WWW.LIB.KNIGI-X.RU
БЕСПЛАТНАЯ  ИНТЕРНЕТ  БИБЛИОТЕКА - Электронные матриалы
 

Pages:   || 2 |

«№4 апрель 2014 Ежемесячный литературно-художественный журнал 4. 2014 СОДЕРЖАНИЕ: 25 АПРЕЛЬ – НОХЧИЙН МЕТТАН ДЕ УЧРЕДИТЕЛЬ: Алвади ШАЙХИЕВ. Алахьа, нана, сан аганан илли. Министерство Стихаш ...»

-- [ Страница 1 ] --

№4 апрель 2014

Ежемесячный литературно-художественный

журнал

4. 2014 СОДЕРЖАНИЕ:

25 АПРЕЛЬ – НОХЧИЙН МЕТТАН ДЕ

УЧРЕДИТЕЛЬ:

Алвади ШАЙХИЕВ. Алахьа, нана, сан аганан илли.

Министерство

Стихаш

Чеченской Республики по

Абу ИСМАИЛОВ. Нохчийн мотт. Стихаш

национальной политике,

Хьасамби ЯХЪЯЕВ. ДIа ма гIолахь, Даба!.. Дийцарш......7 внешним связям и информации. Цхьа байт. Леча АБДУЛАЕВ, Шарип ЦУРУЕВ, Адрес: 364051 Къосум ОСПАНОВ, 1илмади ЦОККУЕВ, г. Грозный, ул. Маяковского, 92 Муса БУХАДИЕВ. Стихаш

1ийса ОКАРОВ. Кино. Дийцар

Журнал зарегистрирован в Федеральной службе по надзору в Мовла ОСМАЕВ. Живая память народа

сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций ПОЭЗИЯ 27 марта 2009 г.

Адиз КУСАЕВ. Певец Кавказа. Поэма

Регистр. свид-во ПИ № ТУ 20-00064 Руслан УМАЕВ. Это все про тебя – Родина… Стихи....61 Журнал выходит с 1991 г.

Тауз ИСС. Из новых стихов

Главный редактор – Асланбек ТИМИРСУЛТАНОВ. Челопохи, лицевеки и Ахмадов бедные люди… Стихи

Муса Магомедович

Редколлегия:

ПРОЗА Л. Абдулаев Ахмет АСХАБОВ. Аяврик. Рассказ

С. Алиев Замин БИЛЬТО. Кузнец и разведенка. Притча..................75 М. Бексултанов Л. Довлеткиреева ДЕБЮТ Р. Межиева С. Мусаев Милана БЕЧУРКАЕВА. Вехийла хьо г1оза. Стихаш........77 Р. Талхигова А. Шайхиев ГОЛОСА ДРУЗЕЙ Наталья ШИМКОВА. Разноцветные рифмы. Стихи.......36 Рукописи принимаются редакцией в первом и втором экземплярах, а также на ДРАМАТУРГИ электронных носителях.

–  –  –

Исмаилов Абу Нохчийн мотт Хьох лаьцна суна а дуьйцуш, Башломах лешара хиш.

Зарзарша вовшашка буьйцуш, Со кхетош лоькхура йиш.

Г1а-патаро шабарш дора.

Д1аихначу шерийн лар Суна вайн тархаш т1ехь гора, Озийча набаран тар.

–  –  –

Стенгахь лиелаш ю хьо, бIаьсте?

Хьоь ладегIа, гIелвелла.

Чехка йуола, сан дог хьастий, Некъах тилла ма лиела.

Схьахезаш ю генахь гIовгIа.

И хьан онда буолар ду.

Ахь совдаьккхи маьлхан совгIат.

ХIинца суна хьо гуш ю.

–  –  –

Тов тевнах хьаьрчинера. Гоьл тIе хьаькхна шаптал санна, къегинчу малхехь хьакхаделла гора диттан гIа.

Хьал ца девзарг кхуьур вацара, амма аьхналле сатесна, садаьхьна дацара адам. Адаман хатI доьжнера, синтем лехна. Синтем лахар бехке дац, диллина ду и лахар, шена лехна ца Iаш, ницкъ кхочучохь, шена санна, гона а. Ткъа хила тигац и.

Делахь а, нехан бала кхаьчна тIе а эцна, цIинъяларх хьаам хила ца хьаьхна и ойла, ша-шена, де эшна, кIелйисар а дихкина, ша тIе хаьхкинчу даьндаргах хьийзара, ницкъ IаIийна гулъелча а, я гIора дайна яржарх а, сатийсамах ца юхуш. Цу ойланан кхайкхамчех цхьаъ вара лоханиг. Цо а, цунна уллохь лаьттачу воккхачу стага а, кар-кара оьцуш, къамел ден ши сахьт гергга даьллера. ЦIахь хан такхар кIезиг нислуш, нахалахь вара и шиъ дукха хьолахь, ший а кху гIуллакха тIехь хьалхе кховдош, маслаIатан охIланашлахь хаьржина ваьккхина а вара.

