пилсудский — национальный герой, возродивший польское государство, то кто он для белорусов? Кому нужно было вторжение в Беларусь его легионов, на штыках принесших нам вторую по счету в XX столетии кровавую оккупацию? Белорусскому народу? Польскому народу? Нет, оно нужно было только Пилсудскому и его окружению. Став в ноябре 1918 г.

«начальником державы Польской», он, как ему представлялось, с диктаторскими полномочиями получил и право на проведение своей давно задуманной гегемонистской «восточной политики».

Стратегические цели не утаивались

В советской исторической литературе нашествие легионов Пилсудского на белорусские и украинские земли долгое время рассматривалось по традиционной схеме «походов Антанты», как ее третье вторжение. Государства Антанты действительно многое сделали для подготовки польской агрессии. Они оснастили и обучили значительную часть польских военных формирований, усилили их за счет 70-тысячной армии генерала Галера, созданной в 1917-1918 годах во Франции из поляков. Именно иностранная помощь позволила польскому правительству иметь к весне 1920 года армию численностью 738 тысяч человек. К тому же французские офицеры занимались разработкой ее боевых операций и, как свидетельствуют некоторые архивные источники, принимали участие в их осуществлении на территории Беларуси. Тем не менее у Пилсудского и правивших шовинистических кругов тогдашней Польши, при всех их прозападных ориентациях, были и свой особый план, и свои замыслы по его реализации.

Суть состояла в претворении в жизнь претенциозных устремлений на создание в перспективе «Великой Польши от моря до моря», то есть возрождение ее в границах 1772 года, до ее первого раздела, при условии доминирования в Центральной и Восточной Европе. При этом мощью такого государственного образования Россия должна была подавляться и все дальше оттесняться в азиатском направлении. На промежуточном 76 «Правда». 1990. 20 июля.

этапе имелось в виду образование между Россией и Польшей буферных государств, которые находились бы с последней в федеративном союзе либо в нее инкорпорировались. Это позволяло бы избегать непосредственного соседства с революционной Россией и одновременно открывало бы возможности в условиях, когда пробуждение национального самосознания белорусов, украинцев, литовцев препятствовало прямой агрессии, провести ее, опираясь на пропольскую часть населения на присоединяемых к «Великой Польше» землях.

Рассуждения о том, будто большевики нарушают лозунг самоопределения наций, что на территориях Беларуси, Украины, Литвы угнетается польская часть населения и ее следует защищать, что революционный пожар вот-вот перебросится в Польшу и т. д., были не чем иным, как дымовым прикрытием аннексионных намерений. Окружение Пилсудского вообще не желало рассматривать ни БНР, ни ССРБ, ни Литбел как государственные образования, имевшие право на самостоятельное существование. О белорусских же землях, не таясь, говорили и писали как об извечно польских.

В энциклопедических справочниках, некоторых научных изданиях советско-польскую войну связывают с наступлением войск Пилсудского, развернутым в апреле 1920 года на широком фронте. Однако никогда не объявленная ни одной из сторон война велась, хотя и в не столь широких масштабах, как позже, с середины февраля 1919 года. Последнее связано с тем, что на некоторых территориях, которые как польская, так и советская стороны считали своими, все еще оставались оккупационные германские войска. По мере их эвакуации между польскими и советскими частями вспыхивали стычки, постепенно превращавшиеся в регулярную линию фронта. В апреле — августе 1919 года поляки захватили почти всю Беларусь — до линии рек Западная Двина и Березина, а также часть Украины.

Если же быть более точным, то не следует забывать, что еще в январе 1918 года войну Советской России официально объявило командование польского корпуса генерала Ю. Довбор-Мусницкого, который входил в состав старой русской армии. Политической целью начатого мятежа ставилось ликвидировать в Беларуси Советскую власть и присоединить к Польше Минскую и Могилевскую губернии. Части корпуса заняли несколько белорусских уездов (Игуменский, Бобруйский, Могилевский), распространяя оккупацию как в направлении Жлобин — Бобруйск, так и в сторону Минска. В Минск он вошел вечером 20 февраля, опередив кайзеровские войска, передовые отряды которых появились в городе на следующий день. Вместе, однако, начали грабить население, экспроприировать имущество на предприятиях, складах и в учреждениях.

Разграблению, насилиям, погромам подвергались все населенные пункты, находившиеся на пути движения корпуса.

Как писал известный деятель белорусского национального возрождения А. Луцкевич в брошюре «Польская акупацыя ў Беларусі», неизвестно, до чего бы довело дальнейшее хозяйничанье банд ДовборМусницкого, если бы немецкие оккупационные власти, боясь как огня народного восстания против насильников, не обезоружили бы и не вывезли из белорусского края «довборчиков»77.

Оккупируя Беларусь, высшие чины тогдашнего польского руководства стремились частоколом красивых фраз о свободе, воле, будущем процветании маскировать подлинные цели вторжения и успокоить встревоженное население. Примером может служить обращение Пилсудского «Да жыхароў былога Вялікага Літоўскага княства», подписанное им в Вильно 22 апреля 1919 года, в котором, в частности, говорилось: «Польскае войска, якое я прывёў з сабою, каб знішчыць панаванне гвалту і здзеку, каб скасаваць кіраўніцтва краінай супраць волі народа — войска нясе Вам усім свабоду і волю. Хачу даць магчымасць вырашыць Вам нацыянальныя, унутраныя і рэлігійныя справы так, як пажадаеце самі, без якога-небудзь гвалту або прымусу з боку Польшчы»78.

То же самое декларировалось Пилсудским во время его визита в Минск 18-19 сентября 1919 года на пышных официальных церемониях и во время торжественных встреч, специально отобранные участники которых были вполне подготовлены к восприятию подобных звучных заявлений.

Чиновники более низкого ранга в отличие от «начальника государства» о целях «восточной политики» и оккупации белорусских земель высказывались более откровенно и открыто. Так, в памятной записке организационного отдела «Стражи кресовой» (организации, которая в 1919—1920 годах в тесном контакте с «Польской военной организацией»

вела борьбу за присоединение к Польше так называемых «кресов» — украинских, белорусских и литовских земель) от 26 декабря 1919 года о политике Польши в отношении Литвы, Беларуси и Украины указывалось, что в организаторской работе на белорусских землях «мы можем опереться только на польский элемент», а «белорусский козырь может пригодиться лишь для того, чтобы отодвинуть сферу русского влияния на восток». Далее там говорилось: «Совершенно неправдоподобно, чтобы белорусское движение могло создать свою обособленную белорусскую нацию с собственной культурой, стремящуюся к государственному самоопределению. Этому препятствуют черты и свойства самого белорусского народа, а также географические и геологические условия...

Белорусы, будучи слишком слабыми, чтобы серьезно думать о полной 77Луцкевіч Антон. Польская акупацыя ў Беларусі.Вільня, 1920. С. 2.

78Платонаў Р., Ш умейка М. Невядомая вайна? Дакументальна-архіўныя сведчанні пра перыяд акупацыі беларускіх зямель у 1919-1920 гадах. // Звязда. 1994. 15 сакавіка.

самостоятельности, желая того или нет, будут вынуждены искать поддержки у Польши либо у России»79.

Окончательным результатом польской политики в записке называется присоединение Беларуси к Польше на правах автономии. Если же удастся довести дело до объединения Западной Беларуси с Восточной, то можно будет говорить о «создании Белорусского княжества, связанного с Польшей унией». Чтобы уменьшить на завоевываемых землях русское влияние, составители записки рекомендовали: вводить латинский алфавит вместо везде употреблявшегося русского; создать на белорусских землях независимую от Москвы православную церковь (уния в данный момент была бы пагубной мерой); наладить сотрудничество с белорусскими деятелями в их культурно-просветительной работе среди православного населения; стремиться к самой тесной экономической привязке белорусского населения к Польше.

Господство утверждалось штыком и нагайкой

Архивные и другие источники сохранили множество свидетельств того, что «кресы» завоевывались с первых дней насилием, расстрелами, сожжением деревень, массовыми издевательствами над населением.

На аннексируемых белорусских территориях был установлен военноадминистративный режим жестокой оккупации. Он мало чем отличался от недавнего кайзеровского, хотя и имел свои особенности. Захваченные земли назвали Восточной областью Польши («Восточные кресы») и до обещанных Пилсудским выборов местного самоуправления передали в подчинение Гражданскому управлению восточных земель при главном командовании польской армии. Вся территория была разделена на округа, округа — на поветы во главе с поветовыми старостами, в качестве которых назначались переодетые в гражданскую одежду польские военные офицеры. Аппарат управления подбирался из представителей буржуазии, землевладельцев, мелкопоместной шляхты, пропольски настроенной интеллигенции. Органы Советской власти, возобновившие свою деятельность после ухода германских войск, снова были объявлены распущенными, а изданные ими декреты недействительными.

Из польских оккупационных документов того времени видно, какие категории белорусских граждан подлежали изоляции в целях «ликвидации большевистского руководства»: не только коммунисты, но вообще все служащие, работавшие в органах и учреждениях Советской власти;

комиссары и их семьи; сознательные активисты — батраки, крестьяне, непокорные воле ксендза, хозяина, начальника жандармерии. Таких людей арестовывали, бросали в тюрьмы и концлагеря, карали смертью.

79 НАРБ. Ф. 60. Оп. 3. Д 695. Л. 17.

Управление захваченными территориями оккупационные власти начали с возвращения предприятий, национализированных во время революции, их прежним владельцам, земель, сельскохозяйственного инвентаря и другого имущества, скота, переданного крестьянам, — бывшим помещикам. Крестьяне обязаны были не только возвратить то, что оказалось конфискованным, но и покрыть прежним владельцам понесенные ими потери.

Вступив в свои права, возвратившиеся владельцы увольняли с заводов, фабрик, из мастерских нежелательных рабочих, в первую очередь тех, кто участвовал в революционном движении, являлся советским, профсоюзным либо иным активистом, не владел польским языком. В результате до 3/4 рабочих попали в разряд безработных. На предприятиях Минска осталось лишь 6 процентов занятых на них прежде рабочих. В Молодечно из 260 железнодорожников работу сохранили лишь 60 человек — поляков по национальности. Уволенных заменяли теми, кто открыто выступал в поддержку новой власти, проявлял полную лояльность к ее действиям. Вместо 8-часового рабочего дня на предприятиях ввели 12часовой. Распорядок работы нередко контролировался жандармами.

В деревнях помещики забирали у крестьян от 1/2 до 2/3 из собранного ими урожая. Многие крестьяне, лишившись земли, вынуждены были арендовать ее на кабальных условиях, отрабатывая по два-три дня в неделю. На сельчан налагались большие натуральные налоги. Целые деревни штрафовались за то, что их жители пользовались помещичьими землями, пастбищами, водоемами и т. д.

На оккупированных белорусских землях началась насильственная полонизация населения. Уже в марте 1919 года Управление восточных земель издало распоряжение, которым объявлялось, что на территориях, занятых польскими войсками, официальным языком является польский. С этого времени вывески, указатели дорог, рекламные объявления, различные надписи должны были быть только на польском языке. В волостных управах требовалось на видном месте иметь католическую икону и портрет Пилсудского.

Дальнейшее экономическое разграбление Беларуси и насилие над ее жителями Почему дальнейшее? Потому, что начали его войска германского кайзера Вильгельма и проводили с немецкой пунктуальностью, разрушая и грабя всю хозяйственную структуру края. Тогдашние правящие польские власти также осознавали, что их аннексионным замыслам в складывавшихся геополитических условиях вряд ли суждено будет сбыться.

Поэтому их экономическая политика на насильственно захваченных белорусских землях, как и кайзеровская, основывалась на нещадной эксплуатации.

Особенно большие размеры разграбление национальных богатств получило при уходе легионов Пилсудского из Беларуси. Увозили все, что еще оставалось и попадало под руку: от оборудования промышленных предприятий, мастерских до домашних пожитков жителей городов и деревень. Угонялись паровозы, вагоны, снимались и вывозились железнодорожные шпалы, телеграфные столбы. Что не удавалось брать с собой, безжалостно уничтожалось, включая электростанции, больницы, школы. Поджигались деревни, в городах — целые улицы.

Так, по данным Бобруйской комиссии по расследованию следов зверств (составлены 1 декабря 1920 г.), при отступлении из Беларуси оккупационные войска полностью уничтожили с имуществом крестьян деревни Осово Горбацевичской волости — 185 дворов, Боялово Глусской — 180 дворов, Березовка той же волости — 290 дворов, почти целиком м. Уречье, значительную часть Глусска и Любани. В деревне Дражно Щитковичской волости сожжены 180 жилых домов, 163 гумна, 178 сараев;

в деревне Залужье Горковской волости — 130 домов, 21 гумно и 131 сарай.

