WWW.LIB.KNIGI-X.RU
БЕСПЛАТНАЯ  ИНТЕРНЕТ  БИБЛИОТЕКА - Электронные матриалы
 

Pages:   || 2 |

«МАЗМНЫ АЗАСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАЫ АЗАСТАН СТРАТЕГИЯЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ 2004 жылдан бастап р тосан сайын жары кредi аза хандыыны 550 жылдыы Бас редактор ...»

-- [ Страница 1 ] --

МАЗМНЫ

АЗАСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫ

ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАЫ

АЗАСТАН СТРАТЕГИЯЛЫ

ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ

2004 жылдан бастап

р тосан сайын жары кредi

аза хандыыны 550 жылдыы

Бас редактор

ани арасаев

Ерлан аРИн,

аза хандарыны ызметтері ХІХ асырдаы

Р Президентi жанындаы Ресей зерттеушілері ебектерінде

СЗИ директоры анат Есенов аза хандыында патриотизм рухын шыаруа жауапты:

алыптастырудаы жырауларды рлі...............13 А. Арзылов Г. Сейтахметова С. рманалиева дуітхан Рахымлов Тжі слтан Ханожалы – Тау-Жалайыр

Редакция мекенжайы:

болысыны биі

азастан Республикасы, 010000, Астана аласы, алмас арзылов Бейбітшілік кшесі, 4 аза хандыы мен Орыс патшалыы Р Президентi жанындаы СЗИ арасындаы алашы атынастар

Телефон (7172) 75-20-20 Факс (7172) 75-20-21 халыаРалы атынастаР жнЕ E-mail: office@kisi.kz ауіпсіздік www.kisi.kz лазат нрслтанова Журнал азастан Республикасыны Мдениет, апарат жне оамды азіргі кезендегі азастан мен Франция келiсiм министрлiгiнде 2003 ж.

арым-атынастары

19 желтосанда тiркелiп, тiркеу туралы № 4526-Ж кулiк берiлген.

жанар Медеубаева, Элмира діл Индекс 74007 Терроризммен крес Шанхай ынтыматастыы йымы ызметіні Журналда жарияланан материалдарды басым баыты ретінде

кшiрiп басан, микрофильмдеген жадайда журнала сiлтеме жасалынуы мiндеттi. Жарияланан маала ішкі саясат жнЕ лЕуМЕттік авторларыны пiкiрi редакция кзарасын бiлдiрмеуi ммкiн. РдістЕР «КРОИВА» Б баспаханасында басылып шыарылды. леся аратаева 050010, Алматы., «Мгілік Ел» идеясын апаратты кеістікте Ш. Улиханов кш., 115.

–  –  –

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015

РЕДАКЦИЯЛЫ КЕЕС

–  –  –

аза еліні тарихында лкен дуірді райтын аза хандыына атысты осы мемлекетті негізі рылан уаытынан бгінгі кнге дейін жеткілікті трыда ылыми зерттеулер арналандыы белгілі.

оларды атарында батыс, шыыс, Ресей, ытай жне де отанды зерттеушілерді ебектері бар. шыармаларды басым блігінде аза хандыыны орта Азия хандытары арасындаы алан орнына, айматаы саяси, экономикалы былыстара, зара сауда, мдени жне т.б. байланыстара тигізген серіне талдау жасалан.

аза хандыыны сырты жне ішкі саясатын баяндайтын деректер ндылыымен ерекшеленеді. шыармаларды келесі топтарында мемлекеттілікті алыптасып, ркендеуі кезедеріндегі з халыны йытылары бола білген аза хандарына сипаттамалар берілген, оларды ызметтеріні маыздары айындалан.

орта асырдаы аза мемлекеттігіні рылып, ркендеуіні, соны ішінде белгілі аза хандарыны ызметтеріні тарихымен ХІХ асырды басындаы белгілі орыс зерттеушісі Г. Спасский жйелі трде айналысты. Мселен, ХІХ асырды басында зі шыарып келген «Сибирский вестник» журналында ол Абылайды хан болып сайлануынан алашыларды бірі болып ызыты

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

деректер келтірген [1]. оны баяндауынша: «1779 жылы Абылай слтан Ресей жаынан орта орданы наыз ханы ретінде танылды.

Сондытан 40 скери шенеунік пен аудармашыдан тратын патша кімшілігі рмет белгілерін тапсыру шін Абылайды улие Петр амалына шаырады. Біра Абылай бан дейін ырыздардан олдау алып, хан болып сайланандытан жне хан ретінде ытай сарайыны кілі арылы бекітілгендіктен, улие Петр амалына барудан бас тартты.

ырыздарды Абылайды хан сайлау рсімі ерекше ызыушылы тудырады. Аталан шара р болыстытардан шаырылан слтандар мен старшындарды, сонымен атар аса мол жиналан арапайым халыты атысуымен ткізілді.

Кілемдер мен киіздер жайылып, олара атысушылар дрежесі мен беделіне арай ш-трт атардан отырды. осы жиналандарды ортасындаы жа а киізге Абылай жайасанда, барлыы оны ержректігі мен білгірлігін, 1755 жылы ытайларды алматарды Жоариядан ыыстыруына ыпал етуін, кейін 1771 жылы Ресейден ашан алматарды таландаандыын жне оларды кпшілігін ттына аландыын баяндай жнелді.

Абылайды хан етіп сайлау туралы шешім жариялааннан кейін, йгілі старшындарды тртеуі орындарынан трып, оны бастарынан жоары ктеріп, орнына айтадан отырызды. Жиына атысушыларды барлыы осыны айталады; оны (Абылайды –..) стіндегі баалы киімдерін шешіп, са етіп жыртып, зара бліп алды. Соында лкен алайы табатара са блшектенген ет тартылды. Абылай кейбіреулеріні аузына алаанымен ет асатты, одан кейін барлыына ымыз берілді.

осындай салт ырыздар арасында баса да хандар мен слтандарды сайлаанда да байалады.

Абылай хан болып сайлананнан кейін лкен орданы брыны ханы Бара ханны баласы Дайыр слтан 1781 жылды 21 маусымында орынбор губернаторына Абылайды ханды дрежеге адал жолмен келмегендігі, бл лауазымны зіне лайы екендігі туралы хат жазып, кесіні йгілі тектен, атап айтанда, Трсынханнан, ол барлы ырыздарды жне Ташкентті билеген шыайдан, ол рашан Ресейге адал болып келген Баратан тарайтындыын крсеткен. Алайда оны бл тініші Абылайды бкіл орта орда тарапынан хан болып сайланандыынан орындалмайтындыы млімденді» [1,116-119].

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы Яни бл сипаттамадан аза тарихындаы сынды кезе болан ХVІІІ асырды екінші жартысындаы Абылайды елді біріктірудегі ызметі мен оны халы олдауына ие боландыын білуге болады. Абылайды сол кездегі ыпалды Ресей жне Цинь империяларымен зіндік дербес саясат стаандыы паш етіледі.

осы жазбада зерттеуші ХVІІ асырды соы мен ХVІІІ асырды басындаы Туке ханны билігі кезіндегі ел ішіндегі байала бастаан жікке блінушілікті болдырмау жолындаы атарылан шараларды бастысы – «Жеті жары» задар жинаыны абылдануыны маызын айындап, тыш рет оны баптарынан мысалдар келтірген. Аталан задар жинаын жасауа атысан аза билеріні есімдерін жеткізген. осы арылы Ресей жне Батыс елдеріне аза хандыыны жан-жаты дамуа жол ашан мыты мемлекет боландыын длелдеген. аза хандыыны билеушісі Тукені аза оамын біріктіріп, бір орталыа баындыру ызметіне оды баа берген. Г. Спасскийді баяндауынша: «...ырыз халы Туке слтанды хандары ретінде мойындап, ырыздарды лкен орда, орта орда, Кіші ордалары здеріні бас билерін: лкен ордада Тле биді, орта ордада азбек биді жне Кіші ордада йтеке биді сайлады (Туке –..). ырыздар арасындаы немі орын алып келе жатан дауларды болдырмау масатында (брын да ырыздарда болан) осы аталан билермен тмендегі ережелерді бекітті (онда крсетілгеніндей –..):

«Егер де кімде-кім адамды лтіретін болса, ана анмен ш алынады немесе лтірушіні барлы туыстары 200 жылыдан н тлейді.

Ер адамны денесіне амшымен, таяпен жне т.б. нсан келтірсе немесе жара тсірсе, зара келісім бойынша малмен айып тлейді немесе амшымен сабауа, жара салу арылы осындай жазамен жауап беріледі, ал егер малмен н тлейтін болса, кісі лтірушіні барлы туыстары осы тлемге атысатын болады.

Егер де йел жынысты адамды орласа немесе кшпен онымен атынас жасайтын болса (блудодеяние), ол адам лтіріледі немесе орлы жасаандыы шін 200 бас жылы н тлейтін болады.

Кімде-кім тйе рлап, рлыы ашылатын болса, рланан тйе штен ш рет есептегенде тоыз тйе жне бір ызметшісімен айтарылатын болады. одан кп рланатын болса да осылай есептеледі.

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы Жылы рлаандыы шін де штен тоыза дейін жылы жне бір тйе тлейтін болады. Егер де одан кп рланатын болса, жоарыдаыдай есеппен тленеді.

Ірі ара мал рлааны шін штен ш рет тоыз бас жне бір тйемен айтарылатын болады.

са малды рлааны шін де осындай талап бойынша айып тленіп, осымша бір жылы берілетін болады.

...Тйе немесе жылы рлаандар з кінсін мойындаанда немесе бл рлы трт ку арылы ашыланда басалара орыныш келу шін лтірілетін болады.

...Туке ханны кезінде аталан ереже ешандай да бзылмастан барынша ділдікпен орындалды жне халы арасында тынышты орнады» [1, 129, 131-132].

ХІХ асырды бірінші онжылдыында аза даласындаы ресейлік ндіріс орындарыны тарихымен айналысан Г. шангин де зіні жазбаларында жергілікті трындарды трмыс-тіршілігі мен шаруашылыынан молынан мысалдар келтірген. оларды арасындаы леуметтік, ыты байланысты орнын баалаан.

аза оамындаы дстрлі билік жйесіні тиімді жатарын саралап, аза хандарыны халымызды тарихындаы зіндік орнына сипаттама берген, сондай-а аза хандыыны лсіреуіні себептерін крсеткен. «осыдан отыз бес жыл брын, – деп жазады Г. шангин, – хандар ырыздарды ауызша боланымен де, діл задары арылы жеке басарды. ол кезде ркімні з ажеттеріне жеткілікті, ешкімге туелсіз мліктері болды, болымсыз рлы, аздаан теріс рекеттері шін лім жазасына кесілді» [2, 84-85,87].

Г. шангинні одан ары баяндауынша: «...Хандар ылмыса арсы задылыты аталдыпен орындата алмады. оларды здері сияты ырыздар шін де заны орындалмауы беле алды.

Хандар биліктерінен айырыла бастады.

...ырыздар осы кнге дейін ткен хандарын аса рмет ттады.

оларды хандарыны, таы да баса билеушілеріні тарихы біздер шін аса баалы жне лгі боларлы» [2, 113].

ХІХ асырды екінші жартысындаы азастанны шыысы, Алтай аймаыны байыры халытарыны тарихына кптеген шыармалар арнаан Б. Герасимов наты деректерге сйене отырып, аза хандары мен батырларыны ызметтерін саралаан, оларды елі шін атаран істерін сол тстаы Ресей оаЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы мына таныстыран. Мысалы, Б.

Герасимовты тжырымынша:

«...ырыздар жне рухани жаынан да кшті халы. асымхан – аза халын біріктіруші....Сырым батыр халы арасында кеінен танымал болан. Сондытан да ол ырыз батырыны атаын алуа лайы. Сырым патша билігіне арсы батыл крескен.

...орта жзді ханы – Абылай ерекше тла болып табылады.

ол кршілері Ресей, ытай, Жоариямен креген саясат жргізді.

Абылай з ызметінде туелсіздік рекет жасап, оны барлы масаты ырыз халыны саяси туелсіздігін амтамасыз ету болды.

Абылай ешандай кдіксіз ірі мемлекеттік жне саяси айраткер, лкен саясаткер болды. ол аза даласында зор беделге ие болды.

...Слтан Кенесары асымов. ол Ресейді отарында болан ырыз (аза –..) халына брыны саяси бостандыын, ткендегі лылыы мен туелсіздігін айтарып беруді масат етті.

...Кенесары асымов ктерілісі масатсыз блік болып есептелмейді, керісінше оны алдына з халын туелсіздіктен тару жолындаы жалынды саяси игі рекет болып табылады.

...ол з халыны лайыты саяси болашаын ойлаан, сол кездегі осы ділетті озалысты бастаушы, лкен аыл иесі еді» [3].

ХІХ асырды соындаы белгілі ресейлік лкетанушы Н.Я. Коншин азастанны шыысы – Алтай ірлеріні тарихын ммкіндігінше молынан зерттеді. оны шыармаларыны негізгі мазмны лкені ресейлік отарлау, оны аза халына келген зардаптарын айындауа арналды. Аталан айматаы азаорыс атынастары, шаруашылы, леуметтік мселелер оны жазбаларында кеінен арастырылды. осы ірдегі алаларды шыу тарихын сараптады. Н.Я. Коншин сол кездегі патшалы империя тарапынан насихаттауа тыйым салынанына арамастан, Кенесары озалысына тарихи шынды трысында баа берді, оны маызын крсетті. Н.Я. Коншин орыс тарихшыларыны алашылары ретінде Кенесарыны айраткерлік, олбасшылы тласын сомдады. Зерттеушіні: «ол жеке басында асан батыл, ерік жігерлі, сонымен бірге ерекше тапыр саясаткер болды.

азатар арасында оны рметпен хан деп есептеді, ал 1844 жылы оны осы атаын бкіл Тркістан билеушілері мойындады.

Кенесарыны жатастары барлы жзде те кп еді, сондытан

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

да ол орыстармен нтижелі партизанды соыс жргізген, зіні сталмайтын отрядтарын шеберлікпен ра білді.

...Кенесары сенімді адамдарын зіне осылуа арналан ндеу, арнайы шаыру, азы-тлік жне салы жинау масатымен жан-жаа аттандырды. ндеуде азатарды здеріні ханы Кенесары жаына шыу, орыс кіметіне баынбау, кшпелі трмысты тастамау, таы да баса мселелер аралды....аза халыны туелсіздік жолындаы кресіні баасын айтып жеткізу иын» [4, 9-10] деген сипаттамасы Кенесары озалысыны халышылдыын паш етеді.

Н.Я. Коншинні: «1847 жылы Кенесары асымов айтыс боланнан кейін араралы, Аягз округтерінде толу басылды.

ол зге ксемдерге араанда, барлы жаынан ерекше арты тран жан еді....оларды барлыы ырызды рулы атынастардан ары шыа алмады, тек Кенесары асымов ана зін барлы ырыздарды русыз, ордасыз бір саяси одаа баындырысы келген наыз ырыз батыры ретінде крсете білді. ол айтыс боланнан кейін орыс кіметіні ырыз даласындаы билігі кеейе тсті. одан кейінгі он жыла таяу уаыт ішінде слтандар билігін жойып, ырыздар арасында 1822 жылы ережесінен баса зге масаттаы «ережені» абылдауа ммкіндік алды»

[5] деген орытындысынан Ресей империясыны аза жерін иеленуіне арсы йымдастырылан Кенесары озалысыны ауымы мен отарлаушыларды одан алан сабаыны молдыы жарияланады. Міне, осылай Н.Я. Коншинні бл ебегі арылы халыны еркіндікке жетуін масатына айналдыран Кенесарыны тласыны лылыы айшытала тседі.

ХІХ асырды соы мен ХХ асырды басындаы белгілі тау инженері в.Д. Коцовский азастандаы кен байыту ісіне арналан жазбалармен атар жергілікті азатарды тарихы, трмысы, шаруашылыына назар аударан. аза халыны алыптасуы мен даму тарихын арастыран. аза хандарыны мемлекетті ныайту, халын біріктіру баытындаы ызметтеріне талдау жасаан. осы трыда ол: «азатарды одаын хандар басарып, оларды арасынан кейде елеулі трыда айырыша абілеттілері пайда болды, атап айтанда, олар халыты шеберлікпен басаран Туекел, Туке, т.б. ртрлі халытардан ралан ырыз-айса

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы ордасы немі тонаумен, зара атыыспен жне т.б. айналысып, азіргі жауларына мыты арсылы крсете алмады, сондытан да уатты кршілеріні ыпалына жне билігіне тсіп отырды.

ырыз-айсатар арасындаы бейбітшілік пен тыныштыты алпына келтірген слтан Туке еді, алайда ол айтыс боланнан кейін ордада таы да блік басталып, оны кршілері, соны ішінде жоарлар пайдаланды» [6, 1-2], – деп крсетеді.

Зерттеуші ХVІІІ асырды басындаы аза-орыс атынастарыны масатына, барысына сипаттама берген. Туке ханнан кейінгі аза хандыында орын алан арама-айшылытарды зардаптарына тоталан.

«ырыз-айса ордасына, – деп жазады в.Д. Коцовский аталан ебекте – азиялы мемлекеттерге апа ретінде араан лы Петр сол кезді зінде-а, ырыз даласындаы жадайлара назар аударып, сол тстаы Сібір губернаторы князь Гагаринге ордамен байланыс жасап ана оймай, кшейе тскен Жоар шапыншылыын тотату масатында оан кмектесуге бйры берді.

Патшаны бйрыын орындау барысында 1717 жылы ырызайса хандары Туке, айып жне білайыр князь Гагаринге орыс патшасына баынатындары туралы млімдеді, алайда келесі жылы Туке айтыс боланнан кейін бл келісімдер нтижесіз кйінде алды. айып, сонымен бірге білхайыр да келісімні жаластырылуына мдделі болмады, олар Туке айтыс боланнан кейін-а, тніп келе жатан ауіпті ойламай, зара келісімге келе алмады, нтижесінде оларды арасында зара бітіспес крес басталды» [6, 3].

орыта айтанда, ХІХ асырдаы аталан орыс зерттеушілеріні деректерінде сол кездегі патшалы Ресейді отарлау саясатына арамастан, аза мемлекеттігіні тарихына, ханды басару жйесіне, белгілі хандарды ызметтеріне наты баа берілген.

Сондытан да бл тарихи шыармаларды азастанны Ресей империясы рамындаы кезеіні тарихын негіздеудегі нды малмат кздері деп есептеуге болады.

–  –  –

1. //Сибирский Вестник, издаваемый Григорьем Спасским, 1820 год.

Часть девятая. «Киргиз-кайсаки Большой, Средней и Малой Орды». О чиноначалии и правлении киргиз-кайсаков и о произошедших в их Ордах разных переменах. – Спб., 1820.– С.111-140.

2. //Сибирский Вестник, издаваемый Григорьем Спасским, 1820 год, Часть девятая. Г. Шангин «Извлечение из описания экспедиции, бывшей в киргизской степи в 1816 году». – Спб., 1820, – С. 71-88.

3. ШО ММ. 1070-ор, 1-тір, 11-іс, 7-п.

4. Коншин Н.Я. Краткий исторический очерк Семипалатинского края (с ХVІІІ века до 1917 года) //Наше хозяйство, №1 (14) 1928, 9 б.

5. ШО ММ, 32-ор, 1-тір, 19а-іс, 175-п.

6. Отчет по статистико-экономическому и техническому исследованию золотопромышленности Семипалатинской и Семиреченской областей. Часть 1-я., Районы правых притоков р. Иртыша.

В.Д. Коцовский, горный инженер. – Спб., 1904, – С. 122.

–  –  –

аза еліні тарихындаы аза хандыы дуірінде ел басару ісіне араласан жырауларды рлі те зор. йткені аза халы елдікті сатау жолында жан-жатан тнген ауіп-атерге, басыншылы жорытара арсы тра білді. аза хандыы дербес мір срген уаытта халыты рухы аса, мртебесі биік жне салт-дстрлерін жасы станан ел болатын. Халыты басаран хандар, дау шешкен билер, аылман жыраулар, ол бастаан батырларды да орта масаты – «отан», «Туан жер», «Елдікті сатау» жне халыты бірлікке, ынтымаа шаыру мселелерін басты назарда стады. аза хандыы дуірінде здеріні аылмандыы, жыраулыымен ерекше дараланандарды арасында Бар жне Атамберді жыраулар болды. Дала даналары бкіл елді бірлікке шаырып, елдікті сатау жолында креске жмылдырды.

аза ордасы XVII асырда тартыстарды кшеюінен леуметтік-саяси ауыр жадайа тап келді. аза елі ттас мемлекеттілігінен, туелсіздігінен айырылуды аз-а алдында болды. ш жзді райсында бірте-бірте дербес (орталыа баынбайтын) хандар шыа бастады; жіктелу, бліну басталды, бара халы ауыр кйзеліске тсті. орталы хан кіметіні беделін ктеруге жне оан ш жзді руларын баындыруа баытталан шаралар олдану керек болды. осыан байланысты аза

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

хандарыны ішіндегі бас ктерері Туке хан (1680–1718 жж. билік ран) ш жзді билеріні (Тле би, азыбек, йтеке би) басын осып, «Жеті жарыны» жариялады. Бл за бойынша мемлекет рылымыны негізгі принциптері белгіленді.

аза ордасыны баран сайын блшектене тсуі сырты агрессияа (Жоар шапыншылыына) тойтарыс беруде халы кшін біріктіруге негізгі кедергі болды. аза халыны рып кету аупі туды. аза жерін жаулап алуды, аза хандыын ртуды кздеген Жоар хандыы мен Маньчжур-ытай империясына арсы кресте ш жзді басын осып, кшін біріктіруде аса зор рл атаран Абылай хан хандыты сырты саясатын крегендікпен жааша шешті. ол кршілес екі мемлекет (Ресей, ытай) арасында одаты саясатты зіне тымды діспен батыл жргізді. Абылайды саясатын (ішкі, сырты) олдаан аза хандыыны бас идеологі Бар жырау (1668–1781 жж.) болды.

Бар жырау хан билігіні берік болуы жолында кресуімен атар Ресеймен жауласпау, онымен тату кршілік сатау керектігін насихаттады. Бан оса, ол – патша кіметіні тпкілікті мратын (отарлау саясатын) да болжап айтып кеткен лы ойшыл [1].