Лоханиг йиш хаьлла вогIура. Къематде а деъна, элира цо, барт хоттучу дийнахь адам ша жоьпе озоле Дала нахе хоттур ду боху, шех доллуш цхьаьннан а декхар дуй шун, аьлла. Дукха адам гIоттур, аьлла ду, шен-шен хьан дикане сатуьйсийла ма яра, ша-ша хьан дуьхьа шешан байина нах ма битинера, аьлла.

Доллу и адам, кхин хаттам а боцуш, Дала ялсамане хьажор ду, олу.

Цу шен дегIан локкхалла айвелла:

– Юьхь йина, шен лаам лерарна, – аьлла, тIетуьйхира лохачо. – Шен и лаам лийринарг ву Дала, даржехь вазвеш, чот-барам боцчу цу шен диканна гергаозон верг. ХIун ду цунна оьшург? Шен доцург шен доцийла хаар. Кхоллархьама кхоьллина цхьа а са дац. ХIора стаг шен кхожана вогIу дуьненчу. Шенна дерг даз а ло, беса а, беркъа а и хетий, ойла карчар а нисло. Бакъду, шен и кхаж дIа а тесна, цхьа кхин кхаж лехна, шена ца диллинчу кховдар доккха къа ду. Адам дохарх кхера дезачу Делан цу бехкамашлахь бехкаме бехкам бу ша санна долу кхин адам дер. Деккъа шех хьаьрчина ца Iаш, и къа доьзалх доьду, юьртах хьаьрча, даьржий, дехьа-сехьа долу, – аьлла, сецира лоханиг, лахахьа лаьттачу бармехьа а вирзина, лебан мотт боцчу цу бармица ша къамел дечуха. Гоьзанах йихкина, мел идарх цхьана метта латта юьсучу говран идарх тера дара кху гIуллакхан лелар. Пхи шо хьалха, дош-дашера даьлла, къовсам баьллачохь, дIо учахь дуьхьал а бирзина лаьттачу нехан цIийнан стаг вийчахьана, дуьххьара ца беанера и барма кху керта. Ца туьгура барт хила. Цхьа бекхам бара гург, и бекхам эцар ирсаца хир доцийла ца хаьара, тIекхиъна, хьалхабовла ца туьгура дIадаханчун Iаткъамах.

ЛадоьгIна лаьттара лоханиг, кIоргачу, ширачу бIаьргашка сатийсам а бижна. Хан дIаоьхура; уьйтIахь а, уьйтIе гатъелча кетIахь а, урам-новкъахь а дIатарделла лаьттачу адамийн могIаршца хIоьттина тийналла, лаца а елла, кIаргъяла елира. Ирбелла хьийзара синкхетам. Адамийн цу дист цахиларца кху девнан дайн юханехьа хиларна ен дуьхьало ю, чIагIдора цо, цу синкхетамо.

ХIоьттинчу хьоло шех даррехь дийца мукъ ца луш, делахь а, херъяла ца туьгуш, гIаьттина, кхин цхьа ойла лелара лохачун кхетамца. Аьндолчух кхоьру, чIагIдора цо, цу ойлано, тIаьхьа ала тарлучух, бан тарлучу тIехтохамах. Корта мукъа бац. Ткъа шен лаамашкахь паргIат воцу стаг лай ву, лайн амал уьшалан №4 апрель 2014 хьехано лоций а, гIор доцуш а хуьлу, аьлла, шен и ойла сецча, рагI дIалуш, уллохь лаьттачу воккхачу стаге дIахьажавелира лоханиг.

Вукхо кица далийра. Коьрто хаьттина боху матте, элира цо: «ХIун хьал ду хьоьгахь?» – аьлла. Цецбаьлла мотт, дуьхьал хаттар дина цо: «Со, хьуна махаъара, йовхачохь, цIеначохь Iуьллу. Дуьхьал цергийн шиъ зIар хиларна, цхьа тайпа кхерам а бац суна. Ткъа хьо, массо хенахь а ченалахь, мохехь, малхехь бу, ерриге а ханна дуьненан сингаттамаш, гIайгIа-баланаш хьайна тIеэцна бехаш.

Ахь хIунда хоьтту соьга, хIун хьал ду хьоьгахь, бохуш?» Матте бистхилла тIаккха корта: «Хаьа суна, – аьлла цо. – Ахь мерзаниг дуу, шелонахь, ченалахь боцуш, хьо йовхачохь, цIеначохь Iуьллу. Дуьхьал шиъ цергийн зIар хиларна, кхерам а бац хьуна. Амма, цкъацкъа хьашт доцург а дуьйций, и цергийн зIараш кегдойту ахь, кху сан бIаьштиг тIе цхьа кхоам боцуш дабагI а дойту».