При этом, как отмечается в материалах комиссии, с лица земли стирались не только жилые дома, лавки, помещения, но и ветряные мельницы, больницы, школы80.

Оставив под натиском частей Красной Армии 25 мая 1920 года Борисов, польские войска 28 и 29 мая полностью разрушили его, расстреляв в буквальном смысле этого слова зажигательными и химическими снарядами из орудий, установленных на правом берегу р.

Березины. В извещении по этому поводу ЦК КП(б)ЛиБ от 2 июня 1920 года сообщалось: «29 мая было похоронено около 500 мирных граждан Борисова: женщин, детей и стариков, погибших от артиллерии и пожаров.

29 мая польская артиллерия зажгла остальную часть города. Борисов сожжен дотла. Около 10 000 населения осталось без помещения, без пищи, без одежды»81.

Этот акт вандализма получил широкий отклик и осуждение в Беларуси и России, где начался сбор денежных средств в помощь пострадавшим жителям города. Через корреспондентов английских газет информация была передана в зарубежную прессу. Приехавший в Москву М. Горький заявил в те дни сотрудникам «РосТА» по поводу чинимых зверств: «Если это правда, то у меня нет достаточно сильных слов, которые могли бы заклеймить столь варварский поступок, совершенно недостойный нации, давшей миру таких людей, как Мицкевич, Славацкий, Крашевский.

Есть много способов опозорить себя. Поляки выбрали самый худший»82.

12 августа 1920 года газета «Звезда» опубликовала протокол, заседания Минской городской думы, расследовавшей погромы и насилия, чинимые чужеземными войсками в Минске и его окрестностях при 80 Там же. Ф. 60.Д 698.Л. 8-10.

81 Там же. Д.,702. Л. 20-21.

82 Там же. Л. 6.

отступлении: «Вынужденная оставить Белоруссию под натиском Красной Армии, польская власть распорядилась предать огню, мечу и разграблению не только здания и сооружения военного значения, но и такие, которые обслуживают насущнейшие нужды мирного гражданского общежития, каковы: почта и телеграф, госпитали, аптеки, городская водопроводноэлектрическая станция, заводы, торгово-промышленные заведения и частные дома. При этом население оставалось в полном неведении об угрожающей ему опасности».

Общие подсчеты материальных и людских потерь Беларуси от хозяйничанья на ее землях легионов «начальника Польского государства» не подводились, так как при заключении мирного Договора в Риге между РСФСР и Польшей договаривавшиеся стороны взаимно отказались от требований о покрытии расходов и потерь, связанных с войной. Но некоторые сведения сохранились. Так, по данным шести уездных комиссий (без Западной Беларуси), нанесенный этим уездам ущерб составил сотни миллионов рублей в золотой довоенной валюте, николаевских рублях, советских денежных знаках и польских злотых». По восьми уездам количество людей, пострадавших от агрессии, превысило, по далеко не полным подсчетам, 174 тысячи83.

Для Беларуси Рижский мирный договор означал неестественное разделение ее единого территориального, хозяйственного, культурного организма пополам, продолжавшееся до сентября 1939 г. Это также было одним из трагических результатов вторжения легионов Пилсудского в Беларусь и его жестокой политики по отношению к белорусскому народу.

Антон Луцкевич в связи с этим справедливо заметил: «Вся буржуазная Польша открыто начала борьбу с белорусским народом». К этому следует добавить, что коренное население ответило на нашествие легионов Пилсудского, как и кайзеровских дивизий, массовым сопротивлением, срывом преступных намерений оккупантов, развертыванием партизанской войны, которая вылилась в широкое восстание. В приказе по армиям Западного фронта за подписью его командующего М. Тухачевского, изданном в августе 1920 г. в Минске, подчеркивалось, что освобождение территории Беларуси стало результатом «одновременного наступления Красной Армии и восстания трудящихся республики против польских оккупантов». 31 июля 1920 года в освобожденном Минске была принята «Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии». Она официально подтвердила восстановление суверенной белорусской государственности на принципах Манифеста января 1919 года.

Историю не перепишешь. Как и другие народы, мы тоже хотим ее доподлинно знать. Не для того, чтобы ворошить прошлое, а чтобы строить 83 Белоруссия в борьбе против польских захватчиков в 1919-1920 гг. М., 1940. С. 159-160.

демократическое настоящее и будущее на равноправной, взаимовыгодной, цивилизованной основе.

–  –  –

Беларуская партыя сацыялiстаў-рэвалюцыянераў (БПС-Р) узнiкла вясной 1918 г. у вынiку распаду Беларускай сацыялiстычнай грамады (БСГ), кiраўнiцтва якой падтрымала прагерманскую арыентацыю Рады БНР. Iнiцыятарам яе стварэння стала група «грамадоўцаў» на чале з Т.Грыбам i П.Бадуновай. Афiцыйна аб з'яўленнi новай палiтычнай арганiзацыi было абвешчана ў маi 1918 г.

Акрамя Т. Грыба i П. Бадуновай у кiруючае ядро партыi ўвайшлi выхадцы з БСГ Я. Мамонька, Я. Трафiмаў, М. Маркевiч, Ф. Шантыр, М. Шыла, А. Карач, М. Пашкевiч, У. Русак, М. Асвяцiмскi i iнш.

Пазней да iх далучылiся такiя вядомыя дзеячы беларускага палiтычнага руху, як В.Ластоўскi i А.Цвiкевiч. У выдадзенай у чэрвенi 1918 г. брашуры «Чаго дабiваецца Беларуская партыя сацыялiстаўрэвалюцыянераў» былi паўтораны асноўныя праграмныя ўстаноўкi Грамады, заяўлена аб прыхiльнасцi да сацыялiстычнай арыентацыi i аб тым, што партыя з'яўляецца выразнiкам сялянскiх iмкненняў.

Сялянства, за выключэннем яго эксплуататарскiх вярхоў, разглядалася эсэрамi як натуральны прыхiльнiк сацыялiзму, а ўлiчваючы яго колькасную перавагу, яму адводзiлася галоўная роля ў рэвалюцыi. Многiя з абвешчаных праграмных установак беларускiх эсэраў перапляталiся з бальшавiцкiмi.

Сваёй авангарднай роляй у беларускiм грамадска-палiтычным руху ў барацьбе спачатку супраць германскай, а потым польскай акупацыi БПС-Р на працягу першага паўтара года дзейнасцi аказвала значны ўплыў на палiтыку Рады БНР. Калi ж змянiць яе ў пажаданым накiрунку не ўдалося, яна пайшла на раскол i ў снежнi 1919 г. у Мiнску стварыла свой урад БНР на чале з В.Ластоўскiм. Апынуўшыся ў сувязi з рэпрэсiямi польскiх улад на нелегальным становiшчы, партыя ў рамках пагаднення, дасягнутага з камунiстамi на нарадзе ў Смаленску ў снежнi 1919 г., разгарнула сумесную актыўную барацьбу супраць акупацыi Беларусi польскiмi войскамi i за аднаўленне беларускай нацыянальнай дзяржаўнасцi. У створаны эсэрамi ў сакавiку 1920 г. у Мiнску Беларускi паўстанцкi камiтэт былi ўведзены прадстаўнiкi ЦК КП(б) Лiтвы i Беларусi, а сам камiтэт у лiпенi быў падпарадкаваны Рэўваенсавету Заходняга фронту. Пасля вызвалення Мiнска ад палякаў кiраўнiцтва БПС-Р выказалася за больш цеснае супрацоўнiцтва з бальшавiкамi.

У гэты час БПС-Р, якая дзейнiчала легальна, была ўплывовай палiтычнай партыяй. Паводле звестак яе ЦК, аснову партыi складалi 5 тыс. актыўных функцыянераў, пад уплывам партыi знаходзiлiся 20 тыс. сялян, арганiзаваных у «Сувязь беларускага працоўнага сялянства». Яна кiравала «Грамадой моладзi», якая налiчвала 10 тыс.

членаў84.

Прыгадаем, што ў КП(б)Б, як адзначалася на III з'ездзе (лiстапад 1920 г.), колькасць членаў вагалася ад 1,9 да 1,7 тыс. чалавек85.

Аднак развiццё падзей у ходзе грамадзянскай вайны i перамогi ў ёй бальшавiкоў складвалася не на карысць беларускiх эсэраў. Да таго ж кiраўнiцтва партыi дапусцiла ў сваёй дзейнасцi шэраг палiтычных пралiкаў, хоць яны, паводле слоў У.Iгнатоўскага, якi ў свой час належаў да левага крыла партыi, абумоўлiвалiся аб'ектыўным становiшчам, а не жаданнем асобных людзей86.

1. З'езд пастанаўляе: «Адзначыць поўны распад партыi...»

Выступаючы з прывiтаннем ад ЦК КП(б)Б на адкрыццi мiнскага з'езда БПС-Р, якi праходзiў 8-9 чэрвеня 1924 г., У.Iгнатоўскi першай памылкай беларускiх эсэраў назваў утварэнне iмi ў час польскай акупацыi Рады БНР замест таго, каб стварыць рэвалюцыйны камiтэт «дзеля барацьбы з польскай шляхтай».

Другую буйную памылку БПС-Р У.Iгнатоўскi бачыў у адмове прыняць удзел разам з камунiстамi ва ўтварэннi ў лiпенi 1920 г.

Ваенна-рэвалюцыйнага камiтэта Савецкай Сацыялiстычнай Рэспублiкi Беларусi (ССРБ), што ў далейшым прывяло да цяжкiх для партыi вынiкаў.

Зазначым, што ў склад Ваенна-рэвалюцыйнага камiтэта ССРБ увайшлi прадстаўнiкi ЦК КП(б) Лiтвы i Беларусi, Беларускай камунiстычнай арганiзацыi (БКА), Усеагульнага яўрэйскага рабочага саюза (Бунд) i Цэнтральнага бюро прафесiйных саюзаў. Прадстаўнiка БПС-Р, якая, як i названыя арганiзацыi, прымала актыўны ўдзел у народнай барацьбе супраць польскiх акупантаў, у Белрэўкоме не аказалася, хоць з архiўных крынiц вядома, што месца для яго выдзялялася. Прычына была ў адмове ЦК БПС-Р падпiсаць Дэкларацыю аб абвяшчэннi незалежнасцi Савецкай Сацыялiстычнай Рэспублiкi Беларусi, прынятую 31 лiпеня 1920 г. ЦК аргументаваў гэта тым, што Дэкларацыя па свайму зместу не адпавядае палiтычным iмкненням беларускiх эсэраў. Умовамi ўдзелу ў Белрэўкоме i яго дзейнасцi лiдэры партыi ставiлi склiканне Усебеларускага працоўнага кангрэса i вырашэнне на iм пытанняў дзяржаўнага ўладкавання Беларусi, фармiраванне каалiцыйнага ўрада з прадстаўнiкоў камунiстаў i левых партый нацыянальнай дэмакратыi з прыярытэтам 84 Сташкевич Н.С. Приговор революции: Крушение антисоветского движения в Белоруссии. 1917Мн.,1985. С. 247.

85 НАРБ. Ф. 4. Воп. 2. Спр. 8. Л. 49.

86 Идеологическая деятельность Компартии Белоруссии. В 2-х ч. Ч. 1. Мн., 1990. С. 112.

за БПС-Р, стварэнне беларускай армii, уз'яднанне ў адзiнай дзяржаве ўсiх этнiчных тэрыторый пражывання беларусаў, як заходнiх, так i ўсходнiх. Гэтыя патрабаваннi былi адхiлены бальшавiцкiм кiраўнiцтвам, якое выказалася за разрыў з беларускiмi эсэрамi87.

Дэлегаты з'езда згадзiлiся з разважаннямi i словамi свайго былога саратнiка аб тым, што тыя, хто прысутнiчае на з'ездзе, ужо даўно «актыўна працуюць на савецкай нiве i сёння яны толькi фармальна сябе выяўляюць»88. У выступленнях дэлегатаў адзначалася, што пасля заканчэння грамадзянскай вайны, калi КП(б)Б узялася за вырашэнне сацыяльнага i нацыянальнага пытанняў, iм нiчога iншага не засталося, як iсцi ў савецкiя зямельныя, культурна-асветныя i iншыя ўстановы, каб разам працаваць дзеля дабрабыту беларускага народа. Таму заява У.Iгнатоўскага аб тым, што «надалей няма другога шляху, як толькi той, па якiм iдзе Камунiстычная партыя», была сустрэта бурнымi апладысментамi.