аза хандыы дуірінде орта жз арындаы тртуыл аржас Алтынторыдан шыан аламан батырды баласы Бар жырау атанан ария тосан ш жасында Абылай ханны алдында жыр толаан. з заманындаы жандар бл кісіні кмекей улие деседі екен. Бір сз білмейді, тек сйлесе кмекейі блкілдеп жырлай бастайды екен. Абылай жорыа аттанбашы болса, Барды алдырып, жлдызы о ба деп, Айды, Кнні стін срайды. Сде кріп берііз деп срайды екен. Сары бура келіп, сені туыны тбінде трып, плен жаа арай шабынды десе, сол айтан жаына бет алып аттанса, шауып, жаншып келеді екен. Жо, сары бура келгеннен туыны тбінде шгіп, мойнын жерге жабыстырып жатып алды десе, аттанбайды екен [2].

Бар жырау елді болашаы ыл стінде тран кезде, Жоар басыншылыы тсында мір сріп, сол алмаайып замандаы крделі мселелерге з жырларымен жауап бере білді.

осындай ауыр сттерде Абылай хана дрыс кеес беріп, елжртты басыншы жауа арсы кресте біріктіруге, бір туды астына топтастыруа кш салды. зіні саяси-леуметтік мнді жыр-толауларымен сол жалынды кресті жыршысына айналды.

осы масатта ол Абылай ханды бірден-бір ажетті басшы санап,

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы оан халы бірлігін сатап алатын ксем трысында лкен сенім артты. Абылай хан да сол биік талаптан табылып, елді бірлігі мен жарын болашаы шін жан аямай ызмет етті. Жырау сол азатты жолында лімге бас байлап, ерлікті небір ажайып лгілерін крсеткен хан мен оны батырларын жыра осып, оларды шпес деби бейнелерін жасады.

Бар жырау «Тілек» деп аталан толауында:

Бірінші тілек тілеіз, Бір Аллаа жазбаса.

Екінші тілек тілеіз, Ер шыл пасы залымны Тіліне еріп азбаса, - деп шінші тілек тілеіз, шкіліксіз кйлек кимеске..., деп жырлайды. аза даласында бейбіт мір болуы шін, Барды айтуынша, халы пен ел билеген хандарды келісімі мен ел бірлігі ажет.

Жырау ел тыныштыыны ымбат екендігін, крші елдермен досты арым-атынаста болуды, ханды хандыты жне халыты мддесіне айшы келетін жаымсыз іс-рекеттерден сатандырып, былай деген екен:

Жан біткен еріп соынан он сан алаш баласын, Аузыа дай аратып, Жусатып таы ергізіп...

Жмсап бір трса олынан.

Абылай ханны ел бірлігін сатауа, крші елдермен арыматынас жасаудаы рліне о баасын береді.

Ру арасындаы тартыс жадайында Бар жырау адамдарды біріктіруге, ынтыматыа шаырудан шаршамайды, «брыны шпенділікті мытып, адамдар зара достасуды» ажеттігін, «жау р уаытта да бізді айналып тсін», «сіздер бір туан анадан андас бауырларсыдар», – деп, рулара, тайпалара ыпал етуге мтылды [3].

Бар жырау Абылай ханны саясатына, оны аза рулары мен крші елдермен арым-атынасына еркін араласа білді. ол Абылай туралы ледерінде, е алдымен, оны жауларымен арсы крестегі ерлік істерін дріптейді.

аза хандыы дуірінде мір срген ататы жырауларды бірі – Атамберді Сарылы (1675–1768 жж.). Атамберді жырау ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

– олбасы, азаты жыраулы мектебіні белді кілі, ммілегер.

«он екіде аттанып, ылыш ілдім білекке» дегеніне араанда, креске ерте араласан жауынгер жырау санатына жатады.

Трмысты ыр-сырын, отбасы, елдік, ерлік, жер мселелерін жырларында жасы бейнелеген. ыса наыл, шешен сздерді шебері. 1742 жылы орта жз ру басшыларыны орынборда ант беру жиналысында кіл болды. 1738–1752 жылдары азаалматы анды атыыстарыны барлыына дерлік атысан.

«Атабан шбырынды» оиасыны злмат ан кешуін бастан ткерген. Ес білгеннен бастап 70 жыл бойы ат стінен тспей, елі мен жерін ораан ас батыр, айтулы шешен, абыралы би, ататы жырау. аза жауынгерлеріні азатты, лды жніндегі тсініктері, кшпелі халыты тыныс-тіршілігі, болашаа деген сенімі, адалды-жауызды, иянат, ділетсіздік хаындаы танымтсініктері Атамберді таламынан тіп, жыр-толауа айналан.

Атамберді з мырнамасын толауларына кркемдік уаты зор, келісті наыштармен тсірген. шыармалары зиялы зергерді олтабасын танытады. лі де ола тспеген толаулары ел аузында саталуы ытимал. азіргі уаытта біратар ле-жырлары жарияланды. Атамбердіні «Балаларыма сиет» деп аталатын толауы соы туындыларды бірі болса керек. Жырау балаларын тірліктегі бірлікке, талап мрата, татулыа йретеді. Жас рпаты бір жаадан бас, бір женен ол шыаруы елді масатына жеткізерін ескертеді. Халыты алауыз мінезден сатандырады [4].

Атамберді жырларындаы негізгі сарын – ерлікке ндеу, жауа арсы креске жігерлендіру. ол жау табанында алан жерлерді азат етуді асайды, бкіл аза болып бірігіп ата онуды, жоарлара кйрете сокы беруді армандайды. «Балпа-балпа кім баспас», «Жауа шаптым», «от басар орны отаудай» секілді біраз жырларында жртшылыты ата жаумен шайаса шаырады. Ел орау жолында лген ерде арман жо деп біледі.

Жауды шаптым ту байлап, шепті бздым айайлап.

Дшпаннан крген орлытан Жалынды жрек ан айнап, Ел-жртымды орайлап..., деп келетін жалынды жырлары бар.

ол – суырыпсалма сз неріні жетік кілі. шыармалары табан асты шыарылып, ауызекі таралып, ел есінде саталу арылы

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы жеткендерді бірі. Халы оны жоарлара арсы жорытар кезінде ол бастап, ерлік крсеткен батыр, зіні жет те ткір сздерімен ауыма сері кшті болан жалынды жырау деп санайды.

ХVIII асырдаы ауызекі тарихи дстр трлеріні бірі – сол кездегі йгілі жыраулар айтан аза толаулары. ХVIII асырдаы аза жыраулары Атамберді жырау, Тттіара аын, мбетей жырау, Бар жырау, Ктеш аын, шал аын – аза халыны ерлік кезеіні кілдері болды жне з шыармаларымен кшпелі оамны леуметтік идеологиясыны алыптасуына ыпал етті.

Халыа олар ерекше тлалар болып крінді, бл шын мнінде солай еді, йткені жыраулар креген деп есептелді, оларды айтаны кейде хан билігінен де жоары трды. оларды шыармаларында асырды аса маызды оиалары сз етілді, аыза айналан тлалар, скербасылар жне басалар туралы айтылды. Жалпы, халыты бірлікке шаырып, рухыны аса кшті болуына жадай жасады.

–  –  –

Ж етісу лкесіні тарих сахнасында ХІХ асырды екінші жартысы мен ХХ асырды бас кезінде здеріні алырлыымен, за-жораны білетіндігімен, ауым алдында шешендік абілетін таныта алан жне елжрт арасында беделі мен ыпалы зор талай слтан-трелер мен болыс-билерді ткені тарихтан белгілі. Сондай з заманыны беделді тлаларыны бірі – он екі ата Жалайыр руыны биі, Абылай ханны тікелей рпаы – Тжі слтан Ханожалы.

Тжі Ханожалы шамамен 1833 жылы Жетісу лкесіні апал аймаындаы лабасы тауыны етегінде алы оныс тепкен Ханожа Сыайлыны отбасында (азіргі Алматы облысыны Кксу ауданындаы Жамбыл елді мекенінде) дниеге келген. оны ата-бабалары ескі слтандар улетінен шыан. Тжі тре аза ханы Абылайды кенже лдарыны бірі Сыай слтанны немересі болып табылады. Белгілі алым шоан Улихановты мліметі бойынша Абылай ханны алма йелі Тота ханымнан Сыай, Таай жне Сйік есімді ш л дниеге келген екен. Ел аузындаы аыза араанда, 1779 жылы шамасы Жалайырлар Абылайханнан баласы Сйік слтанды срап, здеріне тре етіп кеткен. Сол кезде хан онымен бір анадан туан аалары Сыай мен Таайды осып беріпті [1, 204-б.]. Сйтіп, Абылай ханны рсатымен оны аталан ш лы бірдей Жетісу лкесінде алы оныстанан Жалайыр руыны ортасына келіп тратайды. осылай Сыай, Таай жне Сйік есімді жас трелерді жаа ортадаы слтанды мірлері басталады.

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы Уаыт те келе, олар тез есейіп, Жалайыр руыны ішкі мселелеріне араласатындай жаса жетеді.

Араларында лкені саналан Сыай слтан бір кездері орта жз жеріндегі рулара трелік етіп, кесі Абылай секілді крші елдермен сауда жне саяси байланыс орнатуа ыпал еткен. ытай дерегіне араанда, 1782 жылы аасы Ули ханны жіберуімен Сыай слтан бастаан тоыз адамнан ралан елшілік ытайа барып айтан. Сонда патша оан асыл тас таылан ос кзді хуалинді сыйа тартыпты. ол кезде Сыай слтанны арамаында онырат-арын рулары болан екен [2, 259-б.]. Біра шамамен ХІХ асырды басында Сыай слтан туан бауырлары оныс тепкен Жетісу лкесіне айта оралып, сонда інісі Сйік слтанны билігі жріп тран Жалайыр жне шапырашты руларыны басару ісіне араласып, біртіндеп зіні ыпалымен бтін бір шапырашты руын басаруа ол жеткізеді. 1825 жылы мраат тізімінде Сйік слтан ттас Жалайыр руын басарады делінген, оан оса шапырашты руы да оны ыпалында болан, біра оны оны бауырлары Сыай мен баласы Аан Сыайлы жне баласы Жаназы слтандар басарады деп крсетілген [3, 224-б.]. Екі лкен бауыры – алдымен Таай, сосын Сыай (1840 жылды аяында) айтыс боланда, Сйік слтан Жалайыр жне шапырашты руларыны ішіндегі е лкені рі бас треге айналады.

Мраат жаттары мен ауызша деректерден Сыай слтанны Аан, Ханожа жне Байара есімді балалары боландыы аныталып отыр. 1804 жылы дниеге келген Аан слтан ержете салысымен, кесіні жанында жріп, ел билеу ісіне атысады. ол алдымен шапырашты руыны басару ісіне араласан болса, кейін кесіні жолымен орта жз жеріндегі округтік басару тртібіне баынан болысты ызметтерде жмыс істейді. Кп замай Жетісуды аратал іріне айта оралып, алан мірін Жалайыр руыны арасында ткізеді. Ал бл кезеде Ханожаны Тжі есімді баласы да ержетіп алан еді. оны ел билеу ісіне араласа бастаан кезі патшалы Ресейді Жетісудаы отарлау саясатымен сйкес келеді.

Деректерге араанда, Тжіні кесі Ханожа слтан ккесі Сйік слтан секілді ттас Жалайыр руына билігін жргізе алмаанымен, сол руды ішіндегі арашапан аталатын лкен буынына трелік жасаана сайды. йткені 1848 жылы ресми бір жатта Ханожа Сыайлы зіні тлегіттерімен бірге осып санаанда,

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

шамамен 207 ттіннен ралан арашапан руыны слтаны ретінде крсетілген еді, бл оны осы руа билігін жргізгендігін білдірсе керек. Сондай-а осы кезеге атысты деректе Ханожа слтан оластындаы арашапан руыны азатарымен бірге траты трде Сарыбла бастауынан бастап, оны шалмалы аталатын шоысы мен аратал зеніне дейінгі жерлерде ыстаан деп жазылан [4, 116-арт.п.]. Уаыт те келе, Тжі слтан кесі Ханожа секілді зіні билік айту абілетімен арашапан руыны арасында беделге ие болып, оларды сеніміне іліне бастайды.

Ханожаны отбасында Тжімен бірге оан аттастырып ойан жі есімді таы бір лы болан, біра ол бауыры Тжі сияты Жалайыр руыны леуметтік-шаруашылы мселелеріне млдем араласпаандыы аарылады. Себебі, мраат деректерінде жі слтанны есімі кездеспейді, соан араанда, ол кімшілік істерге араласпай, кейбір атардаы арапайым трелер секілді кн кешкенге сайды. жі слтанны аасы Тжі трені есімі Жетісу лкесіні оамды-саяси мірінде ХІХ асырды екінші жартысынан бастап жиі кездесе бастайды. Тжі Ханожалы лы жз руларыны ішіндегі беделді он екі ата Жалайыр еліні рамындаы арашапан тармаыны халы мойындаан биі рі атасы Сыай треден бері жаласын тапан слтандар улетіні жарын кілі болып табылады.

Тжі тре туралы дйекті деректер азастан Республикасы орталы мемлекеттік мраатындаы «Алатау округі жне лкен орда азатарыны бастыы» атты № 3 жне «Жетісу облысты басармасы» атты № 44 орда кездеседі, ал Тжіні атасы Сыай слтан жніндегі жат соы жылдары «Мдени мра»

бадарламасы бойынша Ресей мрааттарынан келінген «шетел мрааттарынан келіп тскен азастан тарихы туралы жаттарды кшірмелік коллекциясы» деп аталатын № 2300 ордан табылып отыр. Аталан орлардан алынан деректерді барлыы дерлік осы ылыми зерттеумізге негіз болып, ылыми айналыма алаш рет беріліп отыр.

Мраат жаттарында Тжі Ханожалыны есімі тура 1860 жылдардан бастап атала бастайды жне онда оны Жалайырды арашапан руыны биі деп ресми трде крсетеді [5, 47-48-пп.].

Соан араанда, Тжі слтан осы кезенен бастап Жалайыр руыны леуметтік-саяси жадайына белсенді трде араласа бастаан. ол замандаы билер руаралы жне ру арасында туындаан жер, н,

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы жесір жне баса да крделі дау-шарлара атысып, оларды шешуге міндетті болан. осылай арашапан руыны атынан Тжі би де осындай дау-дамайларда билік айтып, кппен бірге діл шешім шыарып отыран.

Билік айтумен атар Тжі тре лкедегі скери атыыстара да атысан. 1863 жылды 1, 18 жне 22 маусым кндері Жетісу жері шін орыс-ытай отрядтарыны арасында орас зеніні бойында арулы скери атыыс орын алады. осы кезде патша кіметі з отарын ытай басыншыларынан орау шін Жетісу лкесінде скери дайындыпен жылдам смрын, Кеген жне Айдарлым отрядтарын жасатайды. Бл отрядтарды рамына ртрлі болыстытардан аза жасатары да алынды.

Мселен:

- Жалайыр руынан: би Тжі слтан Ханожалы, слтан Найманхан амбарлы, би тым Сапалы, би Назар арымбайлы;

- Дулат руынан: Ахметжан Дуітлілы, оразалы Таянлы, Дуренбек Сарылы, слтан біш Ералылы, би Дулетба Малдыбайлы, би азыбек Тайтелілы;

- шапырашты руынан: би шоан лилы;

- ысты руынан: би ойкелді Жаманкин жне т.б. Айдарлым отрядыны рамында;

- Албан жне Суан руыны аа слтаны Тезек Нралылы бастаан слтан Уш Хакімбеклы, слтан бухан Адамсатлы, слтан Батырхан Тезеклы, би Жансерке Жайналы, слтан Адамсат Ибалы жне т.б. отыздан астам аза жігіттері смрын жне Кеген отрядтарыны рамында жріп, ытайлара арсы скери іс-имылдара атысады. зіліспен ш кн ткен бл арулы атыыстарды бірінде ытай скерлері смрын, Кеген жне Айдарлым осындарын шабуылдау масатымен арсы имыл жасаан стте, патша отрядыны рамына баса слтан-билермен атар Тжі слтан кірген аза скери блімшелері жауа арсы батылдыпен жне жылдам атты соы беріп, оларды сол жерде иратып, шекарадан ары ыыстырып жіберген болатын. Соыстан кейін патша кіметі аза блімшелеріне «1863 жылды 1, 18 жне 22 маусым кндері ытай скеріні басыншылыына арсы скери іс-имылдар кезінде аза жасатары бізді отрядтарды рамында жріп, айырыша батылдытарымен ерекшеленді» [6, 29-п.] деген баа берді. осы істе белсенділік танытан рбір аза билеушілері мен жігіттері

<

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

не патша кіметі тарапынан трлі рмет крсетіліп, дрежеататарына арай медальдар мен скери шендер лестірілді.

Соларды ішіндегі Айдарлым отрядыны рамында жріп, батылдыымен танылан би Тжі Ханожалы патша кімшілігімен 1864 жылы 11 желтосанда № 2214 бйрыпен шінші дрежелі рмет кафтанымен марапатталады [6, 66-п.].

шекарадан ытай скерлерін ыыстырып шыаннан кейін, патшалы Ресей ХІХ асырды 60-жылдарыны ортасына арай Жетісу жерінде мекендеген бкіл лы жз руларын басару масатында жне олардан траты трде салы жинауды бастау шін отарлы негіздегі алашы кімшілік-айматы бліністі енгізуді ола алады. Баса лы жзді рулары іспетті Жалайыр елі де патша кіметіні осы реформасына ілініп, 1865 жылды ыркйек-араша айлары аралыында олара болысты басару жйесіндегі йымдастыру жмыстары басталады. Патша кіметіні Жалайыр еліндегі кімшілік йымдастыру жмыстарына сол руды беделді рі ыпалды слтандары Слтаназы Жаназылы, Тжі Ханожалы, амбар Аланлы, Мхамедше жне Жадай Сйіклдары; билері Тіленші Балпылы, Блен Тасыбайлы, Жайна Темірбеклы, Бек Мжінлы, Треш Бектаслы, Тілеуберді Ескелділы, Назар арымбайлы, тым Сапалы; старшындары Байтты Есттылы, Тілеулі Мамырбайлы, Бисен Табылдылы жне басалары белсене атсалысады. Алдымен олар Жалайыр руыны зге лы жз руларыны рамында шашырап кшіп жрген кейбір руластарын ттін санымен анытап алып, оларды брыны шыан ортасына арай айта кшіргеннен кейін, жаа тртіппен кімшілік болыстарды жасатайды. Мселен, Жалайырды ш бірдей – арашапан, ораты жне Кшік руларындаы йымдастыру жмыстарын Тжі слтан Байтты, Тілеулі жне Бисен старшындармен бірге жргізеді. Тексеру барысында олар арашапан ішіндегі Кішкенбай руыны 24 ттіні Тезек слтанны, баса 6 ттін асараулы Байазы биді, ораты руыны 27 ттіні ли слтанны жне сол рудаы Нартайла пен Байтайлаты екі ттіні Аягз округіні болысы Тнеке Дйсенлыны рамындаы наймандарды арасында кшіп жргеніне кезігеді [7, 186-п.].

Солармен бірге Сыпатай руыны басшысы амбар Аланлы екі бірдей Сыпатай мен шілімбеттегі 42 ттіннен тратын Бсырманны балалары Самбет орманов, Стбай Быбаев, 42 ттінді

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы райтын Жолдыбайды балалары, сондай-а Ботбай, Дуін жне Сасы – барлыы Тезек слтанны болыстыында, арамараны Мейірмен мен Мааз – Дулаттарды ішіндегі ожал би Байсеркені ауылында, шілімбетті Жанты есімді адамы – шапырашты руындаы Сарыбай биді ауылында, шілімбеттегі Бисенбайды екі ттіні – шапыраштылы ашынбайды ауылында, аладаы Кнтуан Блтаевты, Салыбай мен Тлебайды 6 ттіні – Тезек слтанны болыстыында, сол блімнен Бара абиев – Ералы слтанны ауылында, шілімбеттегі Бежібайды 6 ттіні асараулы арыбозды ауылында трып жатанын анытайды [7, 189-п.].

Ал Жайна би Темірбеклы болса, оластындаы Мырза руыны Апатаы азыбек ндылов пен штаспадаы Тоиаш жне жалпы 47 ттін – Аягз округіндегі аа слтан Сейілханны болыстыында, Бйбіше бліміндегі Бектасты 4 ттіні – Тезек слтанны тлегіттеріні арасында жне таы бір ттін шапырашты руыны биі Нарботаны ауылында трып жатанын біледі. Сонымен атар тексеру кезінде Арытыным мен Байшегір руыны билері Енды Бармаов, Жоламан Азбаев, Тілеубай Иманбаев – Байшегірді екі ттіні Тезек слтанны ауылында кшіп жргенін анытайды [7, 188-п.].

осыдан кейін Жалайыр руыны йымдастыру жмыстарына атысан слтандар мен билер здеріні аа слтаны Слтаназы Жаназылы арылы Алатау округіні бастыы подполковник Фридрикске ттін саны жніндегі барлы тексеру жмыстарыны нтижесін жібереді. Келіп тскен мліметпен танысып шыан Фридрикс сол жылды желтосан айында алдымен Дулат жне шапырашты руыны аа слтаны ли діллына осы жнінде былай деп жазады: «Жалайыр руыны Тжі слтаны жне басаларыны сыныс-шаымы бойынша сізге Дулаттар мен шапыраштыларды ішінде трып жатан Жалайыр руыны азатарын з болыстытарына айта осылулары шін жылдам жне арсылысыз жіберуіізге бйры беремін»

[8, 303-304-пп.]. осындай маынадаы келесі бір млімдемесін подполковник Фридрикс Албан жне Суан руыны аа слтаны Тезек Нралылына да жазады.

Біріктіру жмыстарыны нтижесінде, 1865 жылды аяында Жалайыр руыны ішіндегі арашапанда – 197, оратыда – 201,

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

Кшікте – 764, Сыпатайда – 1278, Мырзада – 601, Байалы-айшылыда – 503, Арытыным жне Байшегірде – 1000, Андаста – 803, Сиыршыда – 391, Тлымбек, Айтымбет, Жомарт жне ырыздарда 801 ттін саны есептеледі [7, 45-п.].