Цу шен шерийн локхалла айвелла:

– Мотт Iамална белла бу, – аьлла, дехье а, сехье а гург вирзина, тIетуьйхира воккхачу стага. – Харц я бакъ и Iамал яр стагах шех дозу. Эриг эшна вац. Ала долчохь, доцчохь олуш верг волу. Шоззе а вон мах бу цо шен беш берг, хIунда аьлча дуьненан бIаьрг боду цунах, эхартан къа хьаьрча. Иштта бен хуьлуш дац, хила йиш яц, – аьлла, сецира воккха стаг, шена тIебоьгIна адаман бIаьрг бодуш байна, цу бIаьрган лорах дIахьажавелла, дIо учахь лаьттачу кху девнан дайшка вистхила леринчуха. Верасаш, вовшашка а хьаьвсина, меттахъхьайра.

Цамоьттинарг дара и: кхетамал дегабаам тола белира.

– ХIай нах! – аьлла, кхайкхира хьалхаваьлла воккханиг. – Эрна ду шун кхузахь латтар. Оха тхешан стеган цIий дуьтур дац, чIир ца оьцуш а Iийр дац.

ДIагIо! – аьлла, дог диллийтира.

Гор хIоьттира тIаккха адам.

Адамна цу минотехь тIевогIург гуш вацара. ВогIург кхуза цхьана а стага вола аьлла а, я вар тIехь долуш а ца лелара. Кху урамехула тIехволуш, хIоккхул долчу кху халкъана цкъа тIехваьллачул тIаьхьа, Iен а ца велла, кхузахьа схьахьаьвзина вогIу иза уьйтIа ма велли вайра учарчу нахана. Церан тийна го бIаьрг вогIучун некхал лаха хIутту шуьйра, кIайн маж а, дегIан чархаца хоттабелла боцуш санна, цхьа тамашийна дIасакхуьйсу аьрру ког а тергалбар бен, кхин кIорге йоцуш бара, герга а кхаьчна, бармин когашкахь воккха стаг сецча, деккъа цхьа цо деънарг хаа болчу лаамехь чIагIбаллалц. УьйтIара дIа бIаьрго ма-лоццу кетIа а, урам-новкъа а дIахьажавелла, корта а тахкийна, барми тIевогIавелира воккха стаг. ДIо коьртехь маслаIатан ши охIла лаьттара, ткъа кхарна юккъе нисбеллачу кху бармахь кIайн марчо хьарчийна, тIе Iаьржа верта а тесна, дакъа Iуьллура. Са чохь. Са чохь хиларх, гIаьттина, нахалахь лелийла доцуш, дуьненан марзонаша тесна, диканах, вонах а хаьдда, делахь а адамийн уьйраша тасаза, уьйрех ша а хердалаза. Кхунна дуьсург ладегIар ду, шен дегIан чалх оцу уьйраша цу шен синна юхаерзоре ладегIар. Сатийсар ду тIехь.

Меллаша корта а айина:

– Кху девнан да муьлха ву шух? – аьлла, иштта паргIат хаьттира тIевеанчо.

Учахь юьстахо лаьттачех гIеметта хIоьттина цхьа къонах къаьстира.

– Со ву.

– Пурба ло сунна вистхила.

– Оцу дIо бармахь Iуьллу стаг вита ала хьо валлахь, и пурба дац хьуна.

– Со хьоьга и дехар дан ца воллу, – аьлла, мукъ караийцира воккхачу стага.

– Бехк ма биллалахь, хьан цIе а ца хаьа суна.

Ша-шега луьйчуха, лохха вистхилира да:

– Сан цIе Iела ю, вийнарг кху чуьра доьзалхо а ву.

КIант вийна Iелин, и шена тIе ца хIоьттинехь, кхуьур вац кхуьнан дагах.

Хийла ойланаш йо хир ю кхо, хийла хьесапаш до хир ду, хIун дича бакъахь ду ца хууш. ХIара адам а кху дехарца дуьххьара деана хир дац кху керта, кхуьнан шен наха а боху хир ду кхуьнга: «Нахана жоп ца делча дер дац, вита веза кIант». Амма неI тIететтича, арахь дуьсург вон дац. Кхуьнгара дош даьлча, хIара адам а, кхуьнан шен нах а шайн-шайн чубоьрзур бу. Цхьаъ ша вуьсур ву Iела, дагца чов а юьсур ю Iийжа, беза сингаттам кхуьнан коьрте а туьйсуш.

№4 апрель 2014 Кхидерг хабар ду. Хабар ду, хенера шапаIат хуьлу, бохург. Тиш мел дели а даго хала ловр бу къастаран лазам. Делахь а хан яьлча, цу лазаман мохь базбина доьрзур дац хIара санна долчу дийнахь, хIоккхул долчу халкъан дехарна делла жоп, и Iовжаме даьлла, кхуьнан бIаьргех хи а хьодур дац, хIунда аьлча ша а, хIара Iела а кху халкъо ца къесторна, – халкъ барт тайначу доьзалца хьал долуш хилча, цу доьзалан лазам а хила беза юкъара, юкъара хила беза лаам.