Адчувальнымi стратамi для БПС-Р абярнулася i няўдалая падрыхтоўка ўзброенага паўстання, якое, паводле задум яго iнiцыятараў з Замежнага бюро ЦК БПС-Р, павiнна было ахапiць увесь заходнебеларускi рэгiён. Мэтай паўстання ставiлася стварэнне Беларускай Народнай Рэспублiкi.

Адносiны замежных лiдэраў партыi да разгортвання масавых рэвалюцыйных дзеянняў асаблiва рэзка крытыкавалiся на мiнскiм з'ездзе. Р.Казячы (Гродзенская арганiзацыя, паводле анкеты дэлегатаў — намеснiк старшынi Замежнага камiтэта, займаўся арганiзацыяй партызанскай барацьбы ў Заходняй Беларусi), напрыклад, гаварыў: «Нязначны поспех партызанскага руху ў Заходняй Беларусi быў з-за недахопу кiраўнiкоў, якiя налiчвалiся адзiнкамi. Тыя ж, хто сапраўды павiнен быў звярнуць увагу на рэвалюцыйны рух працоўных Заходняй Беларусi i паспрабаваць увесцi яго ў належныя рамкi, хто называе сябе «ЦК» Беларускай партыi сацыялiстаў-рэвалюцыянераў — розныя Грыбы i Мамонькi — загадзя ўцяклi ў Прагу i там спачылi на лаўрах»89.

Рэвалюцыйная барацьба ў Заходняй Беларусi зблiзiла беларускiх эсэраў з камунiстамi, яны аказалiся разам у падполлi. У 1924 г. iмi была створана Беларуская рэвалюцыйная арганiзацыя (БРА), якая ўвайшла ў КПЗБ. А.Карабач (паводле анкеты — старшыня акруговага камiтэта партыi), заявiў на з'ездзе: мы «з усёй шчырасцю пераканалiся, што далейшае iснаванне беларускай С-Р партыi, поруч з Кампартыяй, з'яўляецца бессэнсоўным i нават шкодным»90.

87 Октябрь 1917 и судьбы политической оппозиции. Ч. II. У истоков политического противостояния.

Гомель, 1993. С. 24.

88 Идеологическая деятельность Компартии Белоруссии. С. 113.

89 НАРБ. Ф. 60. Воп. 3. Спр. 796. Л. 27.

90 Там жа. Л. 24.

Такiм чынам, мiнскi з'езд БПС-Р, улiчваючы жыццёвыя рэалii, якiя змянiлiся карэнным чынам, павiнен быў адказаць на пытанне, што рабiць далей, паколькi партыя фактычна ўжо перастала iснаваць.

У рабоце з'езда ўдзельнiчалi 40 дэлегатаў з Савецкай i Заходняй Беларусi. У iх лiку 4 члены ЦК, 16 работнiкаў, як сказана ў дакладзе мандатнай камiсii, «адпавядаючых» узроўню членаў вышэйшага кiруючага органа, астатнiя ўваходзiлi ў нiзавыя арганiзацыi. Узрост большасцi дэлегатаў ад 20 да 35 гадоў.

Па сацыяльным становiшчы:

33 дэлегаты з сялян, 3 — з рабочых i 4 — з iнтэлiгентаў. Большасць дэлегатаў (26 чалавек) уступiла ў партыю ў 1919 г., 8 — у 1920 г., г.зн. у разгар партызанскай барацьбы, астатнiя — у 1918 г.91 У парадак дня былi ўключаны тры пытаннi. Адкрыў з'езд М.Асвяцiмскi, старэйшы член ЦК i старшыня найбольш актыўнага Слуцкага камiтэта. Ён жа выступiў з дакладам па першым пытаннi — «Аб мiжнародным становiшчы». Член ЦК Я.Трафiмаў зрабiў даклад па другiм пытаннi — «Аб дзейнасцi БПС-Р i яе перспектывах».

Садакладчыкам аб дзейнасцi партыi ў Заходняй Беларусi быў старшыня Замежнага камiтэта А.Карабач. Тэксты прывiтальных тэлеграм ЦК КП(б)Б, ЦК РКП(б) i Камунiстычнаму iнтэрнацыяналу зачытаў Р.Казячы. Яны былi прыняты з'ездам аднагалосна. Трэцяе пытанне было пазначана ў парадку дня як «Бягучыя справы». У абмеркаваннi дакладаў браў удзел кожны чацвёрты дэлегат.

Рэзалюцыя, прапанаваная ад iмя прэзiдыума i прынятая аднагалосна, была такой:

[...]

1. Адзначыць поўны распад Беларускай партыi сацыялiстаўрэвалюцыянераў i поўную бессэнсоўнасць яе iснавання i лiчыць партыю лiквiдаванай.

2. Вызначыць, што праводзiмая Кампартыяй у Беларускай рэспублiцы палiтыка цалкам задавальняе сацыяльныя i нацыянальныя запатрабаваннi працоўнаг а люду Беларусi i што дзейнасць Камiнтэрна, гэтага штаба сусветных пралетарскiх сiл, з'яўляецца карацейшым i паўнейшым шляхам да сусветнай сацыяльнай рэвалюцыi.

3. Выказаць ганьбу шкоднай чыннасцi сяброў партыi, якiя знаходзяцца за кардонам i сваiмi ўчынкамi дапамаг аюць буржуазii ў яе нападах на Саюз ССР, а разам з гэтым на рабоча-сялянскую Беларусь, i забаранiць iм усялякiя выступленнi ад iмя партыi.

4. Заклеймаваць i выказаць рашучы пратэст i аб'явiць пастаянную барацьбу супраць здзекаў польскай буржуазii i акупацыi Заходняй Беларусi» 92.

91 Там жа. Спр. 798. Л. 35-36.

92 Там жа. Л. 32-34.

Дэлегаты заклiкалi членаў партыi аддаць свае сiлы далейшай рабоце па будаўнiцтву рабоча-сялянскай Беларусi ў барацьбе за сусветную сацыяльную рэвалюцыю пад сцягам Кампартыi. Была выказана надзея, што хутка прыйдзе час, калi ланцугi польскага панавання парвуцца i Заходняя Беларусь далучыцца да БССР, разам з ёю стане часткай Саюза ССР.

2. Сумесная работа магчыма пры дагаворы «роўных з роўнымi»

Выбар, зроблены мiнскiм з'ездам, быў нялёгкiм для яго iнiцыятараў. Яму папярэднiчаў абмен лiстамi ў канцы 1923 — пачатку 1924 г. членаў ЦК БПС-Р М.Маркевiча i Я.Трафiмава, якiя знаходзiлiся на тэрыторыi БССР, з лiдэрам партыi Т.Грыбам, якi эмiгрыраваў у Прагу (Чэхаславакiя). Туды перамясцiлiся i члены бюро ЦК. Выказваючы свае погляды на шляхi выхаду з крызiсу, у якiм апынулася партыя, Маркевiч i Трафiмаў хацелi ведаць погляд на становiшча спраў аднаго з яе заснавальнiкаў, тэарэтыка i вядучага палiтыка.

М.Маркевiч пiсаў: «Тут паўстала пытанне як далей быць... Цяпер вымагае час рэвалюцыйнай барацьбы, з аднаго боку, а з другога боку, вымагае таксама справа адраджэння беларускай культуры, беларускага народа. Большая частка сяброў партыi, ставячы перад сабой гэтае запытанне, прыходзiць да вынiку, што так далей быць немагчыма, што трэба выявiць канчаткова свае погляды, як i з кiм iсцi далей». I далей: «Не буду ўтойваць, што вельмi значная частка б[ылых] сяброў партыi стаiць рашуча на поглядзе пачаць працаваць разам з камунiстамi, увайшоўшы ў РКП» (13 кастрычнiка 1923 г.) 93.

Ставячы пытанне аб гарантыях такога ўваходжання, Трафiмаў сам адказваў на яго: «Ты, можа, зазначыш, што няма тут палiтычных гарантый, а скажы, дзе яны сапраўды ёсць, можа ў дэмакратычнай Польшчы, Iталii, Балгарыi, нават у Нямеччыне гэтыя гарантыi ёсць?

Спрабуй-ка падняцца там супроць iснуючага ладу не толькi чыннасцю, але моцным словам, як зараз жа апынiшся там, дзе Макар i цялят не пасе. Цяпер iдзе змаганне ды яшчэ такое рашучае. Iдзе барацьба за жыццё працоўнага люду. Дык тут сентыменталiзму не можа быць» (15 кастрычнiка 1923 г.) 94.

Т.Грыб, занепакоены лёсам партыi, адказаў цэлым трактатам аб гiсторыi адраджэнскага руху на Беларусi, стварэннi i мэтах БП С-Р, яе праграмных прынцыпах, адносiнах да РКП(б) i межах кампрамiсу з ёю, аб разуменнi нацыянальнага пытання на новым этапе i шляхах 93 Там жа. Спр. 800. Л. 2.

94 Там жа. Л. 4.

яго вырашэння. Лiст Тамаша Грыба захоўваецца ў Нацыянальным архiве Рэспублiкi Беларусь у перакладзе на рускую мову, хутчэй за ўсё зробленым у ДПУ. З гэтага дакумента, многiя палажэннi якога не страцiлi сваёй актуальнасцi, вылучым некалькi сюжэтаў, даўшы iм свае падзагалоўкi.

Главное условие национального возрождения

Тов. Маркевич говорит в своем письме, что нам (кому: «части членов партии?») нужно «взять одно верное направление и идти не против истории, а за историей». Иначе говоря, плыть по течению. Но одно упускает из виду т. Маркевич: по течению, может быть, и плыть легче, чем против теч ения, но зато, как говорит в одном стихотворении М.Богданович, «против течения может только живое плыть».

Возьмем белорусское «возрожденческое» движение в целом. Что это за явление такое? Во-первы х, это движение белорусских крестьян и рабочих да трудовой интеллигенции, во-вт орых, движение национальное и с оциальное, составляющее вместе единое, неразделимое целое, в-третьих, стремящееся выявить свою самостоятельную, культурную индивидуальность. И вот, имея в виду, что культурную жизнь народных масс, как и жизнь социальную, нельзя отделить от жизни политической, каковая протекает в современный исторический период организации «человечества», особенно еще в пределах государственных рамок, то этим самым рост культурной и социальной сознательности требует выполнения этих политических рамок, требует государственности. Отсюда борьба за белорусскую государственность как основную базу для культурного и социального развития народа, или, иначе г оворя, борьба за право белорусского народа на свободное самоопределение. Утверждать это право — значит признать государственную независимость.

Признание национально-государственной независимости есть необходимый исход из признания права на самоопределение. Таким образом, необходимо признать и добиваться этого: независимой белорусской государственности. А эта государственная независимость не есть цель, a только способ утверждения права на самоопределение.

Это необходимо ясно и категорически отметить. В чем же тогда цель?

А цель в освобождении живой человеческой особи, как личности, так и коллектива, значит, нации. Нация имеет такую же ценность, как и личность. Поэтому освобождение нации никогда не может быть способом для других целей. Культурное, социальное и политическое освобождение нации имеет такую же ценность, как и освобождение каждой конкретной личности.

Социально-политический строй освобожденной нации должен быть построен так, чтобы проявлялся максимум воли, самостоятельности и частной инициативы каждой личности.

Социальный и политический федерализм — вот наш первый и основной принцип.

Мы понимаем федерализм не как способ воссоздания России, а как лучший уклад новой жизни. Мы враги централизма, мы враги державности, а тем более мы враги идиотского мессианства, связанного с этой опекой над «младшими братьями». Нет ни худших, ни лучших народов, как говорит наш народный певец Я.Купала, «каждый народ сам себе пан», так как каждый народ имеет право сам собой распоряжаться. Как об этом сказал белорусский революционернародник 60-х годов К.Калиновский, равноправность всех людей и народов есть основной фундамент нашего понимания федерализма.

Против этого стоит вся московская великодержавная традиция, и нашей задачей является уничтожение этой традиции, разрушение московской великодержавности.

Что, может быть, это значит «идти против истории»? А что тогда история, может быть, история творится не людьми? А если история творится людьми, человеческими индивидуумами и коллективами, то, значит, и ход истории зависит от воли этих живых конкретных человеческих индивидуумов и коллективов. Зависит от их намерений, от их напряженной деятельности. И, конечно, творят историю не те, кто плывет по течению, а те, кто плывет против течения. А быть в рядах работников на ниве культурного, социального и политического освобождения и возрождения белорусского народа, разве это не значит плыть против течения, против московского империализма, под каким бы флагом он ни шел?