йымдастыру жмыстары аяталаннан кейін, бтін Жалайыр руынан алашы кімшілік-айматы блініспен барлыы 8 болыс-ел жасаталады. олар: Андас-Тлымбет болыстыы – оны болысы тым Сапалы; Андас-ала болыстыы – оны болысы Треш Бектаслы; Сыпатай болыстыы – оны болысы амбар Аланлы; Мырза болыстыы – оны болысы Слтанбай Ждігерлы; ораты-арашапан-Кшік болыстыы

– оны болысы Мінгіз Ермеклы; Арытыным-Байшегір болыстыы – оны болысы Тайрул Тілеубаев; Байалы-айшылы болыстыы – оны болысы Блен Тасыбайлы; СиыршыТлегіт болыстыы – оны болысы Мхамедше Сйіклы [7, 101-п.]. осында аты-жндері аталан барлы болыс басшылары Жалайыр руыны аа слтаны ызметін атарушы подпоручик Слтаназы Жаназылыны Алатау округіні басшысына жасаан сынысы арылы таайындалан болатын.

осыларды ішіндегі Тжі слтан Ханожалы тіркелген ораты-арашапан-Кшік аталатын болысты 6 ауылдан трды.

Атап айтса, ораты ауылы (201 ттін) – ауыл старшыны Тілеулі Мамырбайлы; арашапан ауылы (197 ттін) – ауыл старшыны Байтты Есттылы; Кшік-Сйіндік ауылы (219 ттін) – ауыл старшыны Бисен Сатыбалдылы; Кшік-Молдас-Маржа ауылы (159 ттін) – ауыл старшыны Саай Саындылы; Кшік-Таз ауылы (230 ттін) – ауыл старшыны апалбай ордабайлы; Кшікарасаал-Сары ауылы (156 ттін) – ауыл старшыны ошаай Есарылы ережемен бекітіледі. Ал Тжі тре болса, арашапан ауылыны, тіпті ттас «ораты-арашапан-Кшік» болыстыыны рметті биі болып табылды. ол зіні, кесі Ханожа Сыайлы мен туан бауыры жі трелерді отбасыларымен бірге «ораты-арашапан-Кшік» аталан бір болыстыта болды. Ал Тжі трені аайындас бауырлары Мхамедше Сйіклы зіні 3 ттінімен, Слтаназы Жаназылы зіні 8 ттінімен, сондай-а екеуіне бірдей тиесілі 63 ттіннен тратын тлегіттерімен жне аайын-туыстарымен бірге, соны бірі Бекслтан Байаралы да «Сиыршы-Тлегіт» болыстыында трды. Ал олара кршілес

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы жатан «Сыпатай» болыстыында слтандар улетіні таы бір ірі кілі амбар Аланлы з отбасымен мір срді [7, 182-п.].

ХІХ асырды екінші жартысында, длірек айтса, 1865 жылы патша кіметіні лкедегі кімшілік-айматы бліністеріні салдарынан Жалайыр руыны ішінде жайылымды жерлерге атысты дау-дамайларды айтарлытай ршуіне алып келді. осы кезеде барлы жаынан кші басым рулар з арасындаы лсіз руларды ысты тратарын тартып алу фактілері жиі кездесе бастайды. Мселен, 1865 жылы 22 арашада Жалайырды Сыпатай руыны биі Нартбай Байкшіклы, старшын Алшан лымбетлы, арашапан руыны слтаны Тжі Ханожалы, Аманбай Есенлы жне Кшік руыны старшыны ошаай Есарылы Алатау округіні бастыы подполковник Фридрикске былай деп шаымданады: «Біз Жалайыр руыны ішіндегі е аз жне лсіз руынанбыз, сондытан да баса те уатты рулар здеріні басымдытарын пайдаланып, барлы жасы ыстауларды алып отыр, ал біз ысты трасыз алды, сол себепті сізден срайтынымыз, бізге ажетті ысты траа жерлерді бліп беру шін аа слтана ескертсеіз» [8, 303-п.], – деп, мрлері мен табаларын басады.

шаымданушыларды тінішін анааттандыру шін Алатау округіні бастыы Фридрикс 1865 жылы 5 желтосанда верный аласынан Жалайыр руыны аа слтаны Слтаназы Жаназылына: «Нартбай би, Елшан старшын, Тжі слтан, Аманбай Есенов, ошаай старшын жне Блен би маан тінішпен келіп, Дулаттарды Дуітлі жне Сары билері бос алдыран жерлеріне баса, те уатты рулар келіп, ысты тра ретінде здеріне алып алан, ал олар ыстаусыз алан. Сондытан да сізден Дулаттарды алдыран ыстауларын сол азатар арасында тедей бліп беруіізді сраймын, ал кнгей жатаы Малайсары деген жер брыныдай Бленге алсын, йткені шолатау Албандара алдырылан» [8, 316-п.], – деп жазады.

Ел-жртты м-мтажын уаытында шеше білген Тжі слтан зіні жаын ызметтес серіктері Нартбай, Елшан, Аманбай, ошаай есімді ауылнайлармен бірге еліні ыыласына бленіп, жасы жайылымды жерлермен атар траты ысты оныстара да ие болады. Сонымен, басшылыты бйрыымен оларды билігіндегі ауым адамдары мынандай кш орындарымен амтамасыз етіледі. Мселен, Тжі слтан тратын ораты

<

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

арашапан-Кшік болыстыы азатарыны маусымды кштері – Алтуайт пен Кебен жерлерінде жне ыылас тауында;

оратыны жартысы – Малайсарыда, гізлген мен Біжі зеніні жоары жаында, сондай-а Арарлы жне Іле мен араталды йылысы белгіленсе, ал олара кршілес жатан амбар слтанны басшылыындаы Сыпатай елі – Ешкілмес, лабасы, Мыры, Алтуайт жне Кебен тауларында, ызыл жне Ащыбла шаталдарында, Алтынемел таулары мен Ілені тмен жаындаы Жартоай деген жерлері маусымды кшке бліп беріледі. Сол кезде Тжі трені туысы Мхамедше слтанны билігіндегі СиыршыТлегіт болыстыыны кші – лабасы, Ешкілмес жне ызылжар тауларында, аратал зеніні о жаында жне ыылас зеніні бойына орналасады [7, 379-381-пп.].

1867–1868 жылдары патшалы Ресей ттас аза жеріне отарлы басару жйесін тпкілікті орнату шін «Уаытша ереже»

деген атпен жаа кімшілік-территориялы реформасын енгізеді.

Сол ережені нтижесінде, аза жері – орынбор, Батыс-Сібір жне Тркістан аталатын ш генерал-губернаторлыа блінеді.

Енді лы жз азатары мекендеген ттас Жетісу лкесі жаа рылан Жетісу облысыны рамына тіп, Тркістан генералгубернаторлыына баынатын болды. 1867 жылы 14 шілдедегі император жарлыы негізінде дайындалан ережені жобасы бойынша Жетісу облысында – апал, верный, Сергиополь, Тома жне ыстыкл уездері рылады. Сонымен, бес уезд жасаталып, оларды алып жатан территориясы мен шекарасы за жзінде бекітілген со, рбір уезді басшысы мен оларды жергілікті азатардан таайындалатын кіші кмекшілері аныталады. Сйтіп, Сергиополь уезіне – капитан Фридрикс, ыстыкл уезіне – капитан Томск, верный уезіне – полковник Фридрикс, оны кіші кмекшісі ызметіне – брындары ли трені тлегіті болан, орыс тілін білетін мірлі Айдарлы, Тома уезіне – капитан Кулябку, оны кіші кмекшісі ызметіне – слтан тан Слтанбеклы, ал апал уезіне – подполковник Халютин, оны кіші кмекшісі ызметіне слтан Атхан даймендин таайындалады [9, 31-п, 1-п.].

Аталмыш уездер секілді апал уезіне арайтын рулардан жаа ережені негізінде болыстытар мен кімшілік ауылдарды жасатау шін ресми отстік жне Солтстік апал айта ру комиссиялары рылып, іске кіріседі. Сйтіп, 1868 жылды атар-суір айлары

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы аралыында Солтстік апал айта ру комиссиясы Найман руынан: Басан-Саран, Балаш-лепсі, Биен-оянды, Тменгі-Асу жне Арасан болыстытарын жасатаса, ал отстік апал айта ру комиссиясы Жалайыр руынан жаа атаумен: жоары аратал, тменгі аратал, Тау-Жалайыр, Кшік, отстік Балаш, Балалыайшылы жне бтін Суан руынан: Бороходзор, сондай-а алы, араалпа, тркмен жне Абылайхан рпатары – Тезек аталатын рулы ауымдары кірген Алтынемел (бл болысты таза слтантлегіттерден трды) болыстытарын рады [10, 8-14 п.]. Жалпы осы кезеде апал уезінде барлыы 13 болысты саналан еді.

Жаа ереже бойынша Жалайыр елінде патша кіметіні кімшілік-басару тртібі орнааннан кейін, апал ірін жайлаан Абылайханны баласы Сыай слтаннан тарайтын Ханожа тре мен оны баласы Тжі слтанны отбасылары 1868 жылы рылан «Тау-Жалайыр» болыстыыны № 1 кімшілік ауылыны рамына кіреді. Сонымен атар бл болыстыты № 3 ауылында слтан Байзалды, оны баласы слтан Мхаммед Байзалдылы жне № 7 ауылда 1871 жылы жоары аратал болыстыынан кшіп келген слтан Абам Борамов отбасымен трды [11, 741-п.]. Біра бл слтандарды улеті Тжі трені улетімен андай туысты байланысы боландыы бізге белгісіз болып отыр. Дегенмен олар бір болыстыта трандытан, бір-біріне деген туысты жаындыы болуы бден ммкін. Сондай-а осы болыстыты № 7 ауылында слтан амбар Аланлыны отбасы мен оны Сыбанл, Найманхан жне Найманл есімді балалары з отбасыларымен мір срген. Ал Сыай слтанны лкен баласы, Ханожа трені туан аасы Аан Сыайлы мен оны ш лы – Нрмаанбет, шоы жне Бопы з отбасыларымен «Тменгі-аратал» болыстыына тті.

Сонымен атар Абылайханны Таай жне Сйік есімді кіші лдарыны рпатары, 1861–1867 жж. аралыында Жалайыр еліні аа слтаны ызметін атаран Слтаназы Жаназылы з отбасымен жне Сйік слтанны лдары Мхамедше мен Жадай трелерді отбасы «жоары аратал» аталатын болыстыты № 1 ауылына енді [11, 755-п.]. олар Жалайыр руыны р болыстыында мір сргенімен, ертеден жаласан улеттік байланыстарын збей, зара туысанды арым-атынас жасап отыран. Ал оларды айсыбіріне ажеттілік туан жадайда бір-бірлеріне

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

ол шын беріп, кмектесуге де дайын болан. Мны, сіресе оларды бірі жергілікті кімшілік билікке сайлауа тскенде, салы тлеуде, ауым арасында туындаан даулы жадайда жне таы баса орта леуметтік шаруашылы мселелері кезінде айын байауа болады.

1868 жылы Тау-Жалайыр болыстыыны рылуына белсене атсалысан Тжі тре сондаы алашы ткен билер сайлауына атысып, би ызметіне сайлануы да бден ытимал. йткені Тжі тре 1868 жыла дейінгі уаытта арашапан руыны биі болып келген. Сонымен атар мраат жатынан Тжі слтанны патша кімшілігімен ртрлі ызметтері шін марапатталан амбар Аланлы, Найманхан амбарлы, прапорщик Жадай Сйіклы, прапорщик Мхамедше Сйіклы, Жайна Темірбеков, Слтанбай Ждігеров, Назар арымбаев, поручик Блен Тасыбаев, прапорщик Тіленші Балпыов, поручик Слтаназы Жаназин, полковник Тезек Нралылы, капитан Адамсат Ибаов секілді Жалайыр жне Албан руларыны ыпалды слтан-билерімен бірге 1871 жылы 26 желтосанда жасалан атаулы тізімге де ілінгендігін креміз [12, 1-34-п.].

р ш жыл сайын Жетісу жеріндегі барлы болысты кімшілікті басшылыына болыс, би жне оларды кандидаттарын сайлау науаны болып трды. Сондай науан кезінде Тжі тре кесі Ханожа слтанны олдауымен 1873 жылы 10 азанда Тау-Жалайыр болыстыында ткен билер сайлауына атысып, алдаы ш жыл мерзімге (1874–1876 жж.) арсыласы Бабалы Мрынбаевтан он екі а шарды арты жинап, басым дауыспен жеіске жетіп, № 1 кімшілік ауылды биі болып сайланады [13, 166-п.]. Біра Тау-Жалайыр еліні № 1 ауылында ткен билер сайлауын сол кездегі уезд бастыы засыз деп тауып, Тжі тре би ызметіне бекітілмей ояды. Мны себебін апал уезіні бастыы Жетісу облысыны скери губернаторына былай деп тсіндіреді: «Тжі Ханожалы Тау-Жалайыр болыстыындаы № 1 ауылды биі ызметіне дауыса тсуге ателікпен жіберілген болатын. йткені ол тергеуде болып, сотты кімімен ш ай амауда отыран. Сондытан да би ызметіне Бабалы Мрынбаевты бекітуді сынамын» [14, 152-п.]. Сйтіп, Тжі трені орнына сайлауда е аз дауыс жинаан Бабалы Мрынбаев би болып бекітіліп кетеді. осы сайлау ткен жылы жргізілген есепте № 1 ауылда

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы 228 шаыра саны аныталан еді. Ал жалпы ресми сана бойынша 1873 жылы Тау-Жалайыр болыстыында он нмірленген кімшілік ауыл жне онда барлыы 1893 шаыра шоырланыпты [14, 440-п.].

Сонымен бірге осы кезеде Тжі трені стінен трлі жалан айып таып, ауым арасындаы беделін тсіруге талпынандар да табылып жатты. Сондай жалан айыпты бірі 1885 жылы 24 ыркйек кні апал уезіне арасты Тау-Жалайыр болыстыыны азаы Бабай Бармалынан тсті. ол нын 50 рубль сомаа баалаан зіні олындаы он шаты ойын слтан Тжі Ханожалы рлады деп айыптап, апал уезіні бастыына оны стінен арыз-шаым тсіреді. онда шаымданушы бл істі шешуді уезд сотына беруді срайды. Біра апал уезі бастыыны 29 ыркйегіндегі арарында бл істі здеріні араларындаы ауымды билер сотында шешуді тапсырады жне шаымданушыа осыны хабарлауды кім етеді [15, 1-2-п.]. Сол мраат жатында бл істі билер сотында немен аяталып, кімні пайдасына шешілгендігі жнінде тсінік беретін баса бірде-бір млімет жазылмаан. йткені бл істі зі мраат орында бар боланы екі-а беттен трады.

осы келесіз жадайдан ш жыл ткеннен кейін, 1888 жылы 12 тамызда Тау-Жалайыр болыстыыны «Днген» деген мекенінде кезекті болыс жне би ызметтеріне жаа міткерлерді алдаы (1889–1891 жж.) ш жыл мерзімге сайлау ткізіледі. Сайлау тетін жерге Тау-Жалайыр еліні р елу ттінінен кіметпен іріктеліп бекітілген елу ш елубасы толы жиналып, барлыы он алты кімшілік ауылды райсына бір-бір биді тадау шін арнайы орапа шар тастау арылы лайыты міткерлерге дауыс береді.

Бл жолы сайлауда р ауыла кбінесе екі міткерден келсе, ал кейбір азантай ауыла баталассыз бір міткерден дауыса тсті.

Мселен, Тау-Жалайыр еліні № 1 кімшілік ауылына би ызметіне сайлану шін екі міткер – Тжі Ханожалы мен шымтай шопарлы дауыса тседі. Сйтіп, сайлауды нтижесі бойынша Тжі тре ел ішіндегі ыпалымен жне дауыс беруші елубасыларды алдындаы зор беделімен арсыласы шымтай шопарлынан екі шар арты жинап, жалпы 31 дауыспен жеіп, би ызметіне сайланады. осы 1888 жылы 12 тамызда толтырылан дауыса тсу аазында Тжі биді жасы 55-те екені, ал оны арсыласы

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

шымтайды жасы 48-де екені айтылады [16, 3-п.]. Сондай-а Днген деген жерде ткен сайлау кезінде Тжі тремен бірге бір болыстыта тратын 55 жастаы Найманл амбарлы да № 7 кімшілік ауылды би ызметіне з міткерлігін сынады, біра ол сайлаудаы екі арсыласы Кембай Длеев пен арабай Брбаевтардан лдеайда аз шар жинап, ызметке тпей алады [16, 3-п.].

Сйтіп, 1888 жылы 12 ыркйекте Жетісу облысы скери губернаторыны № 154 бйрыымен Тжі Ханожалы зімен атар сайланан Егізек Байтлов, Байтрбай Бектров, Келбай жібаев, Манылбек асабаев, скенбай Есергепов, Кембай Длеев, шыны Битыов, рман арымбаев, Бисембай Жандаралов, Таласбай Тасшреков, шойбек шекібаев, Егізек Бабаев, Найзабек Жаманкин, Мамекбай Жанабаев, Садаберді Кбетаев есімді он бес адаммен бірге би ызметіне за жзінде бекітіліп [16, 6-п.], кіметпен оларды райсысына арнайы атаулы ызметтік мрмен атар билік айту кезінде мойнына іліп жретін (би екенін білдіретін) ола белгі де табыс етілетін болан. осы ауылды рметті рі беделді биі ретінде Тжі тре Жетісу лкесіндегі оамды-саяси оиаларды бел ортасынан табылып отыран.

Мселен, ол зіні би ызметіні мерзімі аяталанша, жылына бір мрте ткізіліп тран уезаралы ттенше билер съезінде жне апал аумаында мезгілсіз тіп тран болысты билер съезінде лкені азулы билерімен бірге даулы мселелерге билік айтып, шешім шыаруа да атысып трды.

Тжі тре Ханожалыны отбасы жнінде. 1871 жылы 20 атарда жасалан Тау-Жалайыр еліні ттін ожайындарыны атаулы тізіміндегі № 1 ауылда слтан Ханожа Сыайлыны отбасы бір ттіннен траны, онда екі ер адам мен алты йел адам бар деп жазылса, ал оны лкен лы слтан Тжі Ханожалыны отбасы бір ттіннен, онда екі ер адам жне ш йел адамны боланы крсетілді [11, 740-741-пп.].

Ал екі жылдан кейінгі, яни 1873 жылы 9 азанда санаа алан Тау-Жалайыр болыстыыны ттін ожайындарыны тізіміндегі № 1 ауылда слтан Ханожа Сыайлы отбасы бір ттіннен, онда екі ер адаммен атар бес йел адамны жне жеке ожалыында 5 тйе, 40 жылы, 1 сиыр, 110 ойы боланы жазылан. Ал баласы слтан Тжі Ханожалыны отбасы бір ттіннен, онда екі ер адаммен бірге ш йел адамны боланы жне шаруашылыында

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы 3 тйе, 30 жылы, 1 сиыр, 110 ойы болды деп жазылан [14, 358-п.]. Біра Ханожа мен Тжі трелерді жеке мал-млкісі тізімде крсетілген саннан лдеайда кп болан еді. йткені сол кездері рбір ттін ожайыны салыты аз млшерде тлеу масатымен салы жинаушыларды тізіміне здеріні олындаы трт тлік малын барынан лдеайда жасырып, аз санмен жаздыратын болан. Сондытан да 1871 жне 1873 жылдардаы тізімде оларды барлы малдары тым аз етіп крсетілген.

1897 жылы Тау-Жалайыр болыстыынан Жалайыр руыны Сыпатай тармаы блініп шыып, жеке дара Сыпатай болыстыы рылады. Тжі би мен оны ызметтес серіктері Сыпатай болыстыыны рылуына белсене атсалысады. Баса треслтандармен бірге Тжі трені ауылы Сыпатай еліні № 1 кімшілік ауылы болып белгіленеді. Сондытан да 1910 жылы Сыпатай болыстыында тратын ауылды рметті асаалдарын ыстау орындарымен крсеткен тізімде Тжі трені лкен баласы оспанл Тжілы мен оны туан інісі жі Ханожалы крсетілген. оларды сол кездегі ыстаулары деректе «ызылбастау деген жерде» деп жазылан болатын. Сонымен атар сол тізімде оспанл Тжілыны старшындыында – екі шаруашылыы, онда 6 ер адам мен 7 йел адам; ал оны аасы жі Ханожалыны старшындыында ш шаруашылыы, онда 16 ер адам мен 11 йел адам боландыы да айтылан [17, 80-б.

]. 1910 жылы Сыпатай болыстыыны асаалдар тізіміне ілінбегеніне араанда, Тжі тре лдеашан брын айтыс болан крінеді. Тжі трені наты ай жылы айтыс боланы бізге белгісіз болып отыр. йткені ол кезде рбір айтыс болан адамны мезгіл уаытын белгілеп отыратын арнайы кітапшалар жргізілмегендіктен, біз тек мраат жатында соы кездескен дерекпен салыстырмалы талдау жргізу арылы ана шамалап айта аламыз. олай болса, Тжі тре ХХ асырды бас кезінде, яни шамамен 1910 жылдары мірден ткен болуы ммкін деген болжам келтіреміз.

рпатарыны айтуынша, Тжі трені зираты азіргі Алматы облысы, Кксу ауданына арасты Жамбыл ауылынан он екі шаырым жердегі Мыры зеніні жанындаы лабасы тауыны кнгей жа бетіндегі «Тжісайы» аталатын жерге жаын биік тбешікте орналасан лкен бір улеттік орымны ішінде болуы ммкін.

йткені лабасы тауыны кнгей жа бетіндегі бастапы сайлар

<

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

ды бірі Иманлды ыстауы басталады, онда трт-бес блаты кзі бар екен, соларды брі бір жерде тйісіп, «Иманлбастауы» деп аталады. Иманл ыстауынан бір ыр асан сайда Найманханны ыстауы орналасан. Сол жерден таы бір шатал ткеннен кейін «Тжібастауы» аталатын жер бар. осы бастаудан бір сай ткен жерде Тжіні кесі Ханожа слтанны ыстауы крінеді. Ал одан ары бірнеше шаырымды ашытыта Тжі трені атасы Сыай слтан Абылайханлыны онысы басталады екен.

1917 жылы патша билігі лап, елде Кеес кіметі орнааннан кейін, 1928 жылы ел арасындаы азаты бас ктерер тлаларын удалау науаны басталады. Бл саяси науана іліккен тлаларды басым блігі ел басаран, ел-жрт арасында беделыпалы зор, яни би, болыс, ауыл старшыны секілді ызметтерді атаран, сондай-а беделді билер мен ірі байларды рпаы болан. осындай тлалар кімет удалауына ілігіп, жеке мал-мліктері тркіленіп, амауа алынды, тіпті оларды алыс жерлерге жер аударуа дейін барды.