Кху халкъан лаамна бIостанехьа стаг хIоттахь, куьйгах дIахадо пIелг санна, гуттаренна кхунах дIахеда иза. ХIара Iуьллу шен мостагI, лаахь, тахана а вуьйр ву Iелас, тIаккхахула шен каяьллачохь вуьйр ву, и дарх, вайнехан Iадаташца, цхьана а стеган кхунна бехк буьллийла дац, кхо йоькху ерг шен чIир ю. Амма тахана халкъана луург – кхарна юкъахь маслаIат хилар ду. Еза йозалла лела цу лаамца.

Кхо лайна яра и.

Ялх доьзалхо вара воккхачу стеган, ялххе а кIант. Дечу гIуллакхана тIетеIор бен, кхин царна дан дика дацара кхуьнан.

Цкъа цхьана Iуьйрана кертарчу гIуллакхашна ши кIант цIахь а витина, шиъ беже а вахийтина, шиъ шеца а волуш, дечиге вахара воккха стаг, ши говр южучу йоккхачу ворданахь. Хьуьнах дIа а кхаьчна, кхано оьшшучу барамехь мохь баьккхина баьлча, нацкъаро долчу дукъа тIехь хецна лаьтта ворда, говраш дIа а йожий, дечигна герга схьаялае аьлла, дIахьовсира кхуо кIентий. Дукъ а лаьцна, говраш дIайожале, юхаерзо дагахь цара меттахъяьккхина ворда юханехьа хьаьдира. Цу шиннан сацо ницкъ а ца кхочуш, хьаьдда йоьдучу цуьнан тIаьхьара ши чкъург Iинах чукхозаелира. Ницкъ ма-кхоччу тасавелла, иза сацо гIерташ воллура ши кIант, амма цунах гIуллакх хир долчух тера дацара: техка а техкаш, Iинах чукхозу ворда къайлаяьлла йоллуш лаьттара.

– ДIахеца! ДIахеца иза, хIаллакьхуьлуш воллу шуьшиъ! – бохуш, шийла мохь беттара царна тIеведда воьдучу дас. Царна хIара луьйш ца хезнехь а, ца хезийла-м дацара, я и шиъ воьхна хиллехь а, я шайн ницкъех тешна хилар церан совдаларна хиллехь а, цу шимма дIа ца хоьцу ворда тIаьххьара а Iинчохь къайлаелира, шеца цхьаьна кхуьнан ши кIант а эцна.

Воьхна, лаьттачохь цкъа сацавелира воккха стаг, тIаккха га тесна хьаьдда вахана Iин чу воьссира. Адамана бIаьрга ма гойла эццахь кхунна тIехIоьттинарг.

ЦIийш, кегйина берийн меженаш, ворданна буха нисвеллачу воккхах волчу кIентан: «Ла ца дуьйгIи-кх оха хьоьга, дада», – бохуш санна, къаьрзина ши бIаьрг.

Цкъа цхьанна тIехьаьдира да, юха – вукхунна. Нагахь, ден докъа тIехIоьттича кIант къан-вала волало бохург бакъ делахь, ишттачу минотехь да, хетарехь, беран амале воьрзу. Шена цхьа иэшам барна кхоьручу берах тарвеллера хIара.

Кхерам хьерчара дагах, хIара кхоьрура бIаьрган Iуналлина ша маллахь, и шиъ дIа а ваьхьна, шех къастош, цхьамма хьуламе ваккхарна. Ворданна бухара ваьккхина воккхах верг иттех гIулч хьалха дIа а ваьхьна, охьавиллира кхуо, вухавеана, важа тIеваьхьира. Цкъа цхьаъ, тIаккха шолгIаниг тIевохьуш, и шиъ ший а иштта бIаьрган тергамехь а латтош, лакха тIе хьалаваьллачул тIаьхьа а хIара ца туьгура говраш тIеяллол йолчу юкъана а царна гена вала.

Кхаьрдачунна кхарда ду и, тIедеъна, шина говра и ши дакъа а диллина, цIехьа ваха ваьлла воккха стаг хьере вара. Жимма са-метта веара некъаца. Делахь а, юьрта чу вуллуш, цIахь висинчу шиннах жимах волу кIант велха а воьлхуш, шена дуьхьал кхетча, логехь хорам хилла, хилларг хоттуш, цуьнга вист ца хилавелира.

– Дада, дада! – мохь белира кIентан. – Вайн Iаббаз вехначу стага, топ а тоьхна, вийна!

Можа бIагор а хьаьвзина, лаьттачохь охьалахвелира хIара:

– Муха? Ахь хIун дуьйцу?!

Ерриге а стигал этIош санна, стелахаьштиг туьйхира. Оцу сохьта лакхахь гулъеллачу боданечу мархаша, цецех луьйцу ахьар санна, кхоьссина догIа тIаьхь-тIаьхьа чехкадала доладелира. ТIаьхьо хиира кхунна: замошца волчу цхьана вехначу стага, лар ца еш, кхоьссинчу тоьпах кхалхар хиллера цIахь №4 апрель 2014 висинчу Iаббазан. Шена дуьхьал веана кIант циггара беже вахийтинчу шинна тIаьхьа хьажийра кхуо, цхьаъ бажа болчохь буха а саций, цхьаъ цIа вола, аьлла.