В чем смерть революции и социализма

Как крестьянин, так и рабочий одинаково способны вести борьбу за свое социальное благосостояние. Разница только в том, что крестьянин и рабочий, как две социальные категории на мировом рынке в буржуазно-капиталистическом обществе, часто выступают как две противоположные силы. Но из этого не следует, что они уже по своей природе враги. Все-таки у крестьянина больше пунктов сближения с рабочим, чем с буржуем. Как велика была ошибка «научного»

социализма, отбросившего крестьян в сторону буржуазии! Эту ошибку повторила РКП, почти не изменяя свою тактику в отношении крестьян, к тому же провозгласившая диктатуру пролетариата в стране, где этот пролетариат составляет ничтожный процент и где почти что 90 процентов крестьянства. Конечно, [...] утвердилась не диктатура пролетариата, которого в Белоруссии, кстати, нет, так как десятка два-три еврейских приказчиков-спекулянтов, во всяком случае, не составляют пролетариата, а диктатура над пролетариатом и над крестьянством: утвердилась диктатура Компартии в виде комиссародержавия. Это диктатура для того, чтобы как-нибудь оправдать свое неестественное существование, чтобы до поры до времени смутить народные массы. Однако из этих небылиц является, между прочим, сказка о «лайковых перчатках» и о «крутой расправе». Отсюда и оправдание разных «жестокостей и аморальностей». И если революцию нельзя делать в чистых лайковых перчатках, то нельзя же делать и грязными руками — нельзя из революции делать голый открытый разбой. Во время революции, как и в любое время человеческой жизни, нельзя переступать границы этики допустимого. Переступишь — все пропало. Никакая, хотя бы и самая приятная, цель не оправдывает грязных средств. Поэтому, жестокость и расправы, введенные в принцип, — это конец социализма, конец коммунизма, смерть революции. Тогда уже средства становятся целью, а сама цель скрывается в кровавом тумане, перестает существовать.

Это в значительной степени и стало с РКП.

[...] Теория должна систематизировать данные каждодневной жизни и на основании их делать те или иные выводы. Теория должна вытекать из конкретных факторов жизни, строить свои выводы на опыте жизни, теория никогда не должна расходиться с жизнью.

Никогда не должна расходиться с социалистической практикой. К сожалению, этого никогда не было и нет в РКП. У РКП одно — теория и совершенно другое — практика.

[...] Перед нами стоит ясно очерченная цель: самостоятельное выявление белорусской культурной, социальной и политической индивидуальности. Единственный путь к этому: создание белорусской государственности. Способ достижения — белорусская народная революция (под словом народ, народная, народническая, наконец, я подразумеваю исключительно трудящихся — трудовое крестьянство, рабочих и трудовую интеллигенцию). Наша ближайшая задача — подготовка, организация и консолидация сил до момента прилива новой революционной волны.95 Высновы на падставе ўсяго выкладзенага рабiлiся адназначныя:«З'езд «часткi былых сяброў партыi», якiя думаюць выступiць ад iмя ўсёй партыi, я, безумоўна, не прызнаю. Асуджаю гэта як самае ганебнае авантурыстычнае пачынанне, якое робiцца па загаду начальства з мэтай расколу беларускiх эсэраў. I як жа мысляць тыя, — пытаўся партыйны лiдэр, — хто чыста эканамiчным спосабам, лiквiдацыяй хочуць лiквiдаваць пэўны, ясна акрэслены светапогляд? Няхай бы ў 95 Там жа. Л. 12.

спрэчках камунiзм перамог рэвалюцыйнае народнiцтва, няхай бы ў плоскацi iдэалагiчнай вёў бы барацьбу чэсна i адкрыта i тады б перамог, о — гэта сапраўды была б перамога, а то цi ж гэта перамога, калi па загаду склiкаюцца з'езды, якiя i выносяць рэзалюцыi аб лiквiдацыi».

У той жа час надзея выратаваць партыю ўсё яшчэ цяплiлася. «Я з'яўляюся iдэйным ворагам РКП. З гэтага, аднак, не вынiкае, што я наогул адкiдваю ўсякае супрацоўнiцтва з камунiстамi-бальшавiкамi. Не, на пэўных умовах гэта магчыма, пэўны дагавор не выключаецца», — заяўляе Т.Грыб i фармулюе праграму практычных дзеянняў, на падставе якой БПС-Р магла б працягваць iснаваць ва ўмовах Савецкай Беларусi. Гэтая частка лiста i сёння ўяўляе цiкавасць з пункту гледжання ўмоў кампрамiсу, якi прапаноўваўся для сумеснай работы з КП(б)Б па сацыялiстычнай перабудове грамадства пры ўмове яго шматпартыйнасцi.

Условия нового компромисса Постараюсь более конкретно формулировать те очередные требования, которые, на мой взгляд, БПС-Р должна теперь выставить в Сов. Белоруссии.

1. Исходя из принципа признания права народов на самоопределение, добиваться не только признания этого права и за белорусским народом, но и проведения в жизнь этого права...

Решительно и категорически добиваться признания не на словах, а на деле независимой белорусской государственности со всеми отсюда вытекающими последствиями объединения всех этнографических белорусских земель в один государственно-правовой организм и, в первую очередь, расторжения Рижского мира.

2. Возможно скорейшее присоединение к Белоруссии Витебщины, Могилевщины и Смоленщины и созыв в Минске Белорусского съезда Советов.

3. Свобода вы боров Советов и установление пропорциональности представительства города и деревни во всех белорусских органах Соввласти.

4. Имея в виду, что во время распределения земли было допущено мног о несправедливостей… необходимо с ейчас же при всех волостных, уездных и окружных (губернских) Советах и исполкомах создать земельные комитеты и созвать Всебелорусский съезд земельных комитетов, на котором выбрать Всебелорусский земельный Совет с целью урегулирования земельных вопросов и равномерного распределения земли между теми, кто на ней работает, и распределения той части, которая до сих пор еще остается под разными нежизнеспособными совхозами и в аренде у быв[ших] землевладельцев.

5. Лес, национальное богатство Белоруссии, уничтожается разными лесозаготовительными трестами, как, например, «Западлес» и др. Требовать безотлагательного запрещения хищническиграбительского ведения лесного хозяйства.

6. Для поднятия сильно опустошенного во время войны и революции сельского хозяйства и для помощи организацией хозяйства тем крестьянам, которые получили землю по наделу, необходимо добиваться организации сельскохозяйственной кооперации и отпуска для ее потребностей необходимого кредита из государственной казны.

Одновременно вести пропаганду за кооператизацию индивидуального сельского хозяйства, как за наивысшую форму землепользования, которая даст возможность каждому бедняку-крестьянину при меньшей затрате силы и времени и замене примитивной обработки земли машинным способом более интенсивно вести хозяйство.

7. Свободное развитие потребительско-производственной кооперации, постепенная кооператизация всей торговой промышленности в стране.

8. С целью объединения и облегчения возникновения сельскохозяйственной потребительской и производственной кооперации добиться единого кооперативного банка.

9. С целью расширения кооперативных знаний в гуще народных масс организовать в Минске для лекций и крестьянских докладов Белорусский кооперативный институт и среднюю школу. А в провинции организовать целую сеть кооперативных школ, периодических курсов и лекций.

10. Организация Белорусского кооперативного издательства для издания соответствующей кооперативной литературы, школьных пособий и беллетристики.

11. Бесплатная, общедоступная для всех и для всех обязательная единая трудовая школа с обучением на родном языке во всех ступенях.

12. Организация детских садов и колоний не только для детей города, но и для деревни.

13. Белорусизация высшей школы.

14. Для борьбы с безграмотностью организация внешкольного просвещения, открытие народных домов, библиотек, читален как в городах, так и в местечках с тем расчетом, чтобы это было доступно в полной мере для пользования каждому наибеднейшему гражданину.

15. Кооперативная организация кинематографического производства и широкое использование его для культурнопросветительных целей и деятельности среди трудящихся.

16. Белорусский язык должен действительно стать государственным языком, введенным, как обязательный, во всех государственных учреждениях: в суде, администрации, печати, войсках и т.д.

17. Национальным меньшинствам должна быть дана культурнонациональная автономия, которая осуществляется через свободный выбор национальных Советов. Разговор национальных меньшинств должен быть введен во всех государственных учреждениях наравне с государственным белорусским языком.

18. Организация национального белорусского войска с соответствующими военными школами, держать[ся] здесь основного принципа, что белорусы должны отбывать воинскую повинность исключительно на территории Белоруссии.

19. Широкая культурно-просветительная работа в войсках.

20. Добиваться легализации всех социалистических партий и рабоче-крестьянской классово-профессиональной организации.

21. Добиваться свободы слова в печати и речах, свободы собраний в помещении и под открытым небом, а также неприкосновенности личности и жилища.

22. Совместная работа с коммунистами возможна только в отраслях культурной и хозяйственной деятельности — в школе, на курсах, в кооперации и т.д., а что касается совместной работы в области политической, то и это возможно при известном договоре равных с равными, но никогда «вхождением в РКП», когда теряется самостоятельная индивидуальность другой стороны.

С уважением и товарищеским приветом Томаш Гриб 25—28.1.24 г. 96

Такiм чынам, Т.Грыб сказаў рашучае «не» ўваходжанню ў РКП(б).

Ён не выключаў сумеснай работы з камунiстамi, але ў строга акрэсленых рамках. Гандляваць жа прынцыпамi, ахвяраваць партыяй — з гэтым ён не мог пагадзiцца. «Можна паважаць кожнага свядомага грамадзянiна, цярпiма ставiцца да яго перакананняў, — пiсаў ён, — я асабiста, напрыклад, вельмi паважаю iдэйных камунiстаў-бальшавiкоў, але з пагардай стаўлюся да людзей, якiя часта мяняюць свае вехi. Гэтым людзям, не маючым цвёрдых перакананняў, нiчога нельга давяраць. Як чумы, патрэбна iх асцерагацца...»97 Паступiцца ў прынцыпах не хацелi i камунiсты, у якiх ужо была манаполiя на ўладу. Да таго ж усё больш выразна праяўлялiся жорсткiя аўтарытарысцкiя тэндэнцыi ў дзейнасцi РКП(б). А гэта цалкам выключала i шматпартыйнасць, i ўсялякую апазiцыйную дзейнасць у любых яе формах.

96 Там жа. Л. 16-18.97 Там жа. Л. 16. 3. Пад тайным на глядам. Ф iнал

Першы ўдар па беларускiх эсэрах ва ўмовах пераходу ад грамадзянскай вайны да мiру быў нанесены яшчэ ў лютым 1921 г., калi ў вынiку спецыяльнай акцыi, праведзенай Надзвычайнай камiсiяй (ЧК) Беларусi, арыштавалi 860 членаў БПС-Р. Як адзначаў старшыня ЧК А.Ротэнберг у дакладзе, накiраваным у ЦБ КП(б)Б, сярод узятых «былi Цэнтральны i Мiнскi камiтэты ў поўным складзе».

Да чэкiстаў трапiлi перапiска i дакументы партыi беларускiх эсэраў, якiя дазвалялi iм гаварыць аб «дваiстасцi палiтыкi» i «антысавецкiх намерах» яе кiраўнiкоў: поруч з публiчнымi выступленнямi, сходамi, артыкуламi ЦК БПС-Р праводзiў тайныя сустрэчы на кватэрах сваiх членаў, дзе гаварылiся прамовы зусiм iншага толку i зацвяр-джалiся рэзалюцыi антысавецкага характару. Ротэнберг прасiў у Цэнтральнага бюро прабачэння за затрымку з правядзеннем акцыi i разлiчваў на адабрэнне ажыццёўленых дзеянняў98.

3-га сакавiка пытанне аб беларускiх эсэрах разглядалася на пасяджэннi Цэнтральнага бюро. А.Чарвякоў заявiў, што звернецца ў ВЧК з просьбай, пад яго асабiстае паручальніцтва, вызвалiць з-пад арышту актыўных дзеячаў партыi П.Бадунову i Я.Мамоньку. З неабходнасцю вызвалення згадзiўся i нарком унутраных спраў, член калегii ЧК С.Мертэнс. У яго былi свае разлiкi: арышты дэзарганiзавалi радавых эсэраў, i таму гэтыя функцыянеры, паселеныя ў Мiнску, шкоды прынесцi не змогуць, а чэкiстам будзе «больш зручна працягваць пачатую агентурную работу»99.

Бюро вырашыла адправiць П.Бадунову i Я.Мамоньку ў Маскву.

Аднак неўзабаве арыштаваныя эсэры былi адпушчаны, частку з iх пераправiлi ў Заходнюю Беларусь, дзе яны прынялi ўдзел у рэвалюцыйнай барацьбе.