Кеес кіметіні осындай солаай саясатыны рыына Сыпатай болыстыыны аайынды аалы-інілі оспанл мен Мейірл Тжілдары бірдей іліккен еді. оларды слтан-трелерді рпаы екеніне жне келері би рі бай-дулетті боланына, ел ішіндегі зор беделіне ерекше назар аударылды. 1932 жылы оспанл мен Мейірл елдегі иын-ыстау кезеде Жалайыр руыны кптеген адамдарын алыс тау-шаталдарында кіметтен жасырып стаан азын-аула малдарымен баан деп жне контрреволюциялы ызмет жргізді деген желеумен оГПУ ызметкерлері апалда ттына алып, Алматыдаы абатыларды біріне жнелтеді. Сол жылды 2 тамыз кні оГПУ-ді сондаы кілетті латынов деген ызметкері Мейірл Тжілын тергеуге алады. Алан тергеуді хаттамасында: «Мейірл Тжілы 50 жаста, шыан тегі – тре тымынан, бай отбасынан, лты аза, КСРо азаматы, Талдыоран ауданы Кксу ауылды кеесі, Беріктас ауылында трады. Кксу кешарында атардаы шаруа болып жмыс жасайды» деп жазылды. 1933 жылы 19 апанда азастандаы оГПУ тсындаы Тройка жиналысында шыарылан кіммен Мейірл Тжілыны мал-млкі тркіленіп, 5 жыл мерзіммен концлагерьге жіберу туралы жаза таайындалЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы ды. оГПУ кімі орындалып, Мейірл Тжілы сол кездегі КАРлАГа жнелтіледі, біра оны осыдан кейінгі тадыры белгісіз кйінде алан. Ал оны аасы оспанл 1932 жылы ттындалып, сол жылды кктемінде трмеде белгісіз жадайда айтыс болан.

Трелер шежіресі бойынша Тжілы оспанл трені Панал жне Сейітазы есімді екі лы болды. Сол лдарыны ішіндегі Сейітазыдан – Болат, Баытжан жне Серік деген лдары тарайды.

Болаттан – Бауыржан, одан шыыс, ал Баытжаннан Санжар атты л баласы бар.

Ал енді Мейірл Тжілыны рпатарына тоталып тейік.

1932 жылы млімет бойынша Мейірл трені отбасында йелі Майшыар (47 жаста), лдары: Сейітбаттал (20 жаста), Сейіттал (8 жаста), Сейдал (5 жаста); ыздары: Бисалим (12 жаста) мен Багоргл (2 жаста) болан.

Бгінде Тжі треден рбіген рпатары жауапты ызметтер атарып, елімізді дамып кркеюіне азды-кпті з азаматты лестерін осуда.

ткен 2014 жылы Тжі трені тікелей рпатары жиналып, здеріні бабаларыны есімін айта жаырту масатымен зара «Тжібастауы» аталатын Мыры зеніні бойындаы лабасы тауыны етегіндегі ат-баба онысында арнайы «Абылай хан Сыай слтан. (Абылайханны Жетісу елін басаруа жіберген лдарыны бірі). Ханожа слтан. жі слтан. Тжі слтан. оспанл тре Тжілы (1867–1932 жж.). Мейірл тре Тжілы (1882–1833 жж.).

Бл жер ата-баба онысы «Тжібастауы» аталады» деген жазуы бар лкен тас белгіні ойан болатын.

–  –  –

1. Арман ият. Шыармалары. Жеті томды. – Алматы: Ел шежіре, Т.І. Абылай хан улеті. –2013. – 390 б.

2. азастан тарихы туралы ытай деректемелері. І-том. – Алматы:

Дайк-Пресс, 2005. 396-б.

3. Казахско-русские отношение в ХVІІІ–ХІХ вв. (1771–1867 годы)./ Сборник документов и материалов. – Алматы: Наука, 1964.

4. Р ОММ (азастан Республикасы Орталы Мемлекеттік Мрааты). 374-., 1-т., 2097-іс.

5. Р ОММ. 3-., 1-т., 197-іс.

6. Р ОММ. 3-., 1-т., 196-іс.

7. Р ОММ. 3-., 1-т., 562-іс.

8. Р ОММ. 3-., 1-т., 501-іс.

9. Р ОММ. 44-., 1-т., 1211-іс жне 47-іс.

10. Р ОММ. 44-., 1-т., 28959-іс.

11. Р ОММ. 44-., 1-т., 39813-іс.

12. Р ОММ. 44-., 1-т., 47-іс.

13. Р ОММ. 44-., 1-т., 29808-іс.

14. Р ОММ. 44-., 1-т., 32007-іс.

15. Р ОММ. 44-., 1-т., 35004-іс.

16. Р ОММ. 44-., 1-т., 31441-іс.

17. Румянцев П.П. Материалы по обследованию туземного и русского старожильческого хозяйства и землепользования в Семиреченской области // Собранные и разроботанные под руководством П.П.Румянцевым. – Петербург, Т. 2. Копальский уезд, 1913. – 556 с.

–  –  –

Е лбасы Н.. Назарбаев аза хандыыны 550 жылдыын мемлекеттік дегейде атап ту бастамасын ктергеннен бері хандыты тарихына атысты оамда ызу талылау жріп, сан трлі ой-пікірлер айтылды, зерттеулер жасалды.

ткен жылы халыаралы атынастарда орын алан келесіз оиаа байланысты Мемлекет басшысы аза хандыына атысты з пікірін білдіріп, хандыты мерейтойын бекіткен еді.

«азастанны туелсіздігі деген те асиетті ым. Бабаларды асааны бізді буынны баытына келді. оны сатау – брімізді парызымыз. Керей мен Жнібек 1465 жылы алашы хандыты рды, аза мемлекеттілігіні тарихы сол кезден бастау алады.

Блкім, ол бгінгі шекарасындаы, бкіл лемге осынша танымал рі беделді, осы ымны азіргі маынасындаыдай мемлекет болмаан да шыар. Біра блай деп сол кезедегі баса да барлы мемлекеттер туралы айтуа болады. Е маыздысы, сол кезде оан негіз аланды, біз – бабаларымызды лы істеріні жаластырушыларымыз.

Бгінде бізді еліміз барлы таяу мемлекеттермен кпасырлы досты жне тату кршілестік дстрлерін сатап отыр. осы арыматынасты рдайым сатаанымыз жн» [1].

азастан Республикасы аза хандыыны тікелей мрагері ретінде оны территориясын иемденуі оны сол кездегі саяси сахнадаы кршілерін де айындады. Соларды бірі, тіпті бірегейі – орыс патшалыы, азіргі Ресей Федерациясы. азіргі тада

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

кп айтылатын «солтстіктегі кршімізді іргелес оныс тебуі» сол заманда орын алан болатын.

XVI асырды екінші жартысынан бастап азан хандыыны орыс патшалыына осылуы (шамамен 1552 жылдан бастап) екі елді байланысын кшейтті. Ал аза хандыыны ендігі жерде Ресеймен шекаралас болуы оларды арасындаы трлі дегейдегі зара байланысты орнауына ыпал етті. орыс-бар, орыс-хиуа, орыс-парсы сауда келісімдері дл осы кезеде жасалан болатын.

Аталан елдер арасында орналасан аза еліні де бл дерістен шет алуы ммкін емес еді.

Мселен, 1569 жне 1573 жылдары аза хандыында болан Ресей елшілері Семен Мальцев пен Третьяк Чебуков аза билеушілері жнінде кптеген мліметтер алдырды. шетелдік саяхатшыларды ебектерінде де аза хандыы туралы деректер кездеседі. Мысал ретінде 1557 жылдары орта Азияа саяхат жасаан аылшын саудагері Антони Дженкинсонны естелік жазбасын келтіруге болады [2, 162].

Ханазар хан тсында Ресеймен сауда жне саяси байланыстар орнатылды. орта Азияда алыптасан саяси жадайда аза хандыы Ресей патшалыы сияты кшті одатас іздеуге мжбр болды. XVI асырды 70-жылдары Сібір ханы Кшіммен арыматынасы шиеленіскен Ресейге де бл ода ажет болатын.

осы масатты кздеген Иван IV 1573 жылы шілде айында Третьяк Чебуков бастаан елшілікті аза ордасына аттандырады.

Біра келісім орнатуа Мхаммедл (Кшім ханны жиені) слтан кедергі жасайды. Соан арамастан, Т. Чебуковке аза хандыымен Кшім хана арсы ода ру тапсырылан еді [3]. Кп замай, 1574 жылы 30 мамырда Строгановтар бастаан саудагерлер аза ордасымен экономикалы келісім жасайды [2, 165].

орыс кіметі зіні барлы елшілеріне аза хандыындаы жадай мен оларды орта Азия хандарымен байланысын анытауды тапсырды. осыан орай орыс елшілері здеріні «Статейный спискаларында» аза даласыны скери жадайына кп кіл бледі. Бл мліметтер патшалы Ресейді аза хандыымен толы, здіксіз дипломатиялы байланыстар орнату шін ажет еді.

Антты ода жасасаннан кейін, Ханазар билігіні соы кезеінде орта Азиядаы саяси жадай брыныдай емес, біршама тынышталан болатын. йткені Абдолламен келісімге келген Кшім

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы хан шабуылдауын тотатан еді. Кшім де Абдолла секілді шайбани улетінен тарайды. ділазы бойынша: «шыыс ханнан Жошы – шайбани – Бахадр – Жошы – Ба – Бадагй – Мке – Темір – Беклды олан – ли олан – ожо – Мхаммед – Махмуден – Мртаза – Кшім» тарайды [4].

Кшімді кптеген зерттеушілер «аза» деп крсетеді. Блай деуге Кшімні жас кезін Ноай ордасында ткізуі себеп болса керек. Кшім ханны билікке келуі туралы Г.Ф. Миллерді «Сібір тарихы» атты ебегінен кездестіруге болады. онда шайбани мен Тайбы улеті арасындаы крес крсетілген. Соысыны негізін ыпша ханы Тайбы салан. Кшімні атасы Ибак хан немесе Айба хан Тайбыны Мардын лтіріп, таа отырады. Кейін Марды немересі Мхаммед Ибакты лтіріп, билікті айтарып алады.

оан арсы Ибакты бауыры – Мхаммедті рпаы Кшім шыты.

ол сол кездегі тайбылы Ждігер хана арсы кресті. Кшімні аза атану себебі, 1555 жылы кесі Мртаза екеуіні Сібір жеріне отстіктен келуі еді. Таы да улет ауысудан, биліктен айрылудан орыан Ждігер мен Бекболат Ресей бодандыын абылдайды.

Соан арамастан, Кшім 1563 жылы Ждігер скерін таландап, астанасы Ескерді басып алады. Тайбыны тымынан тек Бараа ашан Сейтек ана аман алады [5, 196].

Кшім хан мемлекетіні астанасы Ескер аласы болды. ала Тобыл зеніні Ертіске ятын жеріні о жаалауында орналасан.

аланы оршап мырзалар мен бектерді иеліктері орналасан.

ала трік жне остяцко-вогул халытарыны шекарасында орналасандытан, екі жаты да басару оайа тскен еді. Сонымен атар Ескер аласы Жібек жолыны солтстік баытында шыыс пен батысты жаластырушы ретінде керуендерден кп пайда тсіретін.

Ескер – шаын ала, Сібір хандыыны орталыы боландытан, жасы оралан. Кшім хан билікке келген со, сіресе 1572 жылдан бастап Мскеумен тайталаса бастады. 1573 жылы Мхаммедлды, кейін баса да слтандарды ресейлік Строгановтара тиесілі жерлерді тонауы жадайды одан рі шиеленістірді. Бан жауап ретінде Строгановтарды ызметінде жрген Ермак з скерін жинап, 1581 жылы кзде Сібірге жорыа шыады. Бл жорыты патша саясатынан тыс екендігін крсете келіп, Карамзин «з мдделерін кздеген бір топ арашы Ресейге сауда территориясын ашты» дейді [6, 217-218].

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

Ескерге дейін Ермак екі жерде – Жапаша мырза мен араша мырза иеліктерінде ана арсылы крген еді. Ескер аласыны тбінде болан рыстан со, Кшім аланы тастап ашады, кейін 1582 жылды 26 азанында Ермак скері Сібір хандыыны орталыы Ескерді алды. Біра аладан айырылса да, хандыа лі де иелік жргізген Кшім соысын тотатпады. Кшімні Ескерден айрылуыны немесе жеілісіні себебі, слтандарды бірі бастаан хандыты негізгі скері Часовая аймаына жорыа кеткен еді.

Бдан кейінгі ш жыла созылан зара соыс нтижесінде, Ермак скеріні жартысынан, ал Кшім жеріні жартысынан айрылды.

Сібір хандыыны мыты олбасшысы – Кшім ханны жиені Мхаммедл Ермака ттына тсіп, кейін патшалы астанасына жіберілді.

1585 жылды тамыз айында Кшім Ермакты вагай зеніне алдап шаырып, сол жерде казактарды тгелімен ырып салды. Ермакты сібірлік батыр тыай (кейбір аыздарда Стбек батыр басын шапан) найза шаншып лтірген. Атамандарыны лгенін крген казактар Ескерді тастап ашады. Кшім Ескерге айта оралады.

Біра орда ішінде арашаны бастауымен блік шыып, олар тайбылы Сейтек жаына олдау крсетеді. ораз-Мхаммед бастаан аза сарбаздарыны кмегімен Сейтек Ескерден Кшім хан мен ли слтанды уып шыады. Ататы Кшім хан Ескерді біржола тастап шыады. Ал Сейтек болса, кп замай, Сібірге келген жаа казак скеріні воеводасы Чулковты алдауына тсіп, билігінен айрылады. арсыласы жойылан со, Кшім ресейлік Тобольск аласымен крші болу ауіпті боландытан, аланы тастап Ертісті сол жаалауына ашады. Ал ала болса, біртіндеп ирап, кейін Ертіс зені млдем аызып алып кетеді. осылайша, бір кезде кшті хандыты астанасы болан Ескерді орнында топыра йінділері де алмады [7, 115].

Ал енді Сібір хандыыны лауына бірден-бір себеп болан Кшімні сырты саясатына тоталса. Кшім билікке келгенде, хан сарайындаы билік Барадан шыан адамдарды олында боландытан, Кшім Бар хандыымен тыыз арым-атынаста болды. Сонымен атар Кшім Ноай ордасымен, ырым хандыымен досты атынаста болуа тырысты.

Кшім ханны аза хандарымен байланысы біралыпты дамымады. Ертістен Жайыа дейінгі аралыты аза хандарыны

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы билеуі Кшімні арсылыын туызды. Кшім ханны билік ету кезеі Ханазар (1580–1582 жж.) мен Туекел ханны (1582– 1598 жж.) тсындаы аза ордасыны кшеюімен тспа-тс келді. Кшім билікке келісімен-а, Ханазармен соыса бастады.

Біра кшті Кшім жаында болмаанын 1570 жылы патша елшісі Ивошка Поздневке жолдаан хатынан круге болады.

онда «патшаа салы жинап берудемін жне аза хандарымен соысып жатырмын. Біра олар кннен кнге кшейіп келеді, егер Сібірді алса, сізге салы жинамайды» делінген [8, 137].

1580 жылы Ханазар хан айтыс боланнан кейін, билік басына келген шыайды Абдолла жаына ткенін пайдаланып, Кшім хан з тымымен байланысын кшейткісі келді. Сол масатпен інісі Ахмет-керейге шыайды ызын алып береді. Біра кейін ызына дрыс арамааны шін, шыай Ахмет-керейді улыпен лтіреді. Бауырыны лімі шін Кшім аза ордасымен байланысын біржола зді. Кейін Туекел ханны Абдолладан кетіп, оан арсы шабуыл жасауы Кшімді аза хандыыны жауы болуына алып келді. рине, аза хандыы да арап алмады.

олар Кшімні бсекелесі Сейтекке жер беріп, оан арсы айдап салды. Бл саясатты нтижелі боланы белгілі. Аз уаыт болса да, Ескерде айтадан Тайбы улеті билікке келді [7, 114].

Кшімні сырты саясатын айтанда, оны орыс патшалыымен арым-атынасына тоталмау ммкін емес, йткені Кшімні сырты саясаты осы баыта негізделген еді. Билігіні бастапы кезінде Кшім Ресеймен досты атынаста болуа тырысты.

Мндай байланыс Ресей шін де тиімді еді. Балты теізіне шыу шін швеция мен Польшамен соысып жатан Ресей шыысындаы шекараны тыныштыын алады. Кшім з кезегінде Ждігер ханны кезіндегідей Ресейге салы тлеуден бас тартпады.

1571 жылы Сібір хандыына жіберілген Ресей елшісі Третьяк Чебуковты лтірілуіне байланысты Мскеумен досты атынас зіледі. Кшімні з кзарасын згертуіне себеп болан нрсе, сол кездегі Мскеуді жадайы еді. орыс патшалыы ливон соысы мен ырым-татарларынан жеілісінен кейін за уаыт бойы естерін жия алмады. Кшім оралдаы Строгановтарды ол астындаы халыты салы тлемеуге, амалды иратуа гіттеді. Тіпті кшейіп алан Кшім 1573 жылы Махмдл бастаан скерді орал жаалауын шабуа да жіберген болатын [5, 339].

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

Кейінгі жеті жылда Мскеумен бейбітшілік орнады. оан себеп болан ырым ханы Дулеткерейді Мскеуден жеілісі еді.

Біра 1580 жылдан бастап Кшімні мырзалары орыс алаларына шабуылын айта бастады. осылайша, Кшім хан Сібір хандыыны Мскеуден вассалдыын жойып, туелсіз Сібір хандыыны іргесін ктерді. Бдан кейінгі Ресейді бейбіт келісім орнату талпынысы нтижесіз аяталды. Алда бл мселені анды шешімі жаындап келе жатты.

1586 жылы Туекелді Ташкентке шабуыл жасааны жне Сейтекке олдау крсеткені шін, Кшім мен Абдолла аза хандыын айта ыспаа алды.

осындай иын жадайда алан аза хандыына Кшім мен Бара арсы скери ода ажет болды. Бл кезде сібірлік Кшіммен соысып жатан Ресей мемлекеті шін де ода ажет болатын. осыны кре білген Туекел 1594 жылы лмхаммед бастаан аза-алма елшілігін Мскеуге жібереді. оны негізгі масаты: Бар хандыына арсы соыста олданатын «от ару»

срау, «орыс бодандыын абылдау» жне 1580 жылы Кшімге арсы шабуылда ттына тскен ораз-Мхаммед слтанды босатып алу еді.

рине, аза хандыына Бармен соыста «от ару» ажет болды, біра ол шін туелсіздіктен айырыламын деген Туекелді ойында болмаса керек. азатарды салт-дстрі мен ар-ожданын біле отырып, Ресей бодандыын абылдау бл ораз-Мхаммедті ттыннан босату шін ойлап табылан айла ретінде арау керек [9, 157]. Тарих крсеткендей, Абдолладан жаа бостанды алан аза елі шін Ресейге бодан болу ткке ажет емес еді. Ал орыс мемлекеті бан жауап ретінде 1595 жылы наурыз айында вельямин Степановты аза ордасына аттандырды. Грамотада Ресей патшалыы аза жне алма ордасын ол астына аланын жне Бармен арсы соыса жз атыш беретінін жазан.

Сонымен атар Туекелді ол астындаы слтандар шахмхаммед пен Кжек слтана да жеке-жеке грамоталар жазылан. Біра Ресей кілеті бл жаттардаы айтандарын орындамады. Соан арамастан, патша аза ордасына мынадай тапсырма береді: «аза хандары Барды здері тыныштандырып, блікші хан Кшім ханды стап, Ресейге жіберуі керек».

Ал ораз-Мхаммед слтанды босату мселесіне келсек,

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы грамотада ол туралы былай делінген: «Билікке кнбеген Кшім ханды таландау кезінде, ттында отыран аза слтаны оразМхаммедті тарды. Егер оны босатып алуды ойласадар, орнына Туекел хан лы сайынды кепілдікке берсін» [10, 9].

осы жерде аза-орыс келісімінде крнекті рл атаран ораз-Мхаммед слтанны міріне тоталып тейік. адырали Жалайырды ебегінде ораз-Мхаммедті шежіресі былай крсетілген: «орыс хан – айырша хан – Бара хан – Жнібек хан – Ждік слтан – шыай хан – ондан слтан – ораз-Мхаммед хан (слтан)». Ебекте «ондан слтан – батыр рі мерген болан, немі шыай скеріні алдында жреді, алматармен соыста шейіт болып, денесі Тркістана ойылды» деп жазылан [11].

Ал ораз-Мхаммедті ттына тсуіне келсек, мнда теріс пікірлер кездеседі. ораз-Мхаммедті сол тста Кшім ханды Ескерден уып шыан Сейтек пен араша шеуін адамдарымен опасыздыпен алдап, Тобыл ораныны скер басы Чулковты ола тсіргені туралы ыса Сібір жылнамасында немесе «Кунгур»

жылнамасында айтылан [1, 163]. ораз-Мхаммедті ттына алынуы тосын жадай емес-ті, бл Ресей кіметіні сол кездегі жымысы саясаты болатын. Патша кіметі осындай слтандарды ттындау немесе ашып келгенде паналату арылы кейін сол елді жаулаанда оларды саяси кш ретінде пайдаланан. Мысалы, сол кездегі патша ызметінде сібірлік Махметл, ырымды Жаханша мырза жне т.б. болды.

ораз-Мхаммедті де осындай ызметте пайдалануа тырысты.

оан длел ретінде ораз-Мхаммедті Туекел хана жолдаан хатын келтіруге болады [10, 11]. Біра бл кезде аза хандыы кшті мемлекет болатын, оны Ноай елімен немесе ырым хандыымен салыстыруа келмейді. Ал Ресей мемлекеті грамотада айтыландай, ораз-Мхаммедті сайын слтана айырбастап, еліне айтаруды ойламады да. Солтстікте шведтермен, ырымдытармен соыса атысан, «от аруды» сырын білетін, Ресей мемлекетіні ішкі жне сырты саясатына аны оразМхаммедтей адамды болаша арсыласы болуы ммкін аза ордасына айтару те ауіпті еді. Біра ораз-Мхаммед елге оралмаса да, елшілікті кп жмыстарына кмегі тиді. ол аза елшілігімен атар келген Иран шахы Аббасты елшісі ДервишМхаммедпен кездесуге ммкіндік алып береді [10, 4]. Білгір

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

саясаткер лмхаммед орыс патшалыы аза хандыын Кшім мен Бар хандыына арсы жалыз айдап салатынын тсініп, Дервиш-Мхамедпен келісім жасауа тырысты. 1595 жылды мамырында Иран елшісі вельямин Степановпен бірге Туекел ордасына аттанады. Туекел хан Иран елін Бар хандыына арсы ода руа гіттеді. аза ордасында бір ай болан елшілермен бірге Мскеуге, одан ары Иран еліне баратын елшімен кетті. Туекел сарайынан айта оралан вельяминов-Зернов патшаа аза хандыы туралы толы млімет берді [12, 54]. ораз-Мхаммедті ауыстыруа сайын слтанны орнына Мрат слтан келеді, біра алдын ала жоспарлаандай, Ресей мемлекеті оан жол бермеді.