Цу юкъана, стелахаьштиг кхетта ваша вийна, бохам баьлла хьийзаш хиллера кхеран шолгIа доьзалхо.

Иза воьалгIа вара. Ша ден къамел а сацийна, хIара бохамаш вайша воцчух а Iиттабелла а, Iитталуш лелаш а бу хьуна, аьлча санна, вела а къежна, Iелин бIаьра вахара воккха стаг.

Юха и шен онда аьтту куьг а тесна:

– Кху нахалахь, – аьлла, юха а къамеле велира иза, – тхан эвлара нах хила а мега, со вевзарш хила а тарло. Махкана а девзаш гIарадаьлла къонахчалла дац ас сайна тIеийзориг, Iела, дуьххьалдIа айса дуьйцург, шекаран бIелиг санна, цIена а, бакъ а дуйла хьуна хаийта лаар ду.

МаьI-маьIIера бистхилира нах:

– Тхуна вевза хьо.

– Хьоьца харцо яц, вониг а ца даьлла хьох.

– Хьайн къамел де ахь, Даба!

Лер цIена дара Дабин. ЛадогIалахь, Iела, эли-ра цо, ша тохара ма-аллара, дуьйцуш там бацахь а, ялх кIант вара шен, шена дуьненан меха.

Цу дуьненан локхалла айвелла:

– Оцу ялх кIантах виъ цхьана дийнахь лаьтте кховдийра ас, Iела, – аьлла, тIетуьйхира Дабас.

– Кхааннах бекхам эца сан стаг вацара, цхьа Дела ша воцург. Амма, вайн хастам хиларна, стагана ша бохам баьккхича, оцу бохамна цунна собар дала ницкъ кхочу-кх. Делахь а аса чIагIо йира: бехк-гуьнахь доцуш вийначу Iаббазан чIир эца, чIир эцний бен лаьттан кийра ца верза. Дуккха а нахана хаьара цунах дерг. Цунна делахь а, я сан оьгIазалла лахъяларе хьежахь а, цкъа юьхьанца мостагI вита везарх лаьцна къамел дохьуш стаг ца веара суна тIе. Юха схьаэха буьйлабелира, хIинца хIара Iуьллург санна, кIайчу марчонна юкъахьарчавой, и къонах а валош. Шина шарахь гергга лийлира со церан дехаршна жоп ца луш я сайн мостагI вен аьтто ца болуш. ТIаьххьара а, сайн вийначу кIентан цIий хьанал деш, витира ас и стаг. Дела ву сан дог-ойла гуш, кIентан чIир эца ца лаарна а, бекхам балла къонахчалла ца тоарна а ца дира ас и. ХIара сан ност гой хьуна, Iела, кагйина, кагйинчул тIаьхьа даьIахкаш харцахьа хиттаяларна, чолакх йисина. ХIара сайн ност ас айса кагйина, иштта, тахана кху уьйтIа санна, сайна дуьхьал деана, ас шена дехарна жоп а ца луш, дIадоьду халкъ гIийла, йиш йоьхна гича сайга и лан ца делла, хорам хилла, цхьа-ши дош багара даьлча, цу халкъана синтем хир боллушехь айса и ца дарна оьгIазвахана, тхайн уьйтIарчу диттах тоьхна, – аьлла, сецира Даба, и дара, Iела, ша хьоьга дийца лийринарг аьлчуха.

Iела таьIна гора.

Машар бу кхунна лоьхург. Машар – иза дахар ду. Хууш дац цхьанна а, кху дахаро кханенна шена кечдинарг хIун ду. Амма кху халкъан дехар духатохахь, ша-шена билгалйоккху кхо и кхане. Кхо хоржу берг тIом бу. ТIамо цIа хIаллакдо. Цул боккха бохам бац адаме кхача, цул боккха бала бац. И лан хала ду. Лан хала ду сарахь хьайн кIентан корехь чиркх богуш ца гар. Лан хала ду дайх девлла дисина кIентан бераш, вешин бераш Iуьйрана гIелделла хьайн неIсагIи тIе хIиттар, церан дог эца хьуо гIорасиз хилар хаадалар. Амма ирс долуш ву и чиркх лато, и да берашна тIе вухаверзо, оцу берашна синтем бан ницкъ кхочу болчу беза-боккхачу меттан да. Доккха зовкх ду и. Дукха хIума ца оьшу оцу зовкхана, дукха хIума ца оьшу цунах хаьдда висарна а санна. Оьший ткъа дехарш?

Уьш эрна ду, Iелех бехкаш дахар а санна.

Шена хуур кхунна и...

Кхин шен дан вошалла дац хьуна аьллачуха, кхин цкъа а бармахь Iуьллучух бIаьрг а тоьхна, дIаваха аьлла, кевнехьа дIаволавелира Даба. Массо а ладоьгIна Iара.