З 1921 г. функцыянераў i актывiстаў розных палiтычных партый, у першую чаргу меншавiкоў i эсэраў, пачалi браць на ўлiк, весцi за iмi тайнае назiранне, найбольш актыўных высылаць за межы рэспублiкi. У 1922 г. органы ДПУ Беларусi ў адпаведнасцi з распараджэннем ДПУ РСФСР, якому былi падпарадкаваны, правялi серыю спецыяльных акцый па ачыстцы тэрыторыi рэспублiкi ад непажаданых асоб з гэтых партый. Нагадаем, што 3 чэрвеня ЦБ КП(б)Б прыняло да ведама паведамленне старшынi ДПУ Беларусi Я.Ольскага аб арышце групы меншавiкоў i дало згоду на чыстку чыгункi, пошты, а таксама пятнаццацiкiламетровай пагранiчнай паласы ад «польскага i iншага ненадзейнага элемента». У жнiўнi пачалiся арышты i высылка за межы рэспублiкi правых эсэраў, як гаварылася ў тэлеграме таго ж ДПУ РСФСР, «у мэтах самага поўнага 98 Там жа. Ф. 4. Воп. 1. Спр. 49. Л. 112.

99 Там жа. Спр. 158. Л. 29.

разгрому гэтай арганiзацыi». 17 жнiўня ЦБ адобрыла чарговую пастанову, унесеную ДПУ, «Аб высылцы меншавiкоў з Беларусi”, 7 верасня — «Аб высылцы прафесараў i грамадскiх работнiкаў з межаў Беларусi» (у спiсе называлiся прозвiшчы некалькiх былых актывiстаў непралетарскiх партый). У жнiўнi-вераснi 1922 г. адбылося яшчэ некалькi закрытых пасяджэнняў ЦБ, на якiх разглядалiся паведамленнi Ольскага цi яго намеснiка Пiнталя аб выкананнi намечаных мерапрыемстваў.

Усё гэта не магло не ўплываць на настроi членаў БПС-Р. Вялiкi непакой яны зведалi ўлетку 1922 г. падчас палiтычнага працэсу над ЦК эсэраўскай партыi ў Маскве i ў сакавiку 1923 г., калi Усерасiйскi з'езд былых радавых эсэраў прыняў рашэнне аб роспуску партыi. Той жа з'езд упаўнаважыў Выканаўчую камiсiю заявiць XII з'езду РКП(б), што «900 старых партыйных работнiкаў гатовы ўступiць у баявыя шэрагi Камунiстычнай партыi i з радасцю ўзяць на сябе адказны цяжар змагароў за камунiзм»100. У сувязi з маскоўскiм працэсам па рашэннi ЦБ КП(б)Б у рэспублiцы была праве-дзена палiтычная кампанiя. Яна ўключала выступленнi прэсы, мiтынгi, склiканне ў Мiнску агульнагарадскога сходу, як сказана ў пастанове, з «дапушчэннем дыскусii» 101.

Пад тайным наглядам беларускiя эсэры заставалiся i пасля лiквiдацыйнага з'езда 1924 г. Дастаткова пераканаўчыя звесткi пра гэта дае даклад «Аб беларуска-эсэраўскiм шавiнiстычным руху», падрыхтаваны для ЦК КП(б)Б у кастрычнiку 1925 г. па матэрыялах сакрэтнага аддзела ДПУ Беларусi, якi друкуецца далей. Цяпер жа адзначым, што кiраўнiцтву ЦК паведамлялi: ў рэспублiцы разгарнуўся працэс злiцця «беларускага эсэраўскага руху» з «махровым нацыяналiстычным рухам»; абедзве групоўкi змянiлi тактыку ў барацьбе супраць Савецкай улады i Камунiстычнай партыi, спалучаючы ў ёй «легальныя магчымасцi» iдэйнага, культурнага i гаспадарчага заваявання Беларусi (Мiнск) з «падпольнай контррэвалюцыйнай работай» (сельская мясцовасць). Аўтары даклада бiлi трывогу ў сувязi з тым, што кiраўнiкi рэспублiкi, у тым лiку i партыйныя, уладкоўваюць «эсэраў i шавiнiстаў» на добра аплачваемыя пасады ва ўстановах навукi, культуры i адукацыi, асаблiва вызначаючы асоб, якiя вяртаюцца па амнiстыi з-за мяжы.

У дакладзе называлiся прозвiшчы цэлага шэрагу эсэраўскiх актывiстаў, сярод iх i ўдзельнiкаў мiнскага з'езда (М.Маркевiч, Я.Трафiмаў), якiя быццам бы працягвалi контррэвалюцыйную работу, змянiўшы толькi яе метады. Аўтары ацэньвалi становiшча «як надзвычай небяспечнае» i лiчылi неабходным правядзенне 100 Правда. 1923. 17 апреля.

101 НАРБ. Ф. 4. Воп. 1. Спр. 396. Л. 31.

«тэрмiновых мер», бо iначай, на iх думку, «гэтая хваля зможа захлiснуць i Савецкую ўладу на Беларусi»102.

У 1926 г. была створана камiсiя ЦК КП(б)Б для праверкi складу iнтэлiгенцыi — фактычна пачынаецца яе «чыстка». Асаблiвая ўвага звярталася на тых, каго аўтары даклада называлi «членамi ЦК i актывiстамi партыi беларускiх эсэраў». Iх здымалi з кiруючых пасад, перамяшчалi з раёна ў раён, многiм выказвалi недавер па палiтычных матывах.

Так, у адным з заключэнняў той жа камiсii, зробленым у канцы 1926 г., чытаем:

«3. Бялькевiч, беларускi эсэр. Варожы Савецкай уладзе. Зняць.

Дырэктар Мсцiслаўскага педтэхнiкума.

4. Маркевiч, беларускi эсэр. Варожы Савецкай уладзе. Зняць.

Дырэктар Полацкага педтэхнiкума» 103.

25 лютага 1929 г. ДПУ Беларусi накiравала першаму сакратару ЦК КП(б)Б Я.Гамарнiку запiску аб невыкананнi заключэнняў камiсii па праверцы складу адказных работнiкаў цэнтральных газет, дзе назiраецца «канцэнтрацыя былых эсэраў». У ёй гаварылася:

«Согласно протоколу заседания Комиссии по проверке состава ответственны х работников центральных газет БССР от 29 декабря 1928 года был намечен ряд сотрудников газеты «Савецкая Беларусь»

к увольнению в 2 недельный срок со дня утверждения упомянут ого протокола секретариат ом ЦК КП(б)Б, как то: Камлюк, Чернушевич, Пашкович, Козячий, Коханович, Савенок, Семеняко и Нас енкина; до сих пор сняты с работы только 4 человека — Семеняко, Камлюк, Савенок и Насенкина, остальные же — Козячий, Пашкович, Чернушевич и Коханович продолжают оставаться на службе, не взирая на то, что уже скоро два месяца со дня утверждения постановления ЦК КП(б)Б.

В отношении этих лиц со стороны ответственных работников редакции «Савецкай Беларусi» делаются попытки к оставлению в редакции... как незаменимы х работников, причем, уже вопрос об оставлении Козячего в редакции окончательно решен в ег о пользу.

Поскольку эти лица по-прежнему продолжают антисоветскую работу, разлагая сотрудников редакции «Савецкая Беларусь», и считая их дальнейшее пребывание в редакции крайне нежелат ельным, прошу Вашего содействия к скорейшему проведению в жизнь постановления секретариата ЦК КП(б)Бел. о снятии с работы в редакции «Савецкая Беларусь» Козячего, Кохановича, Пашковича и Чернушевича.

Характеристики на Козячего, Кохановича, Пашковича и Чернушевича при сем прилагаются.

Приложение: упомянутое.

102 Там жа. Воп. 21. Спр. 62. Л. 1-8.

103 Там жа. Спр. 163. Л. 76.

ПП ОГПУ и [Председатель] ГПУ Бел. (Пилляр)»104 Характарыстыкi былi напiсаны на аснове выказванняў гэтых асоб, зафiксаваных па вынiках тайнага назiрання. Гамарнiк налажыў на запiсцы рэзалюцыю, адрасаваную загадчыкам аддзелаў ЦК: «Чаму не выканана рашэнне ЦК? Патрэбна тэрмiнова яго выканаць, а вiнаватых у падтрымцы прыцягнуць да адказнасцi».

Летам 1930 г. у рэспублiцы пачалiся арышты па справе так званага «Саюза вызвалення Беларусi» (СВБ), сфабрыкаванай у кабiнетах ДПУ. Сярод 180 прадстаўнiкоў беларускай iнтэлiгенцыi, якiя трапiлi ў турэмныя камеры, 25 належалi ў мiнулым да беларускiх эсэраў 105.

Праз два гады масавыя арышты захлiснулi i сельскiя раёны рэспублiкi. Як паведамiў на аб'яднаным пленуме ЦК i ЦКК КП(б)Б у лютым 1933 г. старшыня ДПУ Беларусi Л.Закоўскi, толькi за май 1932 г. — люты 1933 г. у беларускiх вёсках забралi да 30 тыс.

контррэвалюцыйных элементаў. Iх нiбыта рыхтавалi да ўзброенага паўстання, якое намячалася на вясну 1933 г., з аднаго боку, польскiя разведвальныя органы, а з другога — эсэраўска-балахоўскае падполле.

«Эсэраўскi твар, нацдэмаўскi твар, кулацкi твар, — сцвярджаў Л.Закоўскi, — выглядае вельмi часта ў гэтых контррэвалюцыйных утварэннях»106.

Небяспекай кулацка-эсэраўска-нацдэмаўскай контррэвалюцыi палохаў Закоўскi i дэлегатаў XV з'езда КП(б)Б (студзень 1934 г.).

У перыяд чысткi, праверкi i абмену партыйных дакументаў 1935-1936 гг. камунiстаў выключалi з партыi па прычыне iх прыналежнасцi ў мiнулым да эсэраўскiх арганiзацый. У справаздачных дакументах у ЦК ВКП(б) па вынiках ачысткi ад эсэраўскiх элементаў прысвячалiся асобныя раздзелы. Так, у iнфармацыi ад 10 лютага 1936 г. на iмя М.Яжова першы сакратар ЦК

КП(б)Б М.Гiкала паведамляў:

«В процессе проверки партдокументов бы ла разоблачена значительная группа (221 чел.) неразоружившихся эсеров, нацдемов и выходцев из других антисоветских партий (Бунд, сионисты). Как это вскрыто проверкой, выходцы из этих антисоветских партий, пробравшись в КП(б)Б, продолжали здесь вести свою контрреволюционную работу: насаждали в аппарат шпионские и белог вардейские элементы, вели к/р агитацию, искривляли в к/р целях национальную политику партии. Пробраться в партию этим контрреволюционным элементам удалось благодаря грубейшему нарушению устава партии. Так, были приняты в партию без 104 Там жа. Спр. 208. Л. 8.

105 Мiхнюк У.М. Захоўваць вечна: справа 20951-С // Маладосць. 1992. № 6. С. 111.

106 НАРБ. Ф. 4. Воп. 20. Спр. 95. Л. 7-12.

кандидатского стажа и без поручителей члены контрреволюционной эсеровско-нацдемовской орг анизации БКО (БКО — Белорусская коммунистическая организация), Копыльской эсеровской организации, активные участники эсеровских восстаний (Сенно, Горки, Корма, Слуцк). Эти контрреволюционные элементы оставались до последнего времени неразоблаченными потому, что среди них существовали круговая порука и система протаскивания друг друга в партию. Свою активную борьбу против партии (участие в восстаниях, контрреволюционную работу) им, благодаря круговой поруке, удавалось выдавать за революционную работу. Участие в эсеровских повстанческих отрядах они выдавали за партизанскую борьбу и получили билеты красных партизан. В числе этой группы был разоблачен секретарь Крупского РК Бригневич, исключенный при проверке партдокументов из партии, и наркомпрос Чернушевич, являвшийся кандидатом в члены бюро ЦК КП(б)Б. Разоблач енные в процессе проверки, как активны е враги партии, они должны были признаться, что никогда с эс еровщиной не порывали и внутри КП(б)Б вели свою контрреволюционную работу (показания эсера Иваньковича)» 107.

Выяўляць «непажаданыя элементы» ў КП(б)Б кантрольным камiсiям дапамагалi органы НКУС. Нарком унутраных спраў БССР I.Ляплеўскi 19 лiстапада 1935 г.