Кейін Касимовкаа (Хан-Кермек) хан болып таайындалан оразМхаммед Ресейдегі XVII асырды басындаы дрбеле жылдарда жалан Димитрий олынан аза табады. Денесі Хан-Кермек аласындаы Жаханша мырза мен араша бек (адырали Жалайыр) бейітіні ортасына ойылан.

осылайша, Туекел ханны сырты саясатында елеулі орын алатын 1594–1595 жылы орыс-аза зара елшіліктері нтижесіз болып, екі жа орта келісімге келе алмады. Ресей патшалыы Бар, Сібір жне аза хандытарын зара соыстыру арылы оларды лсіретіп, осы аймаа толы билік еткісі келді. Ал аза ордасына берген грамотасы оны з саясатына айшы келді, себебі «от ару» алып кшейсе, азатар ерте здеріне арсы келерін тсінді, сондытан да Ресей мемлекеті аза ордасыны лсіреуін ктті.

Ал аза хандыы болса, елшілікті масаты туелсіздігін жоалтып, бодандыа тсу емес, ттындаы ораз-Мхаммед пен «от ару» алу екенін жасырмады. Бл зара елшілікті жасы нтижесі аза ордасыны Мскеуге баран Иран елшісі адібек арылы Иранмен ода жасауы болды. Кейін Барды таландау кезінде екінші жаынан Иран шахы да з лесін осан еді.

XVI асырды аяындаы осы саяси оиалар туралы левшин:

«Степанов патшаа андай жауап келгені белгісіз, біра бл елшіліктер Ресейге андай саяси жетістіктер келгені белгілі, не Туекел, не болмаса оны XVIII асыра дейінгі мрагерлеріні ешайсысы да Ресей боданы болмады, не ызмет крсетіп, кмектеспеді де. Керісінше кейінгі кезеде Сібірде пайда болан орыс оныстарын таландады» деген дерек келтіреді [9, 158].

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы осылайша, XVI асырды екінші жартысы аза хандыы тарихында ерекше кезе болып табылады. сіресе хандыты сырты саясатында кп згерістер болды. Бл кезеде аза хандыыны саяси жне скери жаынан кшеюі мен лсіреуі атар жрді. Брын лкен территорияны алып жатан аза хандыы асырды ортасында зіні ке байта жері мен Сыр бойы алаларынан айрылды. аза ордасыны территориясы Жетісудан Сарысуа дейінгі аз ана жерге ие болып алды. Негізгі пайда кзі алалар мен дстрлі кшпелі шаруашылыа ажетті жерді болмауы экономикаа кері сер етті. Сондытан да XVI асырды екінші жартысындаы хандарды сырты саясатындаы негізгі баыт Сыр бойын Абдолладан, ал батыстаы жерлерді ноайлардан айтару болды. Кшті де беделді Ханазар хан лімінен кейін жасы келген шыайды лсіздігі сол кездегі аза ордасыны жадайын крсетеді.

Бастары бір азана сыймаан шайбани мен орда Ежен рпатары бірікті. Біра бар-жоы екі жыла созылан бл одаты Туекел хан бзып, Абдоллаа арсы кресті айта бастады. 1586 жылы Туекел алаш рет Мауераннахра аттанады. Алашында жеістерге жеткенімен, Абдолланы дайындысыз жаулап алу ммкін еместігін тсінген Туекел з скерімен кейін шегінеді.

Бл жорыты негізгі масаты – аза ордасыны кшін крсету арылы елді беделін ктеру еді.

Бл жоры з нтижесін екі жылдан со крсетті. Абдоллаа арсы шыан Ташкент мірлері здеріне хан етіп Жанли слтанды отырызды. олара баса да аза слтандары кмекке келді.

рине, бл ктеріліске Туекел тікелей атыспаанымен, аза халыны оянаны крінеді. Бл ктеріліс Туекел ханны болаша лы жеілісіне негіз болды. Ктеріліс Бар хандыын саяси дадарыса тсірумен атар, Ташкентте Туекел хана мдделес адамдарды, топтарды бар екенін крсетті. 1598–1599 жылдары Туекел ханны Мауераннахра жорыы нтижесінде, Бараны леуметтік топтарын: дін басылар, жергілікті азатар, тіпті кейбір шайбанидтерді з жаына шыарады. Мауераннахрді леуметтік топтарына сйенген жне Бар хандыындаы саяси дадарысты пайдаланан Туекел аз уаыт ішінде Ташкент, Ферана,Тркістан аймаын басып алды.

Туекел Бар хандыымен соыста сол кездегі халыаралы

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 аза хандыыны 550 жылдыы

жадайа сай дипломатиялы дістерді олданды. 1594–1595 жылдары Ресеймен Бар хандыына арсы скери ода жасау шін лмхаммед бастаан елшілікті аттандырады. Елшілікті негізгі масаты ораз-Мхаммедті босату жне «от ару» боланымен, зара келісімдер ешандай нтиже бермеді. Біра аза елшілігі Мскеудегі Иран елшілігімен Бар хандыына арсы келіссз жргізуге ммкіндік алды. Бл мселені шешуге сол кезде Ресейдегі аза ханзадасы – орыс воеводасы ораз-Мхаммед кп ебек сіірді. Ал Туекел, Кжек слтан, Стемген би, шахмхаммед хан сияты аза еліні игі жасылары солтстік кршісі Ресеймен келіссздер жргізіп, елшіліктер алмасып, Ресей мемлекетіні саясатын тсінуге ммкіндік берді. Туекелден кейін хан болан Есім де, одан кейінгі рпа та, лы саясаткер, ержрек бахадр, аылды хан Туекел жолымен жрді. Ешкімге тізе бкпей, азаты шаыраын ктеруге атсалысан бл жол «Туекел ханны тура жолы» деп аталады.

–  –  –

Е гемендігін жариялаан сттен бастап, азастан Республикасыны басты міндеті халыаралы атынастар жйесінде лайыты орын алу болып табылады. Францияны халыаралы сахнадаы беделі зор екендігі даусыз. Жоары экономикалы леуеті, лемдік саясаттаы ыпалы Францияны азастанны Еуропадаы артышылы берілетін серіктестері атарына шыарады.

Екі ел арасындаы е жоары дегейдегі байланыстар – екіжаты атынастарды дамытуда аса маызды. Елімізде Францияа деген ызыушылы айтарлытай жоары екендігін атап ту ажет.

оны осы мемлекет жніндегі ылыми зерттеулерді дегейі крсетеді. азастан мен Францияны ынтыматастыын жзеге асыруды ауымдылыы мемлекеттерді интеграцияа жне аламдастыруа баытталан бадарыны отайлы рі практикалы рамдасы болып табылады.

Туелсіздік аланнан кейін еліміз кпвекторлы сырты саясатын анытады. лемні кптеген елдерінде азастан Республикасыны алашы елшіліктеріні пайда болуы ел шін маызды тарихи оиа болды. Халыаралы атынастар жйесін алыптастыруды бастапы кезінде Р Сырты істер министрлігі орталы аппаратыны негізгі кші шет мемлекеттермен саяси, саудаэкономикалы, скери, ылыми-техникалы жне гуманитарлы ынтыматастыты келісім-ыты жаттарын дайындауа баытталды. Республиканы сырты саяси баыты мемлекеттер ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік арасындаы арым-атынастарда кпшілік мойындаан аидалар мен халыаралы ы нормаларын бекіту рдістерін орнытыруа бет алды. Мысалы, тек 1992 жылды зінде Р СІМ-ні атысуымен принципті сипаттаы кпжаты жне екіжаты 13 келісім, сонымен оса аымдаы мселелер бойынша 30 млімдеме мен меморандум бекітілді. осы халыаралы келісімдер азастанны дниежзілік ауымдастыа кіруіне жол ашты, елді егемендігін, ауіпсіздігін, территориялы ттастыын амтамасыз етуде маызды рл атарды.

Сырты дипломатияны негізгі масаты ел экономикасын айта реформалау мселелерін шешу жне оны траты дамуын амтамасыз етуде сырты факторларды, халыаралы ебек блінісіні артышылытарын тиімді пайдалану болды. Сырты байланыстарды р баытта дамыту ел экономикасыны лсіз тстарын мейлінше тмендетуге, сырттан саяси жне экономикалы ысым крсету ммкіншіліктеріні алдын алуа баытталды.

лемдік тауар мен капитал нарыында елімізді мртебесін ныайтуа жадай жасайтын азастанны Дниежзілік сауда йымына кіру жоспарыны стратегиялы мні бар. ДС-а кіру жоспарлары мен соан атысты шаралар елімізді нарыты экономика механизмдерін ныайтуа баытталан экономикалы реформалар арнасында жріп келеді.

азастан Дниежзілік сауда йымына кіру талаптарына атысты 20 жыла созылан келіссздерді аятады. 22 маусым кні йыма осылу туралы жаттар жмыс тобы мшелеріні ресми малдауына сыныланнан кейін йымны бас кеесіне бекітуге беріледі [1].

азастан Франциямен зара арым-атынасында оны Еуропалы одаты айта ру, орта сырты саясат пен ауіпсіздік саласындаы саясатты алыптастыру жніндегі бастамалар сынудаы белсенді рлін, сонымен оса Ео-ны Ресей жне Тркиямен жаындасу станымын негізге алады. азастанны орталы Азия мен Закавказьедегі тратылы пен ауіпсіздікті сатаудаы саяси-стратегиялы маызы бекітілді. азіргі уаытта Франция орталы Азия мемлекеттерімен ынтыматастыты дамытуда азастана аса кіл бліп отыр жне елімізді айматы держава ретінде алыптасуына олдау крсетуге ниетті, соны ішінде Б мен Еы-мен ынтыматастыы арылы АІСшК рдісі мен айматаы ынтыматасты бойынша азастанды станымдара ыпал етуді кздеп отыр.

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік Р-ны Президенті Н.. Назарбаевты 2000 жылы маусым айындаы Парижге сапары барысында екіжаты зара арыматынасты ке мселелері арастырылды, соны ішінде агронерксіп кешені, деуші нерксіп саласындаы жобаларды іске асыру, жаа технологиялар ндіру, инфрарылым, клік, экология, сонымен атар французды мнай-газ компанияларыны отанды кмірсутектер экспортыны балама бадарларын табуа кмек крсету мселелері талыланды.

2004 жылы 10 наурызда Париж аласында азастанФранцуз экономикалы ынтыматастыы бойынша кіметаралы комиссиясыны 6-отырысы тті. Басосуда жаа технологиялар, биотехнология, ауылшаруашылы німін айта деу мен теміржол кліктері саласындаы зара рекеттестік ммкіндіктері талыланды. осындай іс-шараларды ел нерксібін инновациялыиндустриялы жаарту жолындаы нышан ретінде арастыран жн.

азастанны сырты саяси тжырымдамасында французды вектор басым маыза ие. Сонымен оса, екі мемлекет те з кезеіні тарихи шындыын негізге алады. азастан Францияны кпполярлы лем озалысыны жетекшісі ретінде таниды. Біз шін бл елді зге мемлекеттермен ынтыматастыты дамытудаы сындарлы тсілі мен Батыс елдеріне тн даму лгілеріні сипатына згерту енгізусіз, демократиялы рдістерді «катализаторы» рлінен аула болуа тырысуы маызды. Демократиялы айта ру, сондай-а экономикалы реформаларды жзеге асыру кезінде де Франция елімізге орталы Азияны айматы локомотиві ретінде ызыушылы танытты. Франция уел бастана, азастанны Еы-а траалы ету кандидатурасына олдау крсетті.

Франция Республикасы Еуропалы одаты жетекші мемлекеттеріні бірі екендігі – тарихи алыптасан жадай. онсыз Еуропа тадырына атысты бірде-бір шешім абылданбайды.

Кптеген маызды мселелер бойынша оны станымы анытаушы рлге ие жне де баса мемлекеттерге лгі болып отыр. Франциямен ынтыматасты орнатуы азастанны азіргі халыаралы ауымдастытаы станымдарын ныайтуа жол ашады, елімізді ркендеуіне, оны ішінде, экономика саласыны кемелденуіне кмектеседі.

Франция да азастанмен арым-атынасын дамытуа мдделі.

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік оны геосаяси жоспарында бізді ел лемні екі блігін – Еуропа мен Азияны байланыстырушы кпір, рлытаы тратылыты амтамасыз ететін жне экономикалы келешегі зор ел ретінде арастырылады. азастан мен Францияны досты, ынтыматасты пен зара тсіністік туралы келісімін бекітуге атысты Сырты істер бойынша комиссиясыны баяндамасында «Франция орталы Азияа, е алдымен, Алматы арылы шыады» делінген.

Франция Республикасы азастан Республикасыны туелсіздігін 1992 жылы 7 атарда мойындады. Ал дипломатиялы байланыстар Франция Сырты істер министрі Роллан Дюмны 1992 жылы 25 атарда Алматыа сапары кезінде орнатылды.

Іссапар нтижесінде Алматыда Сауда кілеттілігі, кейін Франция Республикасыны елшілігі ашылды.

Екіжаты атынастарды дамуындаы маызды кезе 1992 жылы ыркйекте басталды. Н.. Назарбаевты Францияа ресми сапары кезінде екі ел арасындаы Досты, зара тсіністік пен серіктестік туралы келісімге ол ойылды. Сонымен бірге Франция жоары дегейдегі мемлекетаралы жата ол ойан алыс шет мемлекеттерді алашысы еді. Екіжаты ынтыматастыты одан рі дамуы 1993 жылы Франция Президенті Франсуа Миттеранны азастана жасаан ресми сапарымен жаласын тапты. Жоары дегейдегі саяси диалог Президент Жак ширак кезінде де белсенді жаласты. Мысалы, 1995–1999 жылдары екі ел басшылары арасында 6 кездесу тті. Кездесулер барысында халыаралы жне айматы мселелер бойынша станымдарды састыы немесе жаындыы крініс тапты. Ядролы аруы бар мемлекеттер атарындаы Франция азастана алашыларды бірі болып ауіпсіздік кепілдігін берді. оны длелі – Францияны азастанды айматаы тратылы кепілі ретінде арастыруы.

Еліміз айматы жне халыаралы тратылыты ныайтуда салматы баыт станып отыран мемлекет беделіне ие [2].

1993 жылы 16-17 ыркйек кндері Франсуа Миттеранны азастана ресми сапары барысында кіметаралы дегейдегі кптеген жаттара ол ойылды. Атап айтса, Мдениет пен нер саласындаы ынтыматасты туралы келісім; ылым мен жаа технологиялар саласындаы бірлескен декларация; азастан Республикасы лтты ылым академиясы мен Франция лтты ылыми-зерттеу орталыы арасындаы ынтыматасты туралы келісім; екі елді Сырты істер министрліктері арасындаы

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік ынтыматасты туралы хаттама. Сонымен бірге Алматы мен Париж арасында тікелей уе байланыстарын орнату туралы уадаластыа да ол жеткізілді. Алдаы уаытта да Франция мен азастан арасындаы экономикалы ынтыматастыты кеейтуге кіл блу жоспарланды. Франция 300 млн француз франкы сомасында несие желісін ашты.

2008 жылы 10-12 маусым кндері Н.. Назарбаев Франция Республикасына ресми сапармен барып айтты. Сапар барысында Елбасы бкіл лемге йгілі «Талес» компаниясыны аэроарышты нерксіп ксіпорнына ат басын брып, Концерн президенті Дени Ранкоймен кездесті. Бл ксіпорын жер серігі жйесіне арналан ралдарды ндіріп растырады жне сынатан ткізеді (біздегі KAZSAT-1 жне KAZSAT-2 жер серіктеріні барлы тиімді жктемесін осы француз ндірушілері жасаан). осы сапар барысында азастан мен Франция арасында Стратегиялы ріптестік туралы келісімге, Туризм саласындаы ынтыматастыа, скери кеес ру жне клік саласындаы ынтыматасты туралы меморандума ол ойылды. Н. Саркози Н.. Назарбаева Францияны жоары мемлекеттік наградасы – «рметті легион орденіні лкен кресін» табыс етті [3].

Р Президентіні осы сапарыны нтижелері бойынша БА адамзат ркениетіні жаа кезеі тарихында Франция еуропалы интеграция азыыны біріне айналды деп атап тті. Французды фактор – лемдік ауымдастыты жаанды саясатында негізге алынатын факторларды бірі. Досты атынастар мен ізгі ынтыматасты дстрлеріне сйене, Б Жарысы, Еы шеберінде абылданан Хельсинки актісі мен жаттарды масаттары мен аидаларын блжытпай орындайтынына ниет білдіре отырып, азастан мен Франция біратар басым баыттар бойынша зара ріптестікті маызды рі наты аспектілері туралы келісім жасасты.

Мемлекет басшысыны сапары екі ел арасындаы арыматынасты сапалы жаа кезеін ашты. Н.. Назарбаев пен Н. Саркози ол ойан жаттар Еуропалы ода пен орталы Азия арасындаы «жаа серіктестік» стратегиясын жзеге асырудаы бастама болды. Мемлекет басшылары еуропалы жне еуразиялы кеістікте бейбітшілік, тратылы пен ауіпсіздікті ныайту масатында зара рекеттестікке дайын екендіктерін білдірді. осы келісімні тарматары тараптарды ы, занама ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік саласындаы ынтыматастыты ныайту міндеттерін айындап ана оймай, жаппай ырып-жою аруларын таратпау, ауіпсіздікке тнген ауіп-атерлермен кресу жолындаы зара рекеттестікке, траты дамуа кмектесуге міндеттейді. Сондай-а екі мемлекет басшылары сауда-экономикалы ынтыматастыты кеейту жне оны одан рі дамыту шін олайлы жадай туызу мселелеріне назар аударды, скери-техникалы жне энергетикалы салалардаы серіктестік жнінде, инновациялы технологияларды енгізу мселелері мен экология, туризм, мдениет пен ылым салалары туралы пікір алмасты.

2002 жылы азастан экономикасына тікелей шетелдік инвестициялар клемі шамамен 4,5 млрд Аш долларын рады.

2003 жылы 1 арашада елімізде шетелдік компанияларды атысуымен 5338 бірлескен ксіпорын мен 8104 шетелдік ксіпорын тіркелді, азіргі уаытта 3806 бірлескен жне 5886 шетелдік ксіпорын іске осылды. Инвестиция клемі 2003 жылды соына арай 16 млрд Аш долларын рады. 2003 жылы инвестицияны жалпы клемі 4,6 млрд Аш долларына жеткен. Табысты жоары дегейі Теіз, арашыана мнай-газ кен орындары инфрарылымдары мен Каспий тбін барлау, зерттеу жне дамыту бойынша ірі инвестициялы жобаларды жзеге асырумен байланысты. 2004 жылды бірінші тосанын оса аланда, тау-кен ндірісі нерксібіне 2000–2003 жылдары 10 млрд Аш доллары блінді, ал бл сол кезедегі тікелей инвестицияны жалпы клеміні 58,8%-ын рады, оны 98 %-ы мнай шикізаты ндірісіне тиесілі. Салалы крсеткіштер бойынша барлы тікелей инвестицияны 55%-ы азастанны замерзімді экономикалы сімін амтамасыз етуші мнай-газ кешеніне блінген. 1993 жылдан бері шеврон 2 млрд Аш доллары, Agip KCO 600 млн Аш доллары, Exon Mobile 1,8 млрд Аш доллары клемінде аржы блген.

азастанны «Эльф Акитен» француз компаниясыны блімшесі саналатын «Эльф мнай-газ» фирмасымен ынтыматасты туралы келісімі алашы келісімшарттарды бірі болды (1992 ж.). Келісімшарт бойынша Атбе облысы аумаындаы 19,3 мы шаршы шаырымды райтын зерттеу-барлау жмыстары аймаында операциялар жргізу мен оны жзеге асыру кзделген. азастан тарапынан «Темірмнай» А рылды. 1992 жылы территорияа геологиялы зерттеуді йымдастыру мен брылау жмыстарын кшейту бойынша зірленген бадарламаларды жзе-ге

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік асыру шін 40 млн-нан астам Аш доллары блінді. «Эльф мнайгаз» азастана 15 млн Аш доллары клемінде аржы йды (геологиялы барлау жне т.б. жмыстара 8 млн Аш доллары) [4].

Ттастай аланда, азастанны даму тжірибесі ел экономикасына шетел инвестицияларын тартуа ммкіндік берді.

Жас, туелсіз мемлекет басшысы ретінде Н.. Назарбаевты алдында елді ішкі-сырты саясатында мемлекет тарапынан атаратын аса ауымды міндеттер трды. оны жзеге асыру шін, е алдымен, саяси келісімдер ажет еді. оларды ішіндегі маыздысы азастан мен Франция арасындаы досты, ынтыматасты пен зара тсіністік туралы келісім болды (1992 ж.). Бан оса, Н.. Назарбаев «Жаа Еуропаны Париж хартиясына» да ол ойды.

осылайша, азастан зіне жалпы еуропалы дерісті толыанды атысушысыны барлы міндеттерін жктеді [5].

Экономика саласындаы азастан-француз байланыстары з жаласын тапты. Бан 1998 жылы Париж аласында кіметаралы жмыс тобыны кезекті IV отырысы шеберіндегі кіметтік делегацияларды келіссздері ыпал етті. Соны нтижесінде, инвестицияларды зара орау мен ынталандыру туралы келісімшарт пен осалы салы салуды алып тастау туралы конвенцияа ол ойылды, екі ел арасындаы тауар айналымы сіміні траты рдістері айындалды. 1998 жылы тауар айналымыны клемі 380 млн франкты рады.

2000 жыла арай азастанда 38 кілеттілік жне ірі француз компанияларды атысуымен бірлескен ксіпорындар тіркелді.

Жеіл жне тама нерксібі, рылыс, денсаулы сатау, туризм салаларында француз фирмаларымен байланыстар орнатылды. Екі ел арасындаы тауар айналымы ттастай о згеріске ие болды.