– Даба, – тIаьхьа кхайкхира Iела. Даба вухахьаьжира.

№4 апрель 2014

Учен хьалхарчу лохачу лами тIехула охьаволавелира Iела:

– ДIа ма гIолахь, Даба!..

Адамийн могIарша яйн ишар а йина, тевнах хьерча тов хьаьдира. Хаалора механ хIуо...

–  –  –

ДIадевлла хIуманаш ду уьш. Делахь а церан лорах дIа йисте ваьлча, оцу дийнахь цигахь хилла и болх сан бIаьра хьалхара ца болу.

Ден шичой бара тхан, тхан ден ден вешин воIарий бара уьш – Джандар, Джансура, Хьасанбек.

Ялхарахь хьовха, махкахь а чIогIа цIе йолуш къонах вара ялхаройн Экин Джандар.

Экин Джандаран йоI яра Совдат.

Совдат шен вешина яло аьлла, тIаьхьаьваьлла лелара Джандар, кхаа вешех воккхахверг.

КъурIан а карахь, схьа ара а ваьлла:

– ВаллахI, биллахI, таллахI, Делера доьссинчу хIокху Делан КъурIанора, ахь иза йигахь, хьо веза Iийр ма вац со, – аьлла, дуй биира Совдатан ден вешин воIа.

Цо и дуй биъча, тIекхетта КъурIан схьа а даьккхина:

– ВаллахI, биллахI, таллахI, Делера доьссинчу хIокху Делан КъурIанора, иза йигаза Iийр ма вац со, – аьлла, вукхо а биира дуй.

Цхьаннан къарбан безий церан и!

Амма цу буса, киншка а эцна, чу а вахана:

– ХIокху Делан КъурIанора, хьо тховса ара ца ялахь, хьан ден вешин воI вуьйр ма ву ас, – аьлла, Совдатана дуй биира Джандара, оцу кхаа вешех воккхахволчу вашас.

Ден вешин кIант бохамах ларван аьлла, ден вешин кIентан дуй къарбира ден вешин йоIа.

Иза араяьлла меттиг – тоьлла стаг яра Совдат, тоьлла болчу зударшлахь тоьлла хир йолуш – иза араяьлла и меттиг (куьзганан бIаьрг буьйцура цара, коран) ше хиллал хилла-кх… Со а жима вац цу хенахь, суна дагадогIу шадериг. Вайн чохь ю Совдат, йоссийна… Зазу йогIура Iуьйрана, Совдатан нана. Зуда йогIу йолу некъ бацара цо бохьург. Цу тIе, генара ян езаш а яра, Кхоьрга лам тIе хьала а яьлла, дукха буьрсачу меттехула. Даьккхина йовлакх а карахь, сардамаш дуьхкуш йогIура Зазу.

Меллаша тIекхетта Зазу марайоьллира Таьштамара.

Таьштамар, ваша вала а велла, доьзал бисча, уьш гIел ца балийта гIерташ, гихь йол кхоьхьуш, и къа а хьоьгуш Iаш вара, даьIнаш девлла, настаршца лазар доллушехь, кхоа ца луш.

– Вай дика гергаха нах хир ду, Зазу, – элира цо. – Гергара нах ца хилахь, мехкан нах хир ду вай, мехкан нах ца хилахь – доттагIий. Зуда дIа а йоьуьйтур ю, дIа а лур ю. ДIаяла, дIагIо, Зазу, цIа гIуо, – мара а йоьллина. И Зазу оцу Таьштамара дIаяхийтина а дагадогIу суна.

Цул тIаьхьа цига нах бахана. Мел бахана ала хуур дац суна, амма ткъа, шовзткъа, кхузткъа стаг ала мегар долуш нах бахана цига говрашца.

ГIуллакх ца хилла церан.

ШолгIа а бахана.

Йистъяьлла, гIуллакх хьалха-тIаьхьа ца даьлла шозлагIа а.

КхозлагIа бахана тIаккха нах, шайца зуда а юьгуш дIа, воккхаллина а, верасаллина а аьлла, хьалхаваьккхина моцIаройн БитIакъ а, Галайн-ЧIожара Джамболатан Хьату а эцна – Зазун ваша вара Джамболатан Хьату.

Джамболатан Хьатуй, БитIаккъий, шайца йолу Совдат а, дошлой а, дIо совца №4 апрель 2014 а бина, уьйтIа ваьлча, схьадуьхьалъяьлла нораца хьуьлла боршам хьокхуш йоллу Зазу.

Цхьа шен хабар а, хIума а сонта долуш вара БитIакъ.

– Маржа, сан захал-яI, – аьлла, човха а йина, цо говр тIетаIийча, Зазус шен карара и нуй, бахьа а баьхьна, говран коьртах схьатоьхна, БитIакъина тIехь мел долу хIума а, ерриг говр а кхох юьзна.

Само йина БитIакъа, цуьнан и само хьалха а яьлла, ши дакъа даза Зазу а йисина

– Джамболатан Хьатус, яьккхина, йишина тоха аьлла, лакхара охьаластийна шаьлта ша цестина дIасадаьллачу хIаваан есаллехь сецна, БитIакъ кIел куьг таса а кхиъна.