пiсаў у гэтай сувязi сакратару парткалегii ЦК ВКП(б) па БССР I.Лейзеру:

«В соответствии с директивами НКВД СССР были даны специальные указания местным органам НКВД о пересмотре имеющихся материалов в отношении членов партии, проходивших по разным делам, по заявлениям рабочих, колхозников, и проверке по групповым агентурным делам, не имеется ли в них материалов в отношении членов партии.

Все эти данные было предложено передать соответствующим партийным организациям, а во всех случаях, когда будут разоблачены явные враги и подозрительные элементы, немедленно арестовывать их и следствием устанавливать пути и каналы прихода этих людей в партию и практическое использование ими своего пребывания в партии в контрреволюционных и шпионских целях». 108 У лiку 472 чалавек, ужо арыштаваных з пачатку праверкi партдакументаў, Ляплеўскi назваў 14 эсэраў i 41 блiзкага да iх, паантысавецку настроенага.

107 Там жа. Воп. 21. Спр. 768. Л. 71-72.

108 Там жа. Ф. 15. Воп. 4. Спр. 676. Л. 101-102.

Такiм чынам, ДПУ, затым НКУС строга вялi ў адносiнах да эсэраў сваю лiнiю, пачатую яшчэ ў канцы грамадзянскай вайны, рыхтуючы ёй лагiчнае завяршэнне. Нi на рашэннi з'ездаў, нi на шчырасць многiх былых членаў БПС-Р, якiя прынялi камунiстычныя погляды, уступiлi ў КП(б)Б i сумленна працавалi ў розных галiнах народнай гаспадаркi i культуры, займаючы iншы раз адказныя пасады, увагi не звярталi. У лiпенi 1937 г. па загаду Яжова, адобранаму Палiтбюро ЦК ВКП(б), органы НКУС прыступiлi па ўсёй краiне да шырокамаштабнай аперацыi па ачыстцы грамадства ад варожых элементаў. У Беларусi, як паведамляецца ў даведцы «Вынiкi разгрому антысавецкага падполля ў БССР (па матэрыялах следства 1937-1938 гг.)», было арыштавана 2570 чалавек, з якiх 585 — былыя эсэры. У даведцы адзначалася, што ў 1938 г. у Мiнску арыштавалi 40 чалавек з «эсэраўскага падполля», якiя працавалi ў партыйных, савецкiх установах i сiстэме народнай адукацыi109.

Такiм быў фiнал адной з буйнейшых палiтычных партый Беларусi, якая трымалася сацыялiстычнага светапогляду i iдэi сусветнай сацыяльнай рэвалюцыi. Яе сацыяльна-палiтычная дактрына, арыентаваная на працоўнае сялянства, нацыянальнае адраджэнне i незалежнае развiццё рэспублiкi, аказалася несумяшчальнай з аўтарытарна-дэспатычным рэжымам, якi не прымаў нiякага iншадумства i жорстка падаўляў яго. Апрача гэтай найбольш агульнай прычыны, былi i iншыя. Напрыклад, хваравiтая падазронасць, адносiны да эсэраў як да людзей «з iншага боку барыкады», каранi якiх трэба шукаць у жорсткiм процiстаяннi часоў грамадзянскай вайны. Патрэбна сказаць i аб тым, што не лепшую ролю адыграла пражскае кiраўнiцтва БПС-Р: не прызнаўшы вынiкаў мiнскага з'езда, яно працягвала пасылаць членам ЦК лiсты з дырэктывамi, накiроўваць кур'ераў з заданнямi. Лiсты адразу ж траплялi ў ДПУ, а кур'ераў затрымлiвалi. Неабачлiва паводзiлi сябе i некаторыя былыя члены партыi, што таксама фiксавалася тайнымi назiральнiкамi i паведамляльнiкамi. У вынiку ўсяго гэтага падазронасць нарастала. Гатоўнасць «аддаць свае сiлы Кампартыi для далейшай работы пад яе кiраўнiцтвам», выказаная ў тэлеграме мiнскага з'езда БПС-Р, якая была накiравана ў ЦК КП(б)Б, абярнулася для беларускiх эсэраў у трагедыю.

–  –  –

1. Беларусізацыя партыйна-дзярж аўная палітыка У савецкай гістарычнай літаратуры пасляваенных часоў пра беларусізацыю як рэальную з’яву ў грамадска-палітычным і духоўным жыцці Беларусі 1920-х гадоў лічылася за лепшае не ўпамінаць наогул альбо пра яе гаварылася як пра паспяхова пера-адоленае захворванне грамадства нацыянал-дэмакратызмам. У нашы дні мы ведаем, што гэта была значная з’ява, якая адлюстроўвала палітыку нацыянальнадзяржаўнага і нацыянальна-культурнага будаўніцтва на савецкай аснове. Даводзіцца, аднак, канстатаваць, што даследчых прац манаграфічнага тыпу пра яе не з’явілася і сёння110. Тыя ж публікацыі, што маюцца, не пазбаўлены недакладнасцей у тлумачэнні гэтага паняцця, некаторых іншых хібаў, якія можна растлумачыць недастатковым веданнем архіўных крыніц. Сустракаюцца выпадкі, калі пад уплывам кан’юнктурных павеваў аўтары хацелі б пераменшыць значэнне беларусізацыі, падаць яе як простыя тактычныя захады кіруючых у той час улад, якія баяліся згубіць уплыў на беларускае насельніцтва. Альбо, прызнаючы аб’ектыўнасць беларусізацыі і яе вялікае значэнне, трактуюць гэтую палітыку як праводзімую дзяржаўнымі органамі, навуковымі, навучальнымі, творчымі, грамадскімі аб’яднаннямі пры процідзеянні з боку партыйных органаў і арганізацый.

Паспрабуем, абапіраючыся на архіўныя крыніцы, якія аўтару ўяўляюцца важнымі, удакладніць сутнасць і прызначэнне палітыкі беларусізацыі, асаблівасці і этапы яе правядзення. У першую чаргу размова пойдзе аб аналізе дакументальнай інфармацыі, што адклалася ў працэсе дзейнасці структур былой Кампартыі Беларусі, органаў дзяржаўнай улады і цэнтральнага кіравання.

У сучаснай літаратуры беларусізацыя часта тлумачыцца ў шырокім і вузкім разуменні. У шырокім сэнсе яе атаясамліваюць з нацыянальнай палітыкай у цэлым, дапасаванай да спецыфічных умоў рэспублікі, у вузкім — разглядаюць як нацыянальна-куль-турнае будаўніцтва, інакш — нацыянальна-культурнае адраджэнне. Пры 110 Палітыцы беларусізацыі прысвечаны асобныя раздзелы ў 2-й частцы «Нарысаў гісторыі Беларусі»

(Мн., 1995. С. 115- 127), выдадзеных Інстытутам гісторыі НАН Беларусі, 2-й частцы вучэбнага дапаможніка для студэнтаў навучальных устаноў «Гісторыя Беларусі. Люты 1917-1927 гг.» (Мн.,

1998. С. 144-149), раздзел у кнізе Л.Лыча і У.Навіцкага «Гісторыя культуры Беларусі» (Мн., 1996. С.

196-266), артыкулы А.Караля ў дапаможніку для вывучаючых гісторыю Беларусі «Крыжовы шлях»

(Мн., 1993. С. 118-164) і 1-м томе «Энцыклапедыі гісторыі Беларусі» (Мн., 1993. С. 348-350), а ртыкул І.І.Каляды «Палітыка беларусізацыі: прычыны яе згортвання» («Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук». 1998. № 1. С. 75-80) і інш.

гэтым адзначаецца, што такая дыферэнцыяцыя праводзілася і ў 1920-я гады 111.

Гэтыя ўяўленні, аднак, не супадаюць з ацэнкамі беларусізацыі ў афіцыйных дакументах і выступленнях партыйных лідэраў БССР сярэдзіны 1920-х гадоў, калі яе развіццё ішло па ўзыходнай лініі. Так, першы сакратар ЦК КП(б)Б А.І.Крыніцкі, гаворачы ў дакладзе «Аб новых задачах Гомельскай арганізацыі КП(б)Б» на сходзе актыву Гомельскай гарадской, Залінейнай і Навабеліцкай партыйных арганізацый 11 снежня 1926 г. пра беларусізацыю як выкарыстанне нацыянальнай палітыкі ў культурным будаўніцтве ў адносінах да беларускага насельніцтва, падкрэсліваў: «Нельга блытаць беларусізацыю з нацыянальнай палітыкай ва ўсім яе аб’ёме. А гэта блытаніна ёсць, яна выклікае шмат непаразуменняў і прадузятасцей з боку нават камуністаў. Калі мы гаворым пра беларусізацыю, гэта не азначае, што мы гэтай задачай пакрываем усю нашу работу ў галіне нацыянальнай палітыкі. Гэта значыць толькі, што мы высоўваем на адно з першых месц як важнейшую задачу — задачу беларусізацыі, бо гэтая задача датычыцца большасці насельніцтва нашай рэспублікі, сялянства, найбольш культурна і эканамічна адсталай большасці»112.

Даклад канчаўся вызначэннем класавага боку палітыкі беларусізацыі:

«Каб партыя і Савецкая ўлада бліжэй падышлі да селяніна, каб партыя і рабочы клас, праводзячы беларусізацыю, тым самым усё ў большай меры забяспечвалі б кіраўніцтва ў адносінах да сялянства»113.

Палажэнне аб тым, што беларусізацыя з’яўляецца «самай значнай часткай нацыянальнай палітыкі», але не можа ставіцца замест «усёй гэтай палітыкі ў цэлым», паўтаралася і ў іншых прамовах А.І.Крыніцкага.

У дакументах КП(б)Б, якія вызначалі шляхі і метады ажыццяўлення беларусізацыі, асаблівы акцэнт рабіўся на наступных момантах: неабходнасці «адказных адносін» да нацыянальнай інтэлігенцыі, што адыгрывае найвялікшую ролю ў нацыянальнакультурным будаўніцтве, і «выключнай важнасці» авалодання беларускай мовай «усёй партыяй».

Кіраўніцтва КП(б)Б баялася, што беларуская інтэлігенцыя, якая паходзіла з вёскі і была цесна звязана з сялянствам, пазбавіўшыся ад партыйнага кантролю, можа ўзяць на сябе задачу адраджэння нацыянальнай культуры, мовы, гістарычных традыцый народа і падмяніць сацыяльна-класавы змест беларусізацыі нацыянальным, яе інтэрнацыяналістычны бок — нацыяналістычным. Каб не дапусціць такога развіцця падзей у процівагу закліку да нацыянальнага 111 Кароль А. Беларусізацыя — палітыка нацыянальнага адраджэння / Крыжовы шлях. С. 146.

112 Звезда. 1926. 19 декабря.

113 Там жа.

адраджэння, які ішоў ад інтэлігенцыі, быў выстаўлены лозунг сацыялістычнага адраджэння Беларусі, якое ўзначальваецца і накіроўваецца кампартыяй («КП(б)Б на чале нацыянальнакультурнага будаўніцтва!»).

У рэспубліцы было праведзена шырокае абмеркаванне праблемы інтэлігенцыі і яе ролі ў сацыялістычным будаўніцтве, распачатае дакладам А. І. Крыніцкага «Асаблівасці ўнутрыпартыйнага становішча КП(б)Б» на сходзе мінскага партыйнага актыву 18 верасня 1925 г.

Паводле ўстановак гэтага даклада інтэлігенцыю сталі дзяліць на групы ў залежнасці ад прыхільнасці ці варожасці яе да Камуністычнай партыі, уцягваючы яе ў нацыянальна-культурнае будаўніцтва пад партыйным кіраўніцтвам і наглядам.

Пры выпрацоўцы «моўнай палітыкі» ўлічваліся асаблівасці гістарычнага развіцця Беларусі, працягласць перыяду паланізатарскай і русіфікатарскай палітыкі, калі беларуская мова стагоддзямі выціскалася з грамадскага жыцця і сфера яе ўжывання на розных узроўнях няўхільна звужалася. Таму ва ўмовах беларусізацыі адраджэнне ў першую чаргу мовы не магло не стаць аб’ектыўнай неабходнасцю, і яно было пастаўлена ў цэнтр новай палітыкі («Асноўнае пытанне беларусізацыі — пытанне аб беларускай мове!»). Сфармуляваўшы асноўны лозунг, кіраўніцтва КП(б)Б патрабавала, каб вывучаць і ўжываць беларускую мову пачала ўся партыя. Пры гэтым падкрэслівалася, што авалоданне партыяй беларускай мовай не з’яўляецца для яе самамэтай, яно — «ключ да кіруючай ролі партыі ва ўсім культурным будаўніцтве БССР».