азастан экспортыны негізгі блігі мата, жн, бериллий, фосфор, казеин, полистирол, былары шикізатына тиесілі. Франциядан машина (клік) рылысы, электроника, фармацевтикалы нерксіп пен агронерксіп німдерін сатып алды. Сондай-а косметика жне парфюмерия німдерін сатып алу ауымы да крініс тапты. Екі елді отын-энергетика кешені, рылыс, клік, геофизика, агронерксіп секторы, телебайланыс, уе озалысын баылау, апаратты, баалы рі сирек жер металдарын ндіру мен айта деу аясындаы зара рекеттестіктер де болашаа негізделді.

Жалпы, азастан мен Франция арасындаы тауар айналымы тиімді серпін ала бастады.

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік 2009 жылы 28 атарда Парижде азастан-Франция скери кеесіні алашы отырысы тті. Бірінші отырыс «Еуропаа жол»

мемлекеттік бадарламасын жзеге асыру барысында орын алды.

орта инновациялы ндірістер ру шін жаа зірлемелер ашу жне ел экономикасына француз инвесторларыны сенімін ныайту арылы екі ел арасындаы экономикалы ынтыматастыты одан рі арай дамытудаы маызды кезе болып табылды [6].

азіргі уаытта азастан-француз байланыстары саяси, экономикалы, ылыми, скери-техникалы ынтыматастыты дерлік барлы баыттарын амтиды. Алайда екі тарап та зара тиімді ынтыматасты леуеті тиісінше жзеге аспай отыранын мойындайды. Франция азастанда зіні баыттарын жетілдіруге мдделі. Соы жылдары француз ксіпкерлері азастана жиі ат басын брып жр. Француз фирмалары мен компанияларыны атысуымен 20 бірлескен ксіпорын рылды, оны ішінде 8 ксіпорын материалды ндіріс саласымен айналысады.

азастанда французды 10 фирма кілдігі тіркелді.

Франция лемдік экономикалы даму крсеткіші бойынша елеулі рлге ие. Бл, е алдымен, оны экономикалы дамуыны жоары дегейіне байланысты. Бгінде Франция ЖІ клемі бойынша – тртінші орынды (Аш, Жапония мен ГФР-дан кейін), шетелдік аржы тсімі бойынша – шінші, шетелдегі инвестициялар ауымы бойынша тртінші орынды иеленіп отыр. Францияны экспорты мен импортыны 60%-дан астамы, негізінен, Еуропалы ода елдерімен сауда лесіне тиесілі.

азастанны Францияа ызыушылыы экономикалы ынтыматастыты зор леуетіне, оны жоары технологиясы мен ірі аржылы ммкіндіктері болуымен байланысты. Француз экономикасыны жоары німді аграрлы секторы да ерекше ыылас тудырады. азіргі тада Францияны аграрлы секторы з німіні клемі бойынша Еуропада бірінші орынды, ал экспорт ауымы бойынша екінші орынды иеленіп отыр.

2014 жылы Р мен Францияны тауар айналымы 5 млрд доллара жетті. азастан шін Франция маыздылыы жнінен бесінші сауда серіктесі болып табылады. 2005–2014 жылдар аралыында инвестиция клемі 8 млрд долларды рады [7].

осылайша, азастан мен Францияны сауда-экономикалы саладаы ынтыматастыыны тарихи алышарттары оларды экономикалы ішкі процестеріні дамуында жатыр. Е алдымен,

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік екі ел экономикасыны жандануы мен жаындасу арынын анытап берген азастандаы мемлекеттік меншікті айта руды, жекешелендіру дерістеріні серпіні мен ерекшелігін атап крсеткен жн.

скери саладаы азастан-француз ынтыматастыыны басты баыттарыны бірі екі елді халыаралы келісімдер шеберіндегі зара байланыстары болып отыр. Мысалы, Еуропадаы арулы кштер туралы келісім жне Сенім мен ауіпсіздікті ныайту шаралары бойынша вена келіссздер жаты (в-(99)94) осындай халыаралы жаттар болып табылады.

Аталан жаттар аидаларын орындау жауапкершілігі Франция Республикасындаы сас рылыммен байланыс жасайтын азастан Республикасы ораныс министрлігіні жанындаы ару-жаратарды ысартуды жне инспекциялы ызметті амтамасыз етуді баылау жніндегі орталыа жктелді.

Екі мемлекет арасындаы ынтыматастыты баса баыттары халыаралы йымдарды ызметі аясында, соны ішінде Еыда з крінісін тапты. Р Президенті Н.. Назарбаевты 2000 жылы маусымда Парижге сапары екі ел арасындаы саяси байланыстара жол ашты. Халыаралы мселелер бойынша пікір алмасулар кезінде Франция басшылыы азастанны айматы интеграциялы дерістерге осан лесіне, оны АІСшК жиналысында бастамалар ктеру ісіне жне республикамызды Б, Еы жне т.б. йымдармен белсенді ынтыматастыына жоары баа берді.

осылайша, энергетика, инвестиция, банк секторларын райтын екі елді экономика саласындаы зара атынастарды ныаюы саяси рі скери саладаы ынтыматастыты кшеюіне келетіні жнінде орытынды шыаруа болады. азастан нарыына французды ірі компанияларды енуі екі жадайда ммкін болып отыр: біріншіден, осы бизнесті орап ана оймай, оны ала жылжуына алыпты жадай туызып отыран елді олайлы инвестициялы жадайы мен сенімді ыты жйесіні болуы, екіншіден, тату кршілік атынастар мен республиканы интеграциялы дерістерге белсенді атысуы арылы ол жеткізілген айматаы тратылы. Халыаралы сарапшыларды пікірінше, оларды жзеге асыру шін азастанда барлы жадай жасалан. Келешекте скери саладаы азастан мен Франция арасындаы атынастар едуір ныайма.

зіні президенттік билігі тсында Н. Саркози баса ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік мемлекеттерде жргізілген тжірибе сияты дадарыса арсы лтты бадарлама зірледі. «Дадарысты басару» бадарламасы зіні саяси олдаушыларыны арасында о бааа ие болды.

оны басты ерекшелігі – бюджет аражатыны блінуі мен оны орындалуын адаалайтын арнайы мемлекеттік рылысты рылуы [8, 254-259].

2007 жылды апанында Н. Саркози Еуропадаы саяси кшбасшы рлін зіне айтару шін Жерорта теізі одаы жобасын сынды, біра бл идея іске асан жо. Сонымен атар 2011 жылды басында Жерорта теізіндегі Араб елдерінде жне ливияда болан оиалара НАТо-ны араласуы, Парижді айматаы жетекші рлді зіне айтаруа талпынуы мен Ео-ны сырты саясатты алыптастырудан бас тартпауы Францияны белсенділігін аны крсетіп отыр.

2009 жылы азанда Н. Саркози жалпы сомасы 6 млрд долларды райтын 24 келісімшарта ол ойды. Француз компаниялары атом энергетикасында, білім, арыш жне т.б. салаларда жмыс атара бастады. Сондай-а мнай баыты бойынша Каспийде Хвалынск бірлескен жмыстары жнінде пікір алмасты. кінішке арай, жобаларды басым блігі іске аспады жне болашата екіжаты ынтыматастыты жзеге асыратын ірі жобалар бар екендігі аныталды [9].

2011 жылды арашасында азастан Республикасыны Премьер-Министрі К. Мсімовті Францияа сапары барысында еліміз Экономикалы ынтыматасты жне даму йымына баылаушы мртебесіне тініш білдірді, сондай-а азастан мен Экономикалы ынтыматасты жне даму йымы арасындаы виза тртібі арастырылды.

азіргі Францияны сырты саясаты ш негізгі масатты кздейді:

- зін сатау: «орды сырта кетуі;

- лемде белгілі бір рлді иелену шін з тарихын, саяси баыты мен мдениетін сйкестендіруі;

- елді беделіні тсуіне, «лдырау» жйесіне бар кшімен арсы тру.

2012 жылы 6 маусымдаы президенттік сайлауда Ф. олланд жеіске жетті. Ф. олланд зіні бадарламасында дстрлі француз социалистеріне салыты алталыларды мойнына ілуді, леуметтік салада аражат клемін сатауды жне жмыссыздыпен кресуЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік ді уде етті. Француздар олландты бадарламасын француз сипатындаы «жаа баыт» ретінде абылдады.

Екі ел арасындаы е маызды мселе – білім беру саласы. азіргі уаытта «Болаша» бадарламасы бойынша Францияда кптеген азастанды студенттер білім алуда. Жоары оу орындарыны тікелей келісімшарттары бойынша траты трде студенттер мен оытушылар тжірибе алмасып трады. «Еуропаа жол»

мемлекеттік бадарламасын іске асыру масатында «азастанфранцуз технология трансферті орталыы» рылды.

Туелсіз мемлекет ретінде азастан Республикасы сырты саясатын алыптастыруа жне халыаралы сахнада зін танытуа ммкіндік алды. Бгінгі кні еліміз дниежзі мемлекеттері арасында лайыты орнын иеленді, аймата ана емес, лемні барлы елдері ызыушылы танытып отыран мемлекет. Франциямен арым-атынасын дамыту – азастан сырты саясатындаы басты басымды, азіргі кезеде елді экономикалы дамуына бірден-бір сер етуші фактор ретінде арастырылады.

Елді басты масаты – Франциямен екіжаты ынтыматастыты арттыру жне ріптестікті жоары дегейге жеткізу. Кеею трысында Франция орталы Азия елдеріне жаындады. осыан байланысты Ео мен Р арасында серіктестік жне ынтыматасты туралы келісім жасалып, арнайы хаттамаа ол ойылды.

Аталан жат кшіне енгенде, Еуроодаты жаа тоыз мшесіне таратылды. атысушы мемлекеттерді кзарасы бойынша оны осылайша кееюі (территорияны, трындарды кееюі жне т.б.) брын-соды болмаан. Міне, осындай арым-атынастар елдер арасын жаындастыра тсетіні сзсіз.

азастан мен Франция арым-атынасындаы ызыушылы зара тиімді сауда-экономикалы ынтыматастыта жатыр.

Еуропалы ода елдері азастан Республикасыны ерекше геостратегиялы жне географиялы орналасуына басымды (ірі экономикалы, ресурсты, адам леуеті) береді азастан Республикасы сырты саясаты ызметіндегі негізгі басымдылы экономикаа ашытыы болып табылады. 2000 жылы азанда Еуропалы ода азастанды нарыты экономикалы мемлекет ретінде мойындады, яни Р мен Франция жаа даму сатысына ктеріліп, еліміз сырты экономикалы ынтыматастыты еуропалы баытына бет алды.

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік азастан Республикасы мен Францияны зара арыматынасыны негізгі баыттары – сауда-экономикалы байланыс, ТАСИС бадарламасындаы экологиялы, мдени мселелер мен орталы Азиядаы есірткі айналымымен крес тірегіндегі мселелер. Бгінгі тада мндай ынтыматасты энергетикалы орлар мен мнай-газ саласына баытталып отыр.

Елімізде Total, Areva, GDF-SUEZ сияты ірі француз энергетика компанияларыны кілдіктеріні ашылуы – азастан мен Франция индустриалды стратегиялы серіктестік ретінде дамып келе жатаныны жарын длелі.

азастан мен Франция арасындаы мдени-гуманитарлы атынастар да соы жылдары жемісті дамып келеді. ылым, білім жне мдениет саласындаы азастан-француз ынтыматастыы 1993 жылы нер жне мдениет саласындаы кіметаралы келісімні, 1994 жылы азастан лтты ылым академиясы мен Францияны лтты ылыми-зерттеу орталыыны арасындаы келісімні шеберінде дамып отыр. Бгінде сол жасалан келісімдер екі ел халыны мдениет пен нер саласындаы байланыстарыны негізіне айналды. Екі ел жоары оу орындары арасындаы ріптестікті ныайту масатында жыл сайын халыаралы білім беру форумдары ткізілуде.

XXI асыра Франция лемдік дегейдегі демократиялы держава жне е ірі лемдік мдениет орталыы ретінде адам басты жне де бл ел адамзат тарихында баа жетпес байлы алдырып келе жатан мемлекет ретінде танымал. Францияны «лем зертханасы» деп бекер атамаса керек. Себебі, ол жерде мемлекеттік жне оамды рылымдарды жаа формалары зерттелген. Француздар ашанда лемді жаулап алатын идеяларымен ерекшеленген. Сол сияты, еуропалы бірігу идеясы да осылай орныан. Ал еуропалы интеграцияда Батыс Еуропа елдеріні жетекші факторы Франция болып табылады, ол кшбасшылы рл атарып, еуропалы интеграцияны моторына айналды.

азастан шін кшбасшы мемлекеттермен кпсалалы арыматынаса тсу те маызды. Франция мен азастан арасындаы арым-атынастар бгінгі тада те ке салаларды амтып, жемісті жзеге асып келеді. оны стіне, азастан Франция тжірибесін зіні ішкі саясатында, жергілікті басару жйесінде, экономикалы реформалар жргізуде кеінен пайдаланып отыр.

–  –  –

дЕБИЕттЕР:

1. www.news.kz. 2015 ж.,10 маусым.

2. Р П. 75-Н-., 1-тізбе, 94-іс, 76-п.

3. Договор о стратегическом партнерстве между Казахстаном и Францией от 12.06.2008.// http://nomad.su

4. Р П. 5-Н-., 1-тізбе, 669-іс, 24-п.

5. Р П. 75-Н-., 1-тізбе, 97-іс, 29-п.

6. Государственная программа «Путь в Европу». Указ Президента РК от 29 августа 2008 г. №653. http://adilet.zan.kz

7. Казахстан рассчитывает на серьезное увеличение товарооборота с Францией. www.tengrinews.kz, 2014 ж., 5 желтосан.

8. Рубинский Ю.И. Франция. Время Саркози. – М.: МО, 2011. – 320 с.

9. Лаумулин М. Внешняя и внутреняя политика Франции при Ф. Олланде // КИСИ, Аналитик, 2012. – №6. – С. 7-22.

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік

–  –  –

Ж иырма бірінші асырда жаанды ауіпсіздікке тніп отыран негізгі ауіп-атер терроризмні барлы кріністері болып отыр. ауіпсіздік мселелеріне атысты халыаралы тжірибе лтты дегейде абылданан шаралар з нтижесін бермей отырандыын крсетті.

оны негізгі себебі, азіргі тада экстремизмні, терроризм жне сепаратизмні лтты дегейден баяыдан шыып, дниежзілік сипата ие болуында. Баса былыстара араанда терроризмні е ауіпті трге (сіресе мемлекет ізіне тскенде) айналу абілеттілігі жоары. осы жерде халыаралы ауымдастытар терроризммен кресте бірлескен жмыстар атаруы ажет.

Егемендік алан кннен бері орталы Азия елдеріні Ауанстанмен крші орналасуы осы айматы ауіпсіздігі шін трасыздандырушы фактора айналды. осыан орай, орталы Азия аймаы шыыс пен Батыс арасындаы транзит длізіне айналып, ару, есірткі тасымалыны аыны артып отыр. Кейіннен, сырттан келген діни экстремизмні кріністері беле алды.

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік 2001 жылы экономикалы жне гуманитарлы ынтыматастыты ныайту шін ытай, Ресей, азастан, збекстан, ырызстан мен Тжікстан мемлекеттері шанхай ынтыматасты йымын (шы) раны белгілі. Уаыт те келе, аймата экономикалы мселелермен атар террористік баыттаы трансшекаралы ауіпатерлерді алдын алу ажеттілігі туды. Барлы осы мселелерді кешенді шешуде шы шеберінде арнайы рылымдар ру зектілігі артты. шы ызметінде басты локомотив экономикалы сектор боланымен де, азіргі уаытта лемде терроризммен, экстремизм жне сепаратизммен крес шегіне жетті. шы-ны осы баыттаы ызметі біршама ала жылжыды, тіпті бірлескен оу-жаттыулара дейін наты шаралар абылданды. Бл айматы ауіпсіздік саласында шы-ны леуеті зор екендігін крсетеді.

Бгінде лемдік ауымдасты шы-ны рылуы мен оны ызметін біржаты баалап отыр. Жне бірте-бірте Америкаа, не болмаса Батыса арсы баытталан йым еместігіне кз жеткізіп келеді. Брын кездесетін «Бушты коалициясына арсы» сыайдаы тсінік «обаманы коалициясына арсы» тсінігіне згерген жо.

«шы-ны Батыса арсы сипаты» пайдасына шешілген фактілер бір себепке байланысты негізделмеді. йыма мше елдерді райсысы Батыс елдерімен екіжаты арым-атынасты табысты дамытып келеді.

«шы Хартиясы» мен баса да жаттарды оып-зерделеп, бастысы, наты ызметтерін саралааннан кейін Батыс сарапшылары йымны ызметі бейбіт жола баытталандыына кздері жетті.

шы, не болмаса оны рылымыны бірде-бір жатында Аш пен Батыс елдері туралы теріс пікірлер жо. Дегенмен екі ядролы мемлекет – Пкістан мен ндістанны, сондай-а айматаы кшбасшы Иранны шы-а осылуын Батыс басты ауіп-атер ретінде креді.

Батысты «аладаушылыын туызып отыран» келесі бір фактор шы-а мше елдерді бірлескен скери оу-жаттыулары.

«Daily Telegraph» британды газеті шы-ны екінші варшава келісімшарты деп атаса [1], «New York Times» газеті мндай оужаттыулардан Ресей мен ытайды орталы Азиядаы энергия орларына баылау жргізу талпынысын кріп отыр [2]. Немісті «Suddeutsche Zeitung» газеті болса, «Батыстан туелсіз ыпал ету орталыын руды» кздейді деп жазады [3]. Французды «Le Figaro», немісті «Die Tageszeitung» жне жапонды «Yomiuri»

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік газеттеріні пікірлері де осыан саяды [4, 5]. Дегенмен блар терроризмге арсы бірлескен оу-жаттыулар екендігін назардан шыармаан жн. Мселен, 2014 жылды 29 тамызында ытайды Чжужихэ полигонында ткен оу-жаттыуды алайы. оужаттыуды алдында: «шартты бір алада лтаралы шиеленіс ушыып, елді саяси трасыздануына, террорлы шабуылдарды артуына келді. кіметті ндеуі бойынша жне Б ауіпсіздік кеесіні мандатын аланнан кейін шы-а мше елдер шартты мемлекетке кмек крсету шешімін шыарды» деген аыз айтылды.

осыны зі скери емес, терроризмге арсы жаттыулар екендігін айатайды. Аызда Б ауіпсіздік кеесіні мандаты сынды маызды деталь крсетілген. Бл да шы ызметіні бейбіт сипаты мен оны тек ішкі мселелерді шешуге баытталандыын айатайды.

Геосаяси трыдан алса, лемдік ауымдасты алдында Ресей мен ытайды шы-а мше болуыны зі аталан йыма амбициялы сипат береді. азастан, збекстан, ырызстан мен Тжікстанны шы-а мше болуы экономикадан бастап терроризм, экстремизм ауіп-атеріне дейінгі лтты, айматы ауіпсіздікті амтамасыз етуге, трлі салаларда мемлекетаралы ынтыматастыты ныайтуа ммкіндік береді. ортаазиялы елдерді Ауанстанмен крші жатуын ескерсек, осы елдерді лтты жне айматы дегейде ауіпсіздікті амтамасыз ететін жйеге ену талпынысы – зады былыс.

шы-ны терроризммен крестегі ызметі, сіресе соы уаытта лемдегі террорлы шабуылдарды йымдастырушы «ДАИш» йымына (Сирия мен Иракты біршама блігін баылап отыран е радикалды исламистік топ) байланысты зекті бола тсті.

Аталан топ Интернетте бес жылдан кейінгі мемлекетті картасын жария етті (1-сурет) [6].

–  –  –

Бл карта топты Таяу шыыстаы мнай шыатын барлы аудандарын жаулап алуды кздеп отырандыын крсетеді.

Кейбіреулер бны арандатушылы деп санайды. Араб, индус, африкандытарды бір туды астына біріктіру орындалмайтын жоспар, аыла онымсыз дейді. Біра бны рбір адамы есептелген жоспар десек, бкіл адамзат баласы мен ортаазиялы елдерге салматы ескерту екендігі сзсіз. оны стіне, ДАИш басшылары з амбицияларын талай мрте айтып та жр. ДАИшті ниеті ішінара іске асырылуыны зі аймаа лкен ауіп тндіреді. алай десек те, аталан топ орталы Азияны жаулап алудан тайынбайды. Картадан ДАИш-ті аза еліне наты ауіп тндірмейтінін круге болады, десе де отстік жатан шекарамыза таяп аланын жоа шыаруа сте болмас. Сондытан ытимал жадай ретінде назардан тыс алдырмау керек.

азірді зінде орталы Азия аймаына жаын жерлерден ауіпті хабарлар тсіп жатыр. Мселен, зірбайжан лтты ауіпсіздік министрлігі ДАИш рамында болан, сондай-а засыз арулы йымдар руды жоспарлады деген айыппен 26 азамат ттындаланын млімдеді [7]. зірбайжан шыны жауапкершілік саласына кірмесе де, азастан, Ресей жне Иранмен шектесіп жатыр. Бл болса, орталы Азияа терроризм транзиті аупі тніп тр деген сз.

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік Ауанстанда талибтерді ДАИш-ті жаына ту аупі бар. оны стіне, Ауанстаннан коалициялы скер шыарыланнан кейін, ондаы ртрлі террорлы йымдар оперативті кеістікке шыуы ммкін. Пкістанны Хайбер-Пахтунхва провинциясында Кш рылымдары ДАИш басып шыаран «Фатех» («Жеіс») атты жа кітапшаларын тапты. Аталан кітапшада ДАИш идеологтері з жоспарлары мен істерін олдауды срайды. Пкістан кіметі ДАИш-ті «л-Каида»-дан лдеайда ауіптірек деп санайды.

ДАИш-ті жергілікті халыты з тобына тарту процесіне Пкістан кіметі барынша кедергі жасап бауда.

збекстан, Тжікстан, ырызстан мен Тркменстандаы астыртын жне жартылай астыртын радикалды аымдарды кілдері осы топты теріс идеологиясына еріп кетуі бден ммкін.

осыан орай елімізде де жадайды ушыып кетпесіне ешкім кепілдік бере алмайды. «Ислам мемлекеті» содырларыны жаында ртрлі діни секталарды ыпалына шыраан бірнеше ондаан азастандытар бар деген хабарлар кездесіп жатады [8].