Зуда дIо арахь лаьтта, и шовзткъа-кхузткъа дошло ву циггахь. Царна гуш дац. УьйтIахь бухарчех нах бу. Дерриг гуш. Гарх, цхьа а меттахъхьовш вац царах, матте йирзинчу Джамболатан Хьатун шаьлтанан иралло лаьцна.

– Да хьакхица валла хьан, нана хьакхица ялла хьан, ваша хьакхица валла хьан, йиша хьакхица ялла хьан. ТIаьххьара тIеаьлларг-м ала мегар долуш дац.

Амма Джамболатан Хьату цу бехкамах воьхна, дукха чIогIа юьхьIаьржахIоьттина. Воьхнехь а, ишттачу хьолехь ша дан догIург хIун ду ца хаъал кхетамах вохаза хилла и.

Джамболатан Хьату дIаваха ваьлла.

ДIа ца вохуьйтуш, Джамболатан Хьату саца а вина:

– ХIара кхидIа дийцича а дош дац. Вай гергара нах хир ду. Тховсалера буьйса кхузахь а яьккхина, кхана Iуьйрана дIагIур ду шу, – аьлла, йоI-йиша а, невцан накъостий а дIа чубигина ялхароша.

МаслаIатан хьалхе лехна мохк боьхна хIинца дуйнан чIагIонах.

Сту бийна хьешашна, кхо шо кхаьчна. Сакъера хиъна и шовзткъа-кхузткъа стаг, шуьнехь буьйса а текхна, Iуьйрана дIаваха схьаваьлча, БитIакъин говр, мокхазах догIуш долу суьйлийн чIегIардиг санна, гIовх хьалахIоьттина – чIогIа тамашийна говр хуьлуш вара БитIакъ.

– Во-о, велларг хьакхийца валла, нашхой, шун делаI, – аьлла, бийлабелла ялхарой. – Цкъа веъна бере ца веа шун, цкъа еана нуьйр ца еа аш, цкъа еана говр ца ялий аш. Йовла мукъана мичара йовлу шуна уьш?

ГIовх лаьттачуьра говр юха а яьккхина, дIа а яхийтина, схьа а яийтина:

– Цхьа астагIа стаг ву тхан тIулга тIехь вехаш, – вистхилла БитIакъ. – Цо, яз а йойтий, цхьа кехатан цуьрг хьалайохуьйту Хьалха лам тIе. ТIекхаьчна говр а лой, и схьавоуьйту. Ткъа нуьйр цхьаъ ю тхан, цкъа хьалхе тIехьа ерзайой туьллу оха и, тIаккха тIехье хьалха ерзайой туьллу, – аьлла, БитIакъа иза а олуш, и нах цIа а баьхкина, той дечу бедана хьалаялийна Занзаренан Макка, ийбеш пондар а лоькхуш, хелха а юьйлуш, эцца и ловзар дина дагадогIу суна.

Суна дагадогIу Совдатан пхи бер, цул тIаьхьа мехкан тезет хIоьттина де а. Цу дийнахь шен доьзалца яц Совдат. Иза, кхана вай дохадо аьлча, тахана, налогана цхьа етт дIа а бигина, ма гIуо боххушехь, оцу аттана тIаьхьаяхана ю, кхин доьзалх кхетар яц, цхьа хан яллалц, Сибрехахь бен. КIант хир ву цуьнан цул тIаьхьа. И кIант а дIавер ву, дIавер ву цIера дIавигина кхо кIант а, ши йоI а, цIийнда а, ша а. Кхин хIумма а дац царах тIаьхьадисина.

Дукха деха туьйра ду и ма-дарра дийца. Амма ваьшна хIун ду а, хаа йиш а йоцчунна тIехь туьйра доцчух туьйра дан вай марздаларна, хIетахь леллачу цу некъан цхьа агIо хьахо луур ду, тесна, шех Iосалла а къахкийна, Делан бакъ некъа тIехь лаьттачунна, ца хьехийча а, гуш и елахь а.

Совдат аттана тIахьайоьдучу цу дийнахь вай дохорг хилар цхьанна а дагахь дац, хабарш-м ду. Оцу хабарех дерг а хоттуш, юург а эцна, Кераме хьажа дахана сой, тхан наний цIахь дац. Ненан шича вара Керам тхан, чохь висина, меттахь, чу-ара вийлар кIезиг долуш, декъехь а вара и. Бакъ-м ца дора и цхьаболчара.

ХIетахь а ца дора, хIинца а… Со дийна стаг ву-кха, хIинца шуьца санна Iаш.

Кераман тхайн ненаца деана и къамел хезна.

– Найпаз, – элира цо. – ЦIе ю вайна гонаха яьлла тIейогIуш. Цу цIергахь хьийзаш, настарш хьала а йина, Кишин воI ву. Чехка цIа а гIой, шайн берашна №4 апрель 2014

– итт-цхьайтта бер дара тхан – хьакъикъат дайта, шайн йолу кIадинах хIума, вовшахтохий, шад а бе, некъана цу а кечбе.

Хьакъикъат дан тхо ца даьхьира, салт дукха бара. Ткъа кIадинах шад бира.

Цу буссехьа, хьаьжкIаш кхаьрзина, цу а баьккхира, и цу-гали ас Моцкъарара дIа лакха тIехула Iуьллучу новкъа кхаа дийнахь-кхаа бусий гехь Алкуне деара.

– ДIакхоссийтахьа, – ас аьлча.

– Ма кхоссахьа, Хасмохьмад, дIакхочур ду вай, – тхан нанас а бохуш.

Алкунера машенашца Сипсо-ГIала дIа а дигина, шалонаш тIе а доьттина, и беха некъ эцна тхо дIаоьхуш дукха наха рицкъа ийцира оцу цух, буйнахь схьа а ийбеш, тIе мотт Iуьттуш. И рицкъа тоьуш дара мацалла Iехо. Хаа цатуьгург кхин дара. ЮьхьIаьржонан мохь бара и, шен орамах хадаран, эхьан мохь бара. Цу новкъа айъелла сийсазлонаш йоьлхура, бехк бу-бац ца хоьттуш, стаг аьшнашвар, талораш, къизалла. ДIо схьадуьхьал хIуьттуш Керам а Iара, тIаьххьара суна ма-гарра, тхо чудевлча а, ша и къамел схьадеш а, юха тхо дIа арадовлуш а, хийцам боцуш, иштта техка а техкаш, Адам кху иэхь-бехках дохарна юьхьIаьржахIоьттинчуха. Дохарх дукха кхийлина дара и иэхь-бехк Дала шен къайленех къайле а елла, цу къайленан билггал долу дакъа нахе дIакхачор тIе а диллина, вайн чохь хьийзинчу декъан декъахоша. Далхийнера и хIокхо а… Ши шо хьалха ду и. Со, нехчанан бIелиг, сискалан дакъий эцна, же ваха кечвелла ву. ДIора схьа мохь туьйхира: «Керам дIаваьлла», – аьлла. Малх схьакхетта балале, Керам денвелла аьлла, шолгIа а хаам хилира. Гириха ву тхо долчу чохь. Цига ваха шай, тхан дай чуьра араволуш: «Веллачуьра денвелла Керам шайх вала там бара», – элира цо. Дош ца дира и тхан дас. «ДIавала,

– велавелира иза. – ХьацIмин Керамах волу шайх, шайх муха волу цунах?»

Вахана хьала кхаьчча? «Джаби, хьо дукхавезаш вара со, – аьллера цуьнга Керама. – Гена кхийдаш ву хьо, Джаби. Гена ма кхийда…»

Эццахь санна юьхьIаьржахIоьттина вацара ша бохуш, и эхь шеца коша даьхьира тхан дас. ЮьхьIаьржа и юьхьIаьржо тIехIоттале хила дезара адам, вовшашна, Далла хьалха. Ца хилча, ша и юьхьIаьржо а санна, бохам кога кIел бу… Адам лаьтта сан бIаьра хьалха, цигга лелла и сурт а, дIо юьххьехь сан хьахаделла. Бадам, станце, тхаьш диссийна. Адам кхойкхуш ду вовшашка, Деле. Доьдуш зикар а ду. Доьлхуш, доьлхуш. Доьлхуш. Доьлуш. Велар хIун ду? Велхаро велош ву, вела дог долуш воьлуш вац цхьа а, велхаро велош ву… ДIа тIехволуш цхьана къонахчун тидам хуьлу, тхол хьалха дIабигинчу нахах.

Юьстахо Iа и, голаш тIе а лахвелла, белхар а тесна, велар а хьакха ца луш. И-м ларош вац велха, я вела а, коьрта тIера охьа, гIарссинехь, мIараш а хьоькхуш, куьйгаш хьоьккхучохь висина – Деллахь, бакъ ма ду и, цо охьахьоькхучу мезашна юьхь гуш ма яцара цуьнан. Цхьамма а тергал веш вац, тергал муха во, шайна а дан хIума доцчу меттехь… Дуьне ду-кха… ДIа лела-м до адамо хIуманаш, кхин тIаьхьало а йоццушехь кхуьнан. Кху дуьненан. Изза бен – белхарехь лела велар.

Доьлхуш, доьлхуш.

Логехь белхаран къурд керчарна, ца делха.

Кхин башха а вац – шен хIума тоделла аьлла хетта, мIакваьлларг а, сискалца чай цхьаьна ца догIу дIо и пекъар а…

–  –  –

Дуьххьара кхунна гина кино гуттар а йисира иэсехь. Кинон цхьа жима кийсиг яра иза… Цхьана хенахь къен-мерза хилла кино, х1инца, кхунах воккха стаг хилча – «1ана яханера», ерриг чукаро а, т1екаро а шайна чуоьзнера оцу