У Палітычнай справаздачы ЦК Х з’езду КП(б)Б (3-10 студзеня 1927 г.) першы сакратар ЦК КП(б)Б А.І.Крыніцкі, тлумачачы неабходнасць ведання партыяй беларускай мовы, прыводзіў наступнае параўнанне:

«Партыя павінна авалодаць элементарнымі ведамі па палітграмаце, каб занімаць правільную лінію ў кіраўніцтве рабочым класам і сялянствам, таму яна павінна прайсці праз школу палітграматы;

гэтак сама КП(б)Б павінна прайсці праз вывучэнне беларускай мовы і асноўных прадметаў беларусазнаўства, каб пачаць прымаць актыўны ўдзел у рабоце па культурным будаўніцтве, — у пытаннях беларускага друку, літаратуры, школы, весці кіраўніцтва беларускай інтэлігенцыяй»114.

З самага пачатку ажыццяўленне беларусізацыі арганічна ўвязвалася з правядзеннем курсу, які ў 1920-я гады вызначаўся як каранізацыя. Два гэтыя накірункі ў нацыянальнай палітыцы, аднак, цалкам не супадалі. Каранізацыя разглядалася як «вылучэнне і ўсё большае ўцягванне ў кіруючую працу работнікаў усіх мясцовых карэнных нацыянальнасцей». Іншымі словамі, яна абмяжоўвалася 114 Х съезд Коммунистической партии (большевиков) Белоруссии. Стенографический отчет. С. 29.

пытаннямі фарміравання ў рэспубліцы кіруючых кадраў з улікам нацыянальнага моманту.

Хоць размова вялася аб вылучэнні на кіруючую працу прадстаўнікоў усіх нацыянальных груп, што меліся ў Беларусі (яўрэйскай, польскай, рускай), каранізацыя, аднак, як адзначалася ў Палітычнай справаздачы ЦК Х з’езду КП(б)Б, была «вылучэннем беларускіх работнікаў у першую чаргу» 115. Яшчэ больш катэгарычнае палажэнне можна знайсці ў пастанове бюро ЦК КП(б)Б «Аб нацыянальным складзе партыйных, прафесійных, савецкіх і іншых органаў», прынятай 27 жніўня 1927 г.

У ёй падкрэслівалася:

«Вылучэнне беларусаў на адказную работу і надалей застаецца асноўнай задачай у справе нацыяналізацыі партыйных, прафесійных, савецкіх і іншых устаноў». Пастанова прапанавала пры фарміраванні кіруючых кадраў улічваць у першую чаргу палітычную вытрыманасць, дзелавыя якасці, веданне беларускай мовы і ўмоў развіцця БССР. Партыйныя арганізацыі перасцерагаліся ад проціпастаўлення пры вылучэнні беларускіх работнікаў работнікам небеларусам, якія вывучылі беларускую мову, ведаюць і ўлічваюць у працы мясцовыя ўмовы116.

У Палітычнай справаздачы ЦК Х з’езду КП(б)Б называліся наступныя напрамкі ў працы па ажыццяўленні палітыкі беларусізацыі:

• як мага большае набліжэнне беларускай культуры да рабочых і сялян, у прыватнасці спрашчэнне ў гэтых мэтах беларускага правапісу і азбукі;

• удасканаленне і больш шырокае ўжыванне ў выдавецкай дзейнасці папулярнай беларускай мовы, якая задавальняла б сярэдні ўзровень беларускага селяніна;

• далейшае ўцягненне ў справу беларусізацыі партыі, камсамола, рабочых.

Адносна каранізацыі адзначалася, што гэты накірунак у нацыянальнай палітыцы адпавядае перыяду ўзмоцненага гаспадарчага і культурнага будаўніцтва БССР, калі ўзрастае патрэба ў фарміраванні кадраў з мясцовых карэнных нацыянальнасцей. Таму каранізацыя і ставіцца перад Камуністычнай партыяй «ва ўвесь рост».

Такая задача вынікае і з «катэгарычнай неабходнасці для партыі»

поўнасцю ўзяць у свае рукі кіра ўніцтва правядзеннем нацыянальнай палітыкі і ўсім культурным будаўніцтвам117.

Такім чынам, калі меркаваць па дакументах ЦК КП(б)Б, а таксама па дзяржаўных актах БССР 1920-х гадоў, якія захаваліся ў 115 Там жа. С. 32.

116 НАРБ. Ф. 15-п. Воп. 4. Спр. 227. Л. 87-88.

117 Х съезд Коммунистической партии (большевиков) Белоруссии. Стенографический отчет. С. 31, 33.

архівах, то беларусізацыю трэба разглядаць як важнае праяўленне накіраванасці нацыянальнай палітыкі на гаспадарча-эканамічнае, нацыянальна-дзяржаўнае і асабліва духоўна-культурнае адраджэнне беларускага народа, які добраахвотна ўвайшоў у саюзныя зносіны з іншымі савецкімі рэспублікамі дзеля агульнай мэты будаўніцтва адзінай інтэрнацыянальнай сацыялістычнай дзяржавы. Практычна яна ўключала комплекс канкрэтных мер нацыянальна-культурнага будаўніцтва: развіццё нацыянальнай культуры, мовы, падрыхтоўка мясцовых кадраў, абуджэнне ў беларускага насельніцтва нацыянальнай самасвядомасці, цікавасці да свайго гістарычнага мінулага, традыцый і г. д.

Беларусізацыя выступала адначасова і як партыйная, і як дакладна акрэсленая дзяржаўная палітыка. Арганізацыйная структура яе закладвалася ў сістэме дзяржаўных органаў БССР. У фарміраванні беларусізацыі як афіцыйнай палітыкі на дзяржаўным узроўні вызначальная роля належала пастанове 2-й сесіі ЦВК БССР «Аб практычных мерапрыемствах па правядзенні нацыянальнай палітыкі», якая была прынята 15 ліпеня 1924 г. Прэзідыум ЦВК БССР у гэтым жа месяцы ўтварыў спецыяльную Камісію па нацыянальнай палітыцы (Нацкамісія пры ЦВК БССР). Аналагічныя камісіі былі створаны пры выканкомах Саветаў у акругах, у далейшым і ў буйных гарадах, а таксама некаторых раёнах. Яны вялі арганізацыйную работу па правядзенні беларусізацыі, ажыццяўлялі кантроль за выкананнем намечаных мерапрыемстваў, правяралі і аналізавалі стан спраў на месцах, веданне беларускай мовы супрацоўнікамі ЦВК, СНК, наркаматаў, ведамстваў, устаноў. Праверцы падлягалі і работнікі аддзелаў ЦК КП(б)Б. Каб трымаць сітуацыю з ходам беларусізацыі і ажыццяўленнем нацыянальнай палітыкі ў асяроддзі нацыянальных меншасцей пад кантролем, пры ЦК КП(б)Б працавалі спецыяльныя бюро па вядзенні прапаганды і агітацыі сярод яўрэйскага, польскага, латышскага насельніцтва БССР на іх родных мовах.

Вялікую работу па беларусізацыі вялі такія вядомыя ў той час дзяржаўныя, партыйныя і грамадскія дзеячы як Страшыня ЦВК БССР А. Р. Чарвякоў, Старшыня СНК БССР М. М. Галадзед, пісьменнік З. Х.

Жылуновіч, які працаваў на адказных пасадах у Наркамасветы БССР, часопісе «Полымя», у Белдзяржвыдавецтве, старшыня Інстытута беларускай культуры, гісторык У. М. Ігнатоўскі, нарком асветы БССР А.

В. Баліцкі, старшыні Нацыянальнай камісіі ЦВК БССР Д. С.

Чарнушэвіч, А. І. Хацкевіч. Вакол гэтага ядра аб’ядноўваліся многія вядомыя вучоныя, літаратары. Сярод іх асаблівай актыўнасцю вылучаліся супрацоўнікі Інстытута беларускай культуры С.М.

Некрашэвіч, Я.Ю. Лёсік, В.Ю. Ластоўскі і многія іншыя. У цэлым у беларусізацыі прымалі ўдзел многія тысячы людзей: партыйных, савецкіх, прафсаюзных, камсамольскіх работнікаў, настаўнікаў агульнаадукацыйных школ, выкладчыкаў вышэйшых навучальных устаноў, культасветработнікаў, актывістаў творчых аб’яднанняў і грамадскіх арганізацый.

Мы ўжо пісалі пра такую прыкметную з’яву на шляху ажыццяўлення беларусізацыі, як Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі (14-19 лістапада 1926 г.).

Дададзім да сказанага, што пасля набыцця беларускай мовай у паслякастрычніцкі перыяд статуса дзяржаўнай яна стала мовай партыі, дзяржаўных устаноў, прэсы, тэатра і г. д., а не толькі сялян і рабочага ўжытку. Таму нераспрацаванасць яе правапісу і азбукі практычна праяўляліся на кожным кроку, асабліва ў школе.

Канферэнцыя і мела мэтай з удзелам айчынных і замежных вучоных працягваць працу, распачатую Інстытутам беларускай культуры, абагульніць дасягненні беларускай філалагічнай навукі, вызначыць шляхі яе далейшага развіцця.

Вялікую зацікаўленасць удзельнікаў канферэнцыі выклікаў у гэтай сувязі даклад старшыні навукова-тэрміналагічнай камісіі ІБК С.М.Некрашэвіча «Сучасны стан беларускай мовы». У ім быў зроблены бібліяграфічны агляд лінгвістычных прац па беларускай мове, выдадзеных у савецкі час, прааналізаваны друкаваныя і рукапісныя даследаванні як на беларускай, так і на рускай і ўкраінскай мовах.

Значную частку даклада заняло асвятленне навуковай дзейнасці і перспектыў развіцця Інстытута беларускай культуры як дзяржаўнай установы акадэмічнага накірунку, а таксама яго слоўнікавых прац.

Удзельнікам канферэнцыі была дадзена магчымасць азнаёміцца з набыткамі слоўнікавай камісіі, якія зрабілі на іх вялікае ўражанне. Пра гэта сведчылі запісы, пакінутыя замежнымі вучонымі-славістамі.

М. Фасмер (Берлінскі універсітэт):

«З вялікай радасцю вітаю багаты зместам слоўны збор слоўнікавай камісіі Інстытута беларускай культуры. Вельмі здзіўлены тым, як многа тут зроблена за кароткі час. Спадзяюся і жадаю, каб гэтыя матэрыялы як мага хутчэй з’явіліся ў друку, каб заходнееўрапейскія вучоныя маглі звярнуць на іх сваю ўвагу і ацаніць іх»118.

Е. Блесе (Латвійскі універсітэт):

«Захапляюся яе [слоўнікавай камісіі. — Р.П.] навукованацыянальнымі багаццямі і жадаю, каб работнікі камісіі давялі сваю працу да канца, з поспехам вялі б і надалей грандыёзную працу, якая застанецца назаўсёды ў гісторыі развіцця беларускай нацыянальнай культуры» 119.

Старшыня дыялекталагічнай камісіі ІБК П.А. Бузук, разглядаючы месца беларускай мовы ў сістэме славянскіх моў, 118 НАРБ. Ф. 4-п. Воп. 21. Спр. 2546. Л. 39.

119 Там жа.

параўноўваючы іх агульнасць і адрозненне, абгрунтоўваў на багатым фактычным матэрыяле пункт гледжання на самастойнасць беларускай мовы і яе паходжанне ад праславянскай мовы. У дакладах мовазнаўцы і пісьменніка Я.Ю. Лёсіка і даследчыка ўсходне-славянскіх моў прафесара Маскоўскага універсітэта П.А.Растаргуева аналізаваліся праблемы рэформы беларускай мовы. Ажыўленую дыскусію на канферэнцыі выклікалі другі даклад Я.Ю.Лёсіка «Да рэформы беларускага правапісу» і даклад на такую ж тэму С.М.Некрашэвіча. Да прапаноў Я.Ю.Лёсіка яе ўдзельнікі паставіліся крытычна, палічыўшы, што яны недастаткова абгрунтаваныя навукова і не адпавядаюць законам беларускай мовы. Аднак дух талерантнасці, які панаваў на працягу ўсёй канферэнцыі, дазволіў з разуменнем успрыняць праект вучонага. Былі прачытаны таксама чатыры навуковыя даклады па праблемах гісторыі і сучаснага стану беларускай літаратуры.

Рашэнні прымаліся толькі па бясспрэчных пытаннях. У выпадках, калі думкі прамоўцаў разыходзіліся, пытанне перадавалася ў камісіі для далейшай навуковай распрацоўкі.