оларды елімізге айтып келуі мемлекетті тратылыына ауіп тндіреді. йткені зге идеологияны шырмауына тскен жандар елімізді тратылыын бзатын іс-имылдара баруы сзсіз.

ДАИш кілдері, тіпті Ресейді мсылман аудандарында да з жорытарын йымдастыру аупін тндіріп отыр.

ШЫ-ны террорризмге арсы кресі: азіргі заман ауіпатерлері жадайындаы эволюция Тарихи трыдан келсек, шы-ны ызметі 1996-1997 жж.

«шанхай бестігі» жмысымен басталады. шанхайдаы алашы кездесуде скери саладаы сенімді кшейту жне шектес арулы кштерді ысарту жніндегі келісімдерге ол ойылды. осы кезеде аймата орын алан экономикалы, ылмысты, кшіон, экологиялы сипаттаы скери емес трансшекаралы ауіпатерлерді шешу ажеттілігі туды.

–  –  –

Бгінде аталан йымны ызметінде ш негізгі айматы бліп крсетуге болады. олар: экономикалы, ауіпсіздік жне гуманитарлы ынтыматасты аймаы. шекаралары мен жмыс істеу дегейлері бойынша аталан айматар ртрлі. Айматарды райсысы згелерінен сапалы трыдан ерекшеленеді. азіргі кезде ауіпсіздік кеістігі натылана тсуде, дл осы ауіпсіздік мселесі шы-ны руа себепші болды. 2001 жылы йымды ру жне шы Хартиясына ол ою кезінде «Терроризммен, сепаратизм жне экстремизммен (оны ішінде діни) крес туралы» Конвенцияа ол ойылды. онда аталан мселелермен кресте ы орау органдары мен арнайы ызметтерді зара іс-имылын дамытуа баытталан ымдара анытама берілді [9]. 2002 жылды 7 маусымында «шы-а мше мемлекеттер арасындаы Айматы терроризмге арсы рылым туралы келісімге» ол ойылды [10]. Аталан мселелерді шешуді жаласы ретінде 2004 жылы шы-да Айматы терроризмге арсы рылым (АТ) рылды. Бл рылымны атарушы комитеті Ташкент аласына (збекстана) кшірілді. шы АТда йыма мше мемлекеттерді ауіпсіздік кеесі хатшылары отырыстарыны механизмі жзеге асты. осыан орай АТ екі органнан трады: Атарушы комитет (траты жмыс істейді) пен Кеес (жылына екі рет кездеседі).

Траты жмыс істейтін орган – АТ атарушы комитеті негізгі ш баытта жмыс істейді: терроризммен, экстремизм жне сепаратизммен крес жніндегі ызметті йлестіру; тараптарды зіретті органдарыны ызметтерін апаратты-сараптамалы амтамасыз ету жне халыаралы-ыты ызмет.

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік АТ ызметін ыты амтамасыз етуді дамыта отырып, 2005 жылы Астанада ткен 10-шы саммитте рылым Кеесі шы АТ деректер оры мен шы АТ шеберінде пия апаратты орауды амтамасыз ету жніндегі келісімдерге ол ойанын млімдеді.

Терроризм мен есірткі тасымалыны тыыз байланысын ескерген шы есірткі ралдары, психотропты заттар мен прекурсорларды засыз айналымына арсы крестегі ынтыматастыы туралы келісімге ол ойды. 2002 жылы шы есірткіге арсы жйе руды тиімділігін длелдеді (Ауанстан шекарасы бойынша ауіпсіздік белдігі). Ауанстанда ндірілетін есірткіні 65 пайызы орталы Азияа, Ресей мен Батыс елдеріне тарайды, ал шамамен штен бір блігі орталы Азия аймаында алады [11]. осы індетпен крес масатында 2004 жылы Ташкентте ткен Кеесте шы-а мше мемлекеттерді басшылары Ауанстан йлестіру кеесін ру жніндегі шешім абылдады.

оны ызметі шекараны баылау жне есірткі тасымалына арсы крес жніндегі бірлескен іс-имылдарды жзеге асыруа баытталан. шы-ны ртрлі рылымдарындаы форумдарда есірткіге арсы бірлескен крес шін траты орган ру туралы мселе талыланып келеді.

ДАИш-ті орталы Азияа ену ммкіндігі АТ алдына крделі міндеттер ойды. 2015 жылы аталан рылым отстіктегі оиалара жылдам рекет етіп, тікелей шы аймаында ауіпсіздікті амтамасыз ететін шаралар абылдауы ажет.

2014 жылы Душанбеде ткен саммитте шы Айматы терроризмге арсы рылымыны 2013 жылы атаран жмысыны есебі малданып, бекітілді. АТ есебі бойынша алты ел аумаында болуы ммкін бірнеше террорлы оиаларды жолы кесілді. Терроризм бойынша орта деректер орын тзу шеберінде «террорлы, сепаратистік жне экстремистік сипаттаы ылмыстара байланысты халыаралы іздеу жарияланан азаматтарды тізімі»

бекітілді. осы тізім базасында «шы-а мше мемлекеттерді ауіпсіздік органдары мен арнайы ызметтеріні бірттас іздеу реестрі» тзіле бастады. Солай боланымен де, АТ Интерполды азиялы баламасы емес, ол тек шы-а мше мемлекеттерді зыретті рылымдары мен кш органдарыны ызметтерін йлестіреді.

АТ терроризмні жалпыа белгілі кріністерінен баса

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік ауіпсіздікті амтамасыз ету мселелерімен де айналысады. 2014 жылды 19 ыркйек кні ткен шы АТ-ны 25-отырысында йыма мше мемлекеттер зыретті органдарыны трансшекаралы мнай жне газ бырларын ткізу ауіпсіздігін амтамасыз ету жніндегі бірлескен шаралары аралып, бекітілді. Интернет желісін террорлы масата пайдалану фактілерін анытау жне алдын алу жніндегі шаралар малданды. Сондай-а терроризммен крес туралы халыаралы деректер орына шы АТ-ны осу жнінде шешім абылданды.

шы-ны негізгі міндеті – ортаазиялы аймата Таяу шыыстаы «трасызды сіне» арсы «тратылы сін» ру.

скери мазмны аныталмаса да, йым ауіпсіздік мселелеріне (кшті араласуына дейін) баса назар аударуа мжбр болып отыр.

2002 жылды азанында ХР ырызстанмен бірге алашы террора арсы оу-жаттыуларын йымдастырды. Бір жылдан кейін азастан мен Синцзянь йыр автономиялы округінде йыма мше мемлекеттерді «зара іс-имылдар – 2003» кпжаты оужаттыулары тті. 2006 жылды наурызында збекстан, Тжікстан жне ырызстан ауматарында АТ алашы бірлескен «шыыс

– Террора арсы – 2006» оу-жаттыуларын ткізді [12].

«Бейбітшілік миссиясы» оу-жаттыулары 2007 жылы Ресейді шбаркл полигонында, 2010 жылы азастанда, 2012 жылы Тжікстанда тті. 2014 жылды 24-29 тамыз кндері ытай аумаында шы-ны бкіл тарихындаы е ауымды «Бейбітшілік миссиясы – 2014» скери оу-жаттыуы тті. оны ткізуге Батыс альянсыны Ауанстаннан з скерін шыаруы себеп болды.

осы жерде йыма мше мемлекеттерді ішкі саяси жадайыны олайсыздыы мен кіметті кштеп ауыстыру аупі тнген кезде, сондай-а шы кеістігіндегі ішкі ауіпсіздік жйесі бзылан кезінде шы-ны наты іс-имылдары жніндегі мселені басы ашы алды. йым шеберінде Бішкек пен ндіжандаы, не болмаса Украинадаы оиалар айталанбас шін, экстремизм мен сепаратизм тсінігіні аражігін ажырату мселесін тиянатау ажет.

Украинадаы оиаларды шыу себебін Батыс пен шыыс ртрлі арастырады.

шы-ны Терроризммен крес бойынша рылымыны ызметі азіргі уаытта жымды ауіпсіздік шарт йымыны (ш) ызметімен тыыз байланысты. ртрлі уаыт аралыында аталан йым Еуразияны 6-дан 9-а дейінгі мемлекетін біріктірген.

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік Бгінде ш-а алты мемлекет кіреді: Армения, азастан, ырызстан, Ресей, Тжікстан мен Белоруссия. Алашында Грузия, зірбайжан мен збекстан осы йыма кіргенімен, 1999 жылы оны рамынан шыады.

ш мен шы АТ терроризм мен экстремизмге арсы бірлесе жмыс істеуге ол жеткізді. Бл жнінде 2014 жылды атарында ш-ны Бас хатшысы Н. Бордюжа мен АТ атарушы директоры Чжан Синьфэн (ХР) ммілеге келді. Бл:

- біріншіден, азастан, Ресей, ырызстан жне Тжікстан елдеріні екі йыма бірдей мше болуына;

- екіншіден, ш-да терроризммен крес жніндегі шыны міндеттерін орындауа абілетті «жедел ден ою кштері»

рылуына байланысты туындады.

аза елі Ауанстанны жарылуа ауіпті аудандарынан ашы орналасанымен де, белгілі бір жадайда, сіресе збекстан ш рамынан шыаннан кейін, тратылы бойынша орталы Азия аймаындаы отстік шекара болуы ммкін [13].

Ауан мселесі ШЫ ызметінде Бгінде шиеленіс аймаыны орталыы Ауанстаннан батысыра жерге – Сирия мен Ирака арай ойысанымен, Ауанстан мен оны айналасындаы текетірестер назардан тыс алма емес.

НАТо коалициялы скері шыарылан со (скерді тпкілікті шыару 2016 жыла шегерілді), Ауанстан з тадырын зі шешеді.

Сондытан Ауан мселесі жаын арадаы болашата орталы Азия елдері шін зекті болып ала береді.

оан оса, Ауанстанны шы-а тікелей атысы бар.

2012 жылды 7 маусымында шы-а мше мемлекеттерді кшбасшылары Ауанстана шы жанындаы баылаушы мртебесін беру жніндегі шешімге ол ойды.

2014 жылды азанында елеусіздеу болса да, маызды оиа орын алды. Ташкенттегі шы Айматы терроризммен крес рылымыны штаб-птерінде Ауанстанны збекстандаы елшісі Даудзай Мохаммед Садик пен АТ атарушы комитетіні директоры Чжан Синьфэн Ауанстандаы жадайды талылады.

Кездесу барысында елші шы мше мемлекеттерінен терроризммен кресте Ауанстанны лтты ауіпсіздік кшіне олдау крсетуді срады [14]. Бл коалициялы кшті ызметі аяталуына байланысты аталан мселені шешуде НАТо мен Аш-тан кмек

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік ктпейтінін жне шы-мен зара іс-имылдар жоспарлауа дайын екендігін крсетеді.

шы Ауан мселесінен шет ала алмайды. Батыс коалициясы елден кеткенімен, географиялы трыдан крші боландытан, шы ешайда кете алмайды. Елдегі текетірестер жаын кршілер шін лкен ауіп тудырады, йткені Ауанстанны лсіз билігіне ДАИш-ті кілдері келуі ммкін. Сонда Ауан елі мен оан крші елдер за жылдара ордаланан мселелерге шырасуы ммкін.

шы-ны бкіл жмыс істеген кезеінде Ауан мселесін шешуді орта кзарастары алыптасты. 2005 жылы шы – Ауанстан байланыс тобын ру жніндегі хаттамаа ол ойылды.

Кезінде збекстан Ауан мселесін шешуді «6+3» формуласын сынан еді. Яни аталан мселені шешуге Ауанстанны алты кршісі мен Ресей, Аш пен НАТо атысу кзделді. Десе де, бл формулада шиеленісті тікелей тараптары – Ауан кіметі мен оппозициялы кштер (талибандар) жо. Бл жерде Ауанстан мселесін шешу жніндегі Байланыс тобын ру кезіндегі Б жариялаан «7+5» формуласы лдеайда дрыс келеді. Мндаы «жетілікке» Ауанстан мен ндістан, ал «бестікке» шы мен ш кіреді. Біра оан Иран мен Аш, сондай-а Пкістан мен ндістан арасындаы кикілжідер кедергі жасап отыр. осы жерде бл «жетіліктегі» Ауанстанны мртебесі біршама тсініксіз, йткені елді мддесін андай саяси кш білдіретіні аны емес.

Елдегі барлы арсылас кштерді пікірлері ескерілмесе, бл отырысты нтижесі болмайтыны таы аны.

НАТо мен шы ынтыматастыына келсек, осы йымдарды мртебесіні зінде айшылытар бар. НАТо таза скери блок болса, шы – скери емес йым. андай болмасын скери контингентті тласы ретінде шы Ауанстан мселесіне атыса алмайды.

Соан арамастан, 2011 жылды атарында ткен саммитте шыа мше-мемлекеттер Ауанстанны шекарасындаы ауіпсіздікке атысты НАТо-ны арнайы жобалары бойынша ынтыматастыа дайын екендігін млімдеді. Бл лі де болса, натыланан жо. Кейбір сарапшыларды пікірінше, «осы рылымдар арасындаы зара сенімні жотыы» оны болашаына балта шабуы ммкін [15].

Енді біреулері шы мен НАТо-ны ынтыматастыы Ауанстана ыпалы зор Иран желісі бойынша жргізілуі ммкін дейді [16].

2009 жылды наурызында «шы-а мше мемлекеттер мен Ауанстанны терроризмге, засыз есірткі айналымы мен ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік йымдасан ылмыса арсы крес мселелері бойынша іс-имылдар жоспары» абылданды [17]. Коалиция з скерін шыаран со жне ртрлі кштерді билікке таласуы жадайды одан рі ушытыруы ммкін.

осыан орай 2014 жылды 28 наурызында шы АТ кеесіні отырысында коалиция кштеріні шыарылуына байланысты Ауанстан аумаынан тнетін террорлы ауіп-атерлерді алдын алу шаралары жнінде шешім абылданды [18].

Ауанстандаы мемлекеттік бюджетті 80 пайызы халыаралы кмектен тсетіні белгілі. осыан орай елді ркениетке жетелейтін е тиімді жол – ел экономикасы мен халыаралы саудаэкономикалы байланыстарды дамыту. Бл Ауанстандаы шанхай ынтыматастыын ныайтуда да маызды. Тауарлар аыны мен ресурстар транзиті болуа луетті ммкіндік беретін елді географиялы жадайы да бан ыпалын тиігізіп отыр. Бгінде Ауанстан лтты шаруашылыты алпына келтіруге мтаж боп отыр. оан отстік шекарада сырты сауда байланысын кеейтіп жатан баса да ортаазиялы елдер мдделі. Экономикалы зара байланыс ныайан жадайда ана шы-а мше мемлекеттер Ауанстанда саяси трыдан беки тседі. Экономикалы ынтыматасуда Ауанстан шін е маыздысы энергия ресурстарын барлау, телекоммуникация, клік инфрарылымын ру болып отыр. Ел экономикасыны дамуына дл осы екеуі серпін береді. осы кнге дейін орталы Азиядаы инфрарылым мен сауданы барлы баыттары Ауанстаннан тыс жерлерге баытталды. азастанны атысуымен Термез – Торхам теміржолы мен Пкістан арылы нді мхитына шыатын Алматы – Бішкек – ош – Душанбе – Кабул – андаар автомагистраліні рылысыны жобалары (збекстан) арастырылу стінде. Бл жадайда азастанны транзитті мемлекет ретіндегі рлі артады.

Ауанстан шін теміржол рылысы экономикалы ана емес, белгілі бір дегейде технологиялы мселе болып отыр.

Ауанстанды оршаан елдер теміржол табаныны ш типін олданады:

Иран – 1435 мм (ытайдаы секілді);

Тркменстан, збекстан мен Тжікстан – 1520 мм (кеестік);

Пкістан – 1676 мм (нді-Пкістан жолы).

осыан орай теміржол табанын техникалы трыдан тадау жне теміржол инфрарылымыны рылысы бірінші кезекте ріптесті саяси-экономикалы тадауына байланысты. Бейнелеп

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік айтса, Ауанстан з теміржол рамдарыны ай баыта жретінін айындап алуы керек.

шы рамындаы кейбір елдерде екіжаты тарапта Ауанстана олдау крсету бадарламалары бар. осы баытта ытай белсенді адамдар жасап жатыр. Ауанстанны жаа басшысы Ашраф Гани зіні ресми сапарын ытайда бастады. Ресей мен Аш-пен салыстыранда, бл мселеде ытайды кші – бейтарап ойыншы болуында. Ауанстана кмек крсететін біратар елдерді ішінде ытай маызды орын алады. ытай мен Ауанстан азірді зінде коммерциялы жне техникалы ынтыматастыты кеейту бойынша бірнеше келісімдерге ол ойды.

Бл мселеде азастанны да зіндік лесі бар. Саудаэкономикалы байланыстарды дамыту жолында азастанАуанстан кіметаралы комиссиясы (АК) маызды рл атарып келеді. Екіжаты келісімшарт-ыты базаны негізін «азастан Республикасы мен Ауанстан Ислам Республикасы арасындаы арым-атынастар мен ынтыматасты негіздері жніндегі келісімшарт», сауда-экономикалы ынтыматасты жніндегі кіметаралы келісім, білім саласындаы, есірткі, психотропты заттар мен прекурсорларыны засыз айналымына арсы крестегі ынтыматасты жніндегі келісімдер мен «Дипломатиялы арыматынасты орнату жніндегі хаттама» райды.

Ауан мселесін реттеуде, е алдымен, елдегі жадайды тратандыру ажет. шы-ны экономикаа баытталан бейбіт сипаты Ауан мселесін шешуді ралына айналуы ммкін.

Ауанстандаы жадаймен атар шы-ны болашаы да осы йымны адамдарына (Ауанстанда не істейді?) тікелей байланысты. Біра ел ішіндегі ртрлі кштерді орта ммілеге келу мселесін ауандытарды зі шешеді. Тарих крсеткендей, ауандытар бір-бірімен ымыраа келе алады, оны талай мрте крсетті де. Ауанстан серіктестер ретінде бірінші кезекте крші ортаазиялы елдерді тарту ажет.

орыта келгенде, соы жылдары ттастай ауіпсіздік шін, сондай-а ішінара терроризммен крес баса да экономикалы, гуманитарлы сипаттаы масаттара жетудегі ынтыматастыты басым секторы болып отыр. орта, Таяу шыыстаы оиалара атысты террорлы ауіп-атерлерді ршуіне байланысты шы шеберінде терроризм мен экстремизммен кресті зектілігі артып келеді. осыан орай бгінде йымнан з аймаында ауіпсіздікті ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 Халыаралы атынастар жне ауіпсіздік амтамасыз ететін жоспарлы іс-имылдар йымдастыруды талап етеді.

Терроризм ауіп-атерлерімен креске дайындыы 2014 жылды 12 ыркйегінде шы-ны Душанбе Декларациясында да айтылды: «шы-а мше мемлекеттер осы йым шеберінде терроризмге, сепаратизм мен экстремизмге, есірткі ралдарыны, психотропты заттар мен прекурсорларды засыз айналымына, трансшекаралы йымдасан ылмыса арсы крестегі жне халыаралы апаратты ауіпсіздікті амтамасыз ету саласындаы іс-имылдарды жаластыру ажет. йыма мше мемлекеттер аталан сын-атерлер мен ауіптерді мдделі елдермен, айматы жне халыаралы йымдармен екіжаты, сондай-а кпжаты форматта бірлесе кресуге дайындыын білдіреді» [19].

2014 жылды ыркйек айында Пкістан мен ндістан ресми трде шы рамына кіруге тінім берді. Иран да осы йыма толыанды мше болуа ыылас білдіріп отыр. шри-ланка мен Армения баылаушы мртебесін алса, Белоруссия, шри-ланка, Тркия мемлекеттері шы-ны «диалог бойынша серіктестік»

мртебесіне ие болды. йымны кееюі барлы саладаы ауіпсіздік (оны ішінде терроризм) мселелері мен оны шешу жолдарыны тжырымдаланын білдіреді.

Сарапшылар шы жмысында декларативтіктілікті саталуы жне ытай мен Ресей басымдылытарыны айшы келуі йым шін екінші онжылдыты жаа жадайында елеулі сын-атерге айналуы ммкін дейді [20]. Сонымен бірге ірі акторлар арасындаы аладаушылыты суі жадайында кптеген аспектілерді байауа болады. Бл Ресей мен ытай арасындаы наты рі жасырын бсекелесуді емес, керісінше лемдік саясатты принципті мселелері бойынша одан рі жаындасуды негізі болуы ммкін. Сондытан бгінгі лемдегі геосаяси трыдаы аладаушылы йым ызметіндегі барлы баыттарды, сіресе терроризммен кресте шы-ны одан рі дамуына трткі болуы ммкін.

дЕБИЕттЕР:

–  –  –

3. Бресслер Даниэль. Центральная Азия хочет противопоставить себя Западу // «Suddeutsche Zeitung», 17 августа 2007.

4. Седр Александр. Кремль бросает вызов Америке в Центральной Азии // «Le Figaro», 17 августа 2007.

5. Бенсманн Маркус. Право на деспотию // «Die Tageszeitung», 17 августа 2007.

6. План ИГИЛ – захват всей нефти Ближнего Востока. http://titus.kz.

7. В Азербайджане задержаны 26 исламистов воевавших в Сирии, Ираке и Пакистане. http://razm.info/ru.

8. Почему ИГИЛ стал угрозой для Казахстана. http://tantv.kz.

9. Шанхайская конвенция о борьбе с терроризмом, сепаратизмом и экстремизмом от 15 июня 2001г. // МЖМП. М., 2003.

10. Соглашение между государствами-членами Шанхайской организации сотрудничества о Региональной антитеррористической структуре от 7 июня 2002г. // МЖМП, № 1. –2003..

11. Hill Fiona. The United States and Russia in Central Asia; Uzbekistan, Tajikistan, Afghanistan, Pakistan, and Iran. Дереккз: http:// www.

foreignpolicy-infocus.org

12. Военные учения ШОС: Россия демонстрирует ось противодействия США // Yomiuri, 20 августа 2007.

13. Вызовы безопасности в Центральной Азии. Институт мировой экономики и международных отношений Российской академии наук. Фонд перспективных исследований и инициатив. Фонд поддержки публичной дипломатии им. А.М. Горчакова. Фонд имени Фридриха Эберта. Москва: ИМЭМО, 2013.

14. «Афганистан больше не надеется на США и просит евразийские страны помочь в борьбе с терроризмом», 23 октября 2014 г., http://www.gumilev-center.ru.