Прынятыя Акадэмічнай канферэнцыяй пастановы аб рэформе беларускага правапісу і азбукі не набылі сілу закона. Аднак яны ўлічваліся пры распрацоўцы ў далейшым правапісных праектаў. У 1927 г. працы канферэнцыі былі выдадзены асобным зборнікам і выкарыстоўваліся мовазнаўцамі і літаратарамі ў практычнай рабоце.

2. Распрацоўка канцэпцыі беларусізацыі. Этапы беларусізацыі Да беларусізацыі ў рэспубліцы падыходзілі паступова, па меры ліквідацыі цяжкіх вынікаў грамадзянскай вайны, пазбаўлення ад бандытызму, вывядзення народнай гаспадаркі з крызіснага стану, падвядзення пад гэтую палітыку неабходнай эканамічнай базы, стварэння кадравых перадумоў. Наўрад ці можна без пэўных удакладненняў згадзіцца са сцверджаннем, што да 15 ліпеня 1924 г., калі ЦВК БССР прыняў пастанову «Аб практычных мерапрыемствах па правядзенні нацыянальнай палітыкі», нацыянальна-культурнае адраджэнне беларускага народа больш мела грамадска-ініцыятыўны, чым дзяржаўны характар120. У 1924 г. нарком асветы БССР У.М.Ігнатоўскі, які на ліпеньскай сесіі ЦВК выступіў з дакладам аб распрацоўцы названых вышэй практычных мерапрыемстваў, падкрэсліваў, што гэтыя мерапрыемствы з’яўляюцца працягам вялікай работы, якая праводзіцца у рэспубліцы з пачатку 1920-х гадоў. Як важнейшыя крокі ў ім былі названы прыняцце ў лютым 1919 г. на першым з’ездзе Саветаў Беларусі Канстытуцыі ССРБ, у 120 Лыч Л. І. непадуладныя асіміляцыі... Беларусізацыя і яўрэі. ЛіМ. 1999. 16 красаві ка.

ліпені 1920 г. — Дэкларацыі аб абвяшчэнні незалежнасці ССРБ, у лютым 1921 г. — рашэнняў сесіі ЦВК ССРБ аб узмацненні работы Народнага камісарыята асветы на мясцовых мовах (беларускай, яўрэйскай, рускай і польскай), пры наданні асаблівага значэння мове «першай важнасці — беларускай», і аб мерах па павелічэнні колькасці школьных працаўнікоў-беларусаў. Наркамасветы асігнаваліся значныя сродкі на пастаноўку народнай асветы, адкрыццё бібліятэк, навуковых устаноў, арганізацыю выдавецкай справы. ЦВК адобрыў мерапрыемствы па стварэнні Беларускага дзяржаўнага універсітэта.

Быў прыняты зварот ЦВК да культурных работнікаў — ураджэнцаў Беларусі — з заклікам вяртацца на радзіму, каб прымаць удзел у яе нацыянальна-культурным адраджэнні. У.М.Ігнатоўскі прааналізаваў таксама з пазіцый пераемнасці дзейнасць партыйных і дзяржаўных органаў рэспублікі ў 1921-1923 гг. па ажыццяўленні нацыянальнай палітыкі і развіцці беларускай культуры 121.



Pages:     | 1 || 3 | 4 |   ...   | 7 |
Похожие работы:

«ПАРАЗИТОЛОГИЯ, 37, 2, 2003 УДК 576.895.771 ИТОГИ К А Р И О Л О Г И Ч Е С К О Г О ИЗУЧЕНИЯ ФАУНЫ К Р О В О С О С У Щ И Х М О Ш Е К (DIPTERA: SIMULIIDAE) АРМЕНИИ © Э. А. Качворян, Н. А. Петрова, JI. А. Чубарева В работе приведены результаты изучения кариотипов 31 вида мошек (из 50 известных для фауны Армении), относящих...»

«СОГЛАСОВАНО " УТВЕРЖДАЮ" Директор НОЧУ ДПО (должность) "Автошкола "Юность" _ Шустова Л. А. (специальное звание, подпись, Ф.И.О.) " " _ 2014 г. М. П. _ (дата) ОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ПРОГРАММА ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ПОДГОТОВКИ ВОДИТЕЛЕЙ ТРАНСПОРТНЫХ СРЕДСТВ КАТЕГОРИИ "В" Москва 2014 г. СОДЕРЖАНИЕ I. Пояснительная записка..2 II. Учебн...»

«к] АБАЙДЫН 6М1Р1 МБН ТВОРЧВСТВОСЫ ЖИЗНЬ И ТВОРЧЕСТВО АВАЯ •54 А АЛМААТА-19^4 о АКАДЕМИЯ НАУК КАЗАХСКОЙ ССР Институт я лык а и л и т е р л т у р ы. со-.СОЮ! СОВЕТСКИХ ПИСАТЕЛЕЙ КАЗАХСТАНА АБАЙДЫЦ ©М1Р1 МЕН ТВОРЧЕСТВОСЫ ЖИЗНЬ И ТВОРЧЕСТВО АБАЯ Сборник статей, ч д редакцией М. Лхиыжлно$а\ Ахметова •I /'Ж \ ИЗДАТЕЛ...»

«ООО "ТРАНС-СЕРВИС", г. Кириши trserv@kirishi.ru Дистанционное тепловизионное зондирование при поиске нефтяных и газовых месторождений Тепловизионный метод при поиске нефтяных и газовых месторождений По...»

«МЕЖВЕДОМСТВЕННЫЙ СТРАТИГРАФИЧЕСКИЙ КОМИТЕТ РОССИИ РЕГИОНАЛЬНАЯ МЕЖВВДОМСТВЕННАЯ СТРАТИГРАФИЧЕСКАЯ КОМИССИЯ ПО ЦЕНТРУ И ЮГУ РУССКОЙ ПЛАТФОРМЫ БЮЛЛЕТЕНЬ РЕГИОНАЛЬНОЙ МЕЖВЕДОМСТВЕННОЙ СТРАТИГРАФИЧЕСКОЙ КОМИССИИ ПО ЦЕНТРУ И ЮГУ РУССКОЙ ПЛАТФОРМЫ Выпуск 4 М О С К ВА 2009 МЕЖВЕДОМСТВЕННЫЙ СТРАТИГРАФИЧЕСКИЙ КОМИТЕТ РОССИИ...»

«Н. А. НЕКРАСОВ КЫВБУРРЕЗ Комипермгиз 1939 Кудымкар Н. А. НЕКРАСОВ КЫ ВБУРРЕЗ Вуджтiс С. Караваев да Н. Попов КомИПЕРМГИЗ Кудымкар 1939 1 Нудымкарснз-3. I МЦБС к Пермской области НЕКРАСОВ. Знаме...»

«В. И. Беликов Февральское послесловие к Открытому письму Мое "Открытое письмо" было подготовлено в конце прошлого года, тогда же его предполагалось разместить на сайте МИОО для обсуждения. Но коллеги указали на важное обстоятельство (цитирую переписку): "неуместность публикации этого письма в ДАННЫЙ момент, когда идет подготовка школьников к регио...»

«СОДЕРЖАНИЕ SIERRA WIRELESS.............................................................................................. 2 Серия встраиваемых GSM-модулей AirPrime..........................................»

«ОАО "Мобильные Телесистемы" Тел. 8-800-250-0890 www.nsk.mts.ru МТС Коннект-4 Интернет-тариф с набором безлимитных опций Федеральный номер / Авансовый метод расчетов Получайте баллы МТС Бонус за каждые 3 рубля потраченные на ежемесячную плату за тариф и обменивайте их на вознаграждения...»

«Программа краткосрочного повышения квалификации преподавателей и научных работников высшей школы по направлению “Объемные конструкционные и функциональные наноструктурированные материалы (металлы и сплавы,...»

«21/05/2008 Институт коммерческого менеджмента ICM House, Castleman Way, Ringwood, Гемпшир, Соединенное Королевство, BH24 3BA Правила проведения экзаменов для Аккредитованных учебных центров ICM Институт Коммерческого Менеджмента (Великобритания) Представительство в России и странах СНГ web...»

«Вестник КрасГАУ. 2014. № 6 УДК 37.091.313 В.А. Помазан, А.В. Богданов, А.И. Машанов АВТОМАТИЗИРОВАННОЕ ПОРТФОЛИО ШКОЛЬНИКА. ШАГ ПЕРВЫЙ В статье поднимается проблема использования портфолио в школе. Описана программная разработка "Автоматизированное порфтолио школьника". Система позволяет наглядно отображать достижения школ...»

«Владимир Антонов Блаженны чистые сердцем! В данной брошюре анализируется та часть Учения Иисуса Христа, которая посвящена работе с духовным сердцем. Заповедь Иисуса, вынесенная в заголовок, рассматривается как имеющая исключительно важное значение для осуществления нами — в себе — Его Учения. Книга рассчитан...»

«Цифровой подавитель обратной связи Руководство по эксплуатации www.arispro.ru DIGISYNTHETIC PRO MODE DS 212 1. Введение DS212 является эффективным цифровым эквалайзером со встроенным подавителем обратной связи. Он может запоминать до 10 групп данных и...»

«ИНСТРУКЦИЯ по применению тест-системы "ЛПС" для выявления патогенных лептоспир методом полимеразной цепной реакции (организация-производитель – ФБУН ЦНИИ Эпидемиологии Роспотребнадзора, г. Москва) Тест-система "ЛПС" (test-system "LPS"...»

«Святой Мефодий Патарский Пир десяти дев или о девстве Содержание Введение Речь I. Маркелла Речь II. Феофила Речь III. Фалия Речь IV. Феопатра Речь V. Фаллуса Речь VI. Агафа Речь VII. Прокилла Речь VIII. Фекла Речь IX. Тисиана...»

«МАТЕРИАЛЫ ШЛИФОВАЛЬНЫЕ И ИНСТРУМЕНТЫ АБРАЗИВНЫЕ УПАКОВКА, МАРКИРОВКА, ТРАНСПОРТИРОВАНИЕ И ХРАНЕНИЕ ГОСТ 27595-88 МАТЕРИАЛЫ ШЛИФОВАЛЬНЫЕ И ИНСТРУМЕНТЫ АБРАЗИВНЫЕ ГОСТ Упаковка, маркировка, транспортирование и хранение 27595—88 Grinding materials and abrasive tool...»

«Открытое заседание Q-club “Нужен ли Украине “зеленый” тариф на биогаз?” Киев, малый конференц. зал Президиума НАН Украины, 31 января 2012 Нужен ли Украине зеленый тариф на биогаз? Гелетуха Г.Г., к.т...»

«Линия для производства масла и спредов Описание: Все основные компоненты, включенные в данное предложение, изготовлены из никелесодержащей, нержавеющей стали марки 12Х18Н10Т ГОСТ 5632-72 (а также сталей AISI 304, AISI 316) и резины марки 51-3050 ТУ 38-1051705-86, разрешенн...»

«Зондирование земных покровов радарами с синтезированной апертурой 30. РАДИОВОЛНОВАЯ ДИАГНОСТИКА СЛОИСТОНЕОДНОРОДНЫХ СРЕД В ОНЧ-НЧ И ОВЧ-УВЧ ДИАПАЗОНАХ Ангархаева Л.Х., Башкуев Ю.Б., Хаптанов В.Б., Дембелов М.Г., Буянова Д.Г. Отдел физических проблем БНЦ СО РАН, г. Улан-Удэ Аннотация. Рассмотр...»

«Взгляд на мировой джихад    (10 – 16 декабря 2015 г.)  Основные события недели На этой неделе не было зарегистрировано значительных изменений оперативной обстановки в Сирии и в Ираке. Особо выделялась широкомасштабная волна терактов, совершаемых самоубийцами при помощи заминированных автомобилей и грузовиков, а также поясов со взрывчатк...»

«ПРОДУКЦИЯ ОСНОВНЫХ РОССИЙСКИХ ЗАВОДОВ-ИЗГОТОВИТЕЛЕЙ ЗАО "ВЗЛЕТ" Электромагнитные расходомеры-счетчики ВЗЛЕТ ЭР Предназначены для измерения расхода и объема горячей и холодной воды.Отличительные особенности: полнопроходные расходомеры без потерь...»

«СОДЕРЖАНИЕ 1. ОРГАНИЗАЦИЯ ИНТЕРНЕТ-МАГАЗИНА 1.1. Создание каталогов товаров 1.2. Настройка макетов дизайна элементов каталогов товара. 2 1.3. Настройка формы заказов 1.4. Настройка макета дизайна модуля "Корзина" 1.5. Модуль "Заказы интернет-магазина" 1.5.1. Настройка макета дизайна модуля 1.5.2. Ра...»








 
2017 www.lib.knigi-x.ru - «Бесплатная электронная библиотека - электронные материалы»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.