15. «DW»: НАТО и ШОС – перспективы сотрудничества по Афганистану», 5 апреля 2009 г., http://www.centrasia.ru.

16. «Страны ШОС договорились о борьбе с угрозой эскалации терроризма из Афганистана», 28 марта 2014 г., http://afghanistan.ru.

17. «Декларация, Заявление и План действий государств – членов ШОС и Исламской Республики Афганистан по проблемам борьбы с терроризмом, незаконным оборотом наркотиков и организованной преступностью», 27 марта 2009 г., http://www.

un.org/ru.

18. «Информационное сообщение о двадцать четвертом заседании совета региональной антитеррористической структуры Шанхайской Организации сотрудничества», 28 марта 2014г., http://www.ecrats.org

19. Душанбинская Декларация ШОС от 12 сентября 2014 г. // http:// www.rg.ru.

20. Шанхайская организация сотрудничества и проблемы безопасности Евразии / М.В.Данилович [и др.]; под ред.

А.А. Розанова; Женевский центр по демократическому контролю над вооруженными силами, Центр изучения внешней политики и безопасности, факультет международных отношений БГУ. – Минск / Алматы / Женева, 2012. – 194 с. –74-б.

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 ІшкІ саясат жне леуметтІк рдІстер

–  –  –

оамда лтты идея андай болуы керек деген мселе кптен ктеріліп келеді. Бл мселе лтты идеяны тырын анытаудан бастап, оны мнмазмнын ашатын ымдара дейін ртрлі ырынан арастырылды.

лтты идеяны дайындау дерісін шартты трде бірнеше кезеге бліп арастыруа болады. Бірінші кезеі, халыты лтты идеологияны зірлеуді ммкіндігі мен оны масаттылыы туралы ой-пікірлерді абылдамауы. Бны ел трындарыны кеестік идеологиялы станымдардан бден шаршаанымен тсіндіруге болады. ылыми дебиеттерде бл кезе идеологиялы вакуум кезеі ретінде белгілі. Соны нтижесінде, ел трындарыны дінге, діни жааруа ызыушылыы артты [1]. оамдаы леуметтік рылымны згеруі, азаматтарды зіндік этникалы жне діни сана-сезіміні суі бірегейлікті кееюіне келді.

осыан орай 2000 жылдардан бастап азастан халын йыстырып, бір масата жмылдыратын идеялар мен ндылытара баытталан осы дерісті екінші кезеі басталды. Бл кезеде мемлекет рушы лт мселесі бойынша азаматтарды жоары белсенділігі крінді. осы таырыптаы хабарлар ресми, сондайа ресми емес апаратты кеістікте де толыа бастады [2]. 2014 жылы лтты идеяны айындауды шінші кезеі ке ауымда жзеге асырыла бастады [3].

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 ІшкІ саясат жне леуметтІк рдІстер Бгінде лтты идеямызды «Мгілік ел» аталуы осы идеяны апаратты кеістікте жылжыту дерісінде барынша тиімді технологиялар туралы айтуа ммкіндік беріп отыр.

Бір араанда, оай еш нрсе жо. Елімізде апаратты науан алаш ткізіліп отыран жо. лтты идеяны айындап алан алашыларды бірі де емеспіз, шетелдік тжірибені олдануа болады. Бан оса, азір PR-технологиялар іске осыла бастады, апаратты кеістік лтты идея мазмнымен толыа бастады.

Солай болса да, апаратты кеістіктегі лтты идеяны талылау жне жылжыту науаныны кемшін тстары жетерлік.

оамда лтты идеяны талылау жне жылжытудаы отанды апаратты науанны кемшіліктерін анытамас брын, талдауа негіз болан біратар діснамалы алышарттарды белгілеп аланымыз дрыс.

Біріншіден, азіргі лемдегі аржы-экономикалы дадарыс, халыаралы ы нормаларыны кйреуі, апаратты-коммуникативтік технологияларды дамуы, терроризмні жаа трлеріні пайда болуы жне т.б. біратар факторлар геоэкономикалы жне геосаяси ахуалды крт тмендеуіне келеді. Аталан жадайда тратылыты ажетті дегейіне уатты мемлекет ана ие бола алады (декларативті емес, халыты наты бірегейлікпен байланысын сипаттайтын).

Екіншіден, бірегейлікті «автоматты режимде» блінуі примордиалды ойлау парадигмасы жадайында ммкін жне ол дстрлі оама тн (бір лттан тратын). Кпэтносты жне кпконфессиялы мемлекеттерге тн модернистік трпатты бірегейлікті алыптастыру жадайында оны тратылыы жеке адамны саналы тадау дегейіне тікелей байланысты.

Мемлекеттік бірегейлік пайдасына шешілген саналы тадауды маыздылыы Украина оиасы мен ртрлі елдер азаматтарын халифат руа шаыран ДАИш-ті идеологиясында жарын крінеді. зге идеологияны уаыздаушыларды масатты ыпалы жадайында индивидті ешбір пайымдаусыз «автоматты режимде»

саяси лтпен дербес бірегейленуі трасыз болады.

шіншіден, лтты бірегейлікті амтамасыз ететін ресурстарды бірі лтты идея болып отыр. лтты идея – бл ндылы, ол шін жртшылы зін-зі шектеуге дейін барады. Дегенмен идеяларды наты тжірибемен байланысыны жотыы лтты идеяны ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 ІшкІ саясат жне леуметтІк рдІстер тиімділігі мен ызметін орта жне замерзімді болашата нлге жаындатады.

Тртіншіден, ішкі саяси функционалдылыымен оса, лтты идея мемлекетті саяси жне леуметтік кеістігіне ана баытталуы ммкін емес. лтты идея – бл кейбір лтты ауматаы бейбіт мір сруді тсілі туралы мессидж десе болады. Халыты міндеті – бкіл лемге осы ндылыты жеткізу. «осы ндылытарды нерлым тасымалдаушы болан сайын, сорлым бізді маызымыз да арта тспек, біз осы шін де мір сріп келеміз»: кнделікті кнкрісті амымен жрген халыа мірді мнін тсіндіреді, бейбітшілікті маыздылыын крсетеді [4].

осыан орай лтты идеяны жылжытып, замерзімді болашата оны тратылыын амтамасыз ететін базалы принциптерге тмендегілерді жатызамыз.

Бірінші. лтты идея мбебап сипатта болып, жалпы лемдік ауымдаы ндылы ретінде арастырылуы ажет. «Бізге жасы болуы керек» сыайдаы немесе біреуге арсы ою лтты идеяа жмыс істемейді [4].

Екінші. лтты идея немі жаымды сипата ие, ол лттан стем, мдениеттен тыс жне азаматты трыдан жйелі.

шінші. лтты идеяны тратылыы мен соны негізінде алыптасатын бірегейлік экзистенциалды тадауды нтижесі болып табылады. Мндай тратылы оны индивидтеріні балама идеологияны «тартымдылыына» арсы тру абілеттеріне тікелей байланысты.

Тртінші. лтты идеяны жылжытуды негізгі кеістігі ресми емес кеістік болып отыр. лтты идеяны жзеге асыру бойынша апаратты-гіт-насихат науаныны басты элементтері азаматтар екендігі белгілі. оларды ызметі апараттарды трлендіру мен оамды талылауа атысудан трады, олар сондай-а апаратты салдарды «кейіпкерлері» рлін атарады.

«Мгілік ел» идеясын жылжытудаы апаратты науанны мынадай кластерлерін бліп арастыруа болады.

Бірінші – ресми апарат кластері. ол елімізді ресми тлалары млімдейтін хабарлардан бастап лтты идеяны олдау жніндегі баралы патриотты іс-шаралар туралы апаратты хабарлара дейінгі мессидждер топтамасынан трады.

Кемшін тстары ретінде халы сранысыны, сондай-а осы

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 ІшкІ саясат жне леуметтІк рдІстер кластерге кіретін апаратты топтамалара халы сеніміні ртрлі дегейін айтуа болады. Мемлекет басшысыны млімдемелерін кту, талылау сенімні жоары дегейі ретінде бааланса, патриотты акциялар ажеттілік пен сенімні тменгі дегейіне ие.

Екінші – ылыми-сараптамалы кластер.

оан ылыми маалалар мен монографиялар, сарапшыларды пікірлері, ылыми-йымдастырушылы іс-шаралар туралы дайджестер:

конференциялар, дгелек стелдер, сарапшылар форумдар, т.б.

жатады.

Бл апаратты топтамаларды тиімділігі біратар факторлара байланысты. Біріншіден, апарат дайджест форматында берілген жадайда «жылжыту» тиімділігі нлге жаындайды. Себебі, сарапшыларды белгілі бір мселені талылау шін жиналаны туралы жай хабар жртшылыты ызыушылыын тудырмайды.

Екіншіден, ылыми-сараптамалы німні сранысы. Апаратты бл тріні з аудиториясы бар (мселен, оамды-саяси ызметтегі азаматтар). ндіріс, не болмаса ызмет крсету саласында жмыс істейтін азаматтарды жмыс уаытынан кейін лтты идея таырыбындаы ылыми-сараптамалы ебектерді оуы, не хабарлар круі екіталай. шіншіден, «Мгілік ел» идеясыны мазмны жніндегі пікірлер сан алуан. «Мгілік ел» идеясын беруде, негізінен, ндылытар атарына кіл аударады.

шінші – шыармашылы кластер. «Мгілік ел»

таырыбындаы шыармашылы туындылардан: ндер мен суреттерден жне т.б. трады. Бл баытты тиімділігін баалау те иын, дегенмен оны ерекшелігі – эмоционалды ортаа ыпал ету абілеттілігінде. Кластерді ерекшелігін ескере отырып, рбір наты жадайдаы кемшіліктер ртрлі болуы ммкін. Жалпы аланда, шінші кластерді шартты трде екіге блуге болады. Біріншісі, ресми кластерге жатызылса, екіншісін, «фишкалара» жатызуа болады.

Тртінші – «фишкалар» кластері. осы кластердегі апаратты топтамалар халы шыармашылыыны крінісі болып табылады.

оан мемлекетті де араласуы ммкін. Бл баыта азМЗУ ректоры Маст Нрікбаевты парашютпен секірісін [5]; Каспийден Алтайа дейінгі «Мені елім – Мгілік ел» этнографиялы экспедициясын жатызуа болады. йткені блар ресми емес апаратты кеістік шеберінде азаматтарды ызыушылыын ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 ІшкІ саясат жне леуметтІк рдІстер тудырып, талылауа ынталандырады. Мнда да шінші кластердегідей рбір наты жадайдаы кемшіліктер ртрлі болуы ммкін.

Бесінші – «Мгілік ел» идеясын аылшын тілді кеістікте жылжыту. Кластерді апаратты мазмны жоарыда аталан трт кластерді апаратты топтамалары есебінен жреді. Жалпы, кластерді кемшілігін екі нрседен анытауа болады. Біріншіден, ішкі ттынушылара баытталан аза тіліндегі, не болмаса орыс тіліндегі мтіндерді аудармасы саналатын аылшын тіліндегі мтіндер «жылжытуды» жоары дегейіне ие бола алмайды. ол шін мтіндер шетел аудиториясыны «назарын аударатындай»

принциптер мен технологиялара рылуы керек. Екіншіден, аударманы лингвистикалы ерекшелігі де лкен рл атарады.

Мселен, «National Idea» аылшын тілді аудиторияа тсінікті болмауы ммкін, оны дрыс баламасы – «Kazakh National Identity».

«Мгілік ел» идеясын талылау мен жылжытудаы апаратты науанны мыты тсы – оны кешенді форматта:

БА жарияланымдарында, архитектуралы композицияларда, эстрада шыармаларында, ртрлі апаратты топтарды жмысы шеберіндегі арым-атынастарда жргізілуінде. Сонымен бірге азіргі кезде идеяны жылжытудаы зекті міндеттерді бірі ресми емес апаратты кеістікте коммуникативтік процестерді белсендендіру болып отыр.

–  –  –

азіргі тарихи жадайда аза халыны бай рухани мрасын ылыми зерттеуді маыздылыы артуда. Себебі, лтты ндылытарымызды азіргі заманны модернизациялану дерістерімен йлестіру мселесі туындап отыр. «100 наты адам» лт жоспарыны бадарламасында [1] лтты сананы прменді рлеуі жнінде айтылуы кездейсо емес. рине, оамды ызыушылы ылыми зерттеулермен жне нысандарды тере теориялы пайымдаулармен астасып жатса, онда оны маызы арта тсетіні белгілі. Халыты мдени тарихыны рамдас блігі болып келетін дниетаным мен философияны тарихын білу тарихи дамуды жне оны зіндік біртектіленуіні ажетті шарты болып табылады. осы трыдан аланда, азастанды оамны рбір азаматыны тарихи санасыны йлесімді алыптасуы маызды.

Елімізді Президенті Н..Назарбаев «Тарих толынында» атты ебегінде аза еліні тарихы туралы толана келіп: «...Мен аза боландытан, аза мемлекеттігіні мыр шежіресін ізге ктерген кезден бастаанны зінде, азаты бес асырлы тл тарихын білуге тиіспін. Бан оса, бкіл тркі халытарыны тарихи бесігі – Тркі аанатын естен шыаруа болмайды, ал бл дегеніміз, асау ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 ІшкІ саясат жне леуметтІк рдІстер аттай 1500 жыл брыны тарихи кезе...» [2, 25], – деп жазан еді.

Елбасыны лтты тарихымыза деген зор рмет таныта отырып, туан халына арнаан лаатты сздері мен сындарлы стратегиялы кзарасы кп мселелерді басын ашандай болды. Е алдымен, Елбасы лтты тарихи танымны негізгі баыттарын айындай отырып, елдік тарихымызды мемлекеттік маызына айрыша назар аударады. Бл дегеніміз, е алдымен, азастанны р азаматын зіні жалпылтты тл тарихын білуге міндеттейді.

«азастан-2050» стратегиясында бл зектендіру іргелі трде, яни бізді оамымызды дамуыны басымды баыттарыны бірі – жаа азастанды патриотизмді алыптастыру деп бекітілген [3, 81-92]. ол зіні бастауларында аза тарихи дамуында алыптасан халыты генетикалы кодына ара сйейді [3, 93-94].

Мемлекет басшысы Н.. Назарбаевты стратегиялы кзарасымен аныталан азастанны тарихи дамуыны болашаыны ауымды бадарламасы тек ылыми ауыма ана емес, сонымен атар азастанды оамны барлы топтарына жне лемдік ауымдастыа елімізді лемні жоары дамыан мемлекеттері атарына осылуа баытталан жаанды жоспарын крсетті.

олар зіні тарихы мен рухани мдениетіні тере маыздылыын зерделеуге негізделген тарихи энтузиазм мен патриотты санасезімсіз німді нтижелерін бермейді.

Н.. Назарбаевты 2003 жылы азастан халына Жолдауында жариялаан лемде брын-соды кездеспеген «Мдени мра»

мемлекеттік бадарламасы мен тарихи зерттеулерге арналан «Халы тарих толынында» атты мемлекеттік бадарламасын жасауды сынуы барысында осыдан он екі жыл брын айтан ойын айта тжырымдап, «азастанда тарих ылымыны алдыы атарлы дістеме мен діснама арасында сапалы секірісті жзеге асыруына жадай жасау, аза лтты тарихыны ккжиегін кеейту, лтты жаа тарихи дниетанымын алыптастыру», – деп крсетуі де республикамыздаы бгінгі мдени-тарихи ахуалды оалту баытында наты шараларды ола алынатындыын айын аартады. Сондай-а «азастан жолы – 2050: Бір масат, бір мдде, бір болаша» Жолдауында: «...Саясатты за мерзімді тжырымдамасын зірлеу ажет. онда азастандытарды бсекеге абілетті мдени ментальдігін алыптастыруа, заманауи

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 ІшкІ саясат жне леуметтІк рдІстер мдениет кластерлерін дамытуа баытталан шаралар белгілеу керек» [3, 96], – деп арнайы тапсырма беруі азастанны рухани ндылытарыны таы бір лемдік биік межеге ктерілуіні алышарты болып табылады. Сондытан елімізді жаа тарихын айта жазуда азастан ылымыны барлы салалары, сіресе оамды ылымдарды оматы лес осатыны сзсіз.

лем мен адамды абылдауды ттастыы, аыл-ой мен жректі бірлігі, шынды, мейірімділік пен ділеттілікті руханиадамгершіліктік басымдылытары, тзімділік пен ізгі ниеттілікті ерекше трі – лы Даланы барлы осы сабатарын аза рухани лемі зіні бойына жинатады. Ел Президенті оамны зекті мселелерін жааша тсінуді даярлауда, алыптасан мемлекетті леуметтік-экономикалы жаырту кезеінде жалпылтты ндылытарды орныуына кш салудаы лтты интеллигенцияны ерекше рлін атап крсетеді жне заманауи алыптасан мемлекетті жаару кезеінде жалпылтты ндылытарды орнытыруда сзсіз жетекші кш болуа тиіс.

рине, Елбасы Н. Назарбаевты бес институционалды реформасын жзеге асыруа баытталан 100 наты адам з елімізді ішінде ана емес, сонымен бірге халыаралы шеберде ызу талылану стінде. Бл – ылыми негізделген лт жоспарын іске асыру арылы лемдегі е дамыан ркениетті 30 елді атарына осылуды лтты жоспары.

аза халы зіні тарихи болмысында зара тсіністікті, парасатты арым-атынасты адірін жасы білетінін танытты.

сіресе, осы дерістер ткен тарихта, оамны иын кезедерінде айын байалды.

азастан Республикасы – кп лтты кілдерін біріктірген дербес мемлекет. Кез келген лтты мемлекет оны ран негізгі лтты зге этникалы топтар алдындаы басымдыын таныту ралы емес. Адамзат тарихында этностарды бір-бірімен зара серлесу ммкіндігі кбейген кезде, белгілі бір лтты бірегейлігін (аумаын, дінін, тілін, мдениетін жне т.б.) аман сатап, дамыту ажеттігі лаятынын байаймыз.

азастан Республикасы да, е алдымен, санасырлы тарихы бар аза лтыны бірлігі мен бірегейлігін сатап, дамытуа ызмет етеді. Мны зі «зге этникалы топтар мдениетіне ысым ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ №3 (47) 2015 ІшкІ саясат жне леуметтІк рдІстер жасалады немесе демократиялы ндылытара нсан келтіріледі»

деген сз емес. Керісінше, оларды да тл мдениеті дамып, рі азастанны мдени дамуына бір бла болып осылып, рі бізді зге халытармен (лгі этникалы топтарды атамекендерімен) мдени байланыс жасауымызды тиімді арнасына айналуы ажет екені зектене тседі.

Ал енді оамдаы леуметтік ндылытар, жеке адамдарды бостандытары мен ытары мселесіне келсек, бізді елімізді азаматтарыны брі этникалы тегіне, дініне жне т.б. асиеттеріне арамастан, брі де те ылы, бріне де те ммкіндіктер берілген. Мны зі азастандытарды іштей топтастыруа, орта отанымызды болашаы мен бгінгі мддесі жолында бірігуімізге, сйтіп, бірте-бірте бірегейленген бірттас халыа айналуымыза ыпал етеді, жадай жасайды.

Адамзат баласыны алашы ауымдасуы мен оам болып алыптасуы леуметтік ажеттіліктен туаны млім. оамдаы байланыстар мен арым-атынастарды табиатынан леуметтік мселелер мен шиеленістерді болатыны белгілі. осы баытта оамды рухани келісімді ныайтуа ыпал ететін маманданан топтар ру идеясын сынуа болады.

Еліміздегі бірлік пен ынтыматастыа соы жиырма жылда лшеусіз лес осып келе жатан азастан халы Ассамблеясыны абзал миссиясыны басты баыты осында болса керек. Досты пен тсіністікті зіндік леуметтік лабораториясына айналан бл рылымны толымды жмыс істеуіне Елбасымыз айрыша аморлы жасап келеді. Міне, осыны арасында сан салалы лтаралы, дінаралы арым-атынастарды ныайта тсуде жйелі жмыс жасалып, осы бір ізгілікті істі лтты бірлік пен этносаралы толеранттылыты отанды лгіні алыптастыруа лкен лес осылды. Алыс пен жаындаы елдер бл ерекше леуметтік сипаттаы азастанды лгіні здеріне алуа тырысуда.

азастан халы Ассамблеясы аясында елімізде ірі этностарды 28 республикалы, 800-ден астам ірлік этномдени орталытары алыптасты. олар сан салалы ызмет атарып келеді. азастанда тратын этностарды он бес тілде шыатын 35-ке жуы газетжурналдары бар. Эфирде 4 телеарна, траты шыатын «Мені азастаным», «шаыра» жне баса да бадарламалар бар.

ЫЛЫМИ-САРАПТАМАЛЫ ЖУРНАЛ

№3 (47) 2015 ІшкІ саясат жне леуметтІк рдІстер Радиода «Досты», «Тіл – татулы тірегі» сынды траты бадарламалар жмыс істейді. Республикалы газеттер «Біз – азастандытармыз», «Бір халы – бір ел – бір тадыр» жне т.б.

айдарлармен апараттар таратуда. Республикада збек, йыр, тжік тілдерінде білім беретін 211 мектеп бар. Сонымен атар елімізде жексенбілік мектептер де жмыс істейді.

осындай берекелі ісі, айрыша танымы бар ел келешекте «Бірттас лт, бірегей жрт» болып алыптаса алады ма? оны саяси-леуметтік алышарттары бар ма?». рине, баршылы.

гіме соларды тиімді пайдалана білуде болып отыр. Е бірінші, мемлекетімізді алдаы болашаын айындаан, оны демократиялы, зайырлы, ыты жне леуметтік сипатын орнытыратын Ата заымыз бар. Масат орта, ол – Туелсіз елімізді тырлы ету. шындап келгенде, осыдан ардаты алда асу жо.

Бірлік пен ынтыма сияты рухани ндылытар барлыымыза орта былыстар. олардан арты асиетті ымдар елімізде жо десе де болады. Бгінгі кні еліміздегі жзден астам лт пен лыстарды 70 пайызы – «аны бір, тілі бір, діні бір» тркі жрты.

азастанды «отаным, елім» деген зге лт кілдеріні достыы да осы ежелгі аза жерінде жарасымдылы табатынына сенімдіміз жне оан ркениеттік негіздер де бар.

503 Service Unavailable

Service Unavailable

The server is temporarily unable to service your request due to maintenance downtime or capacity problems. Please try again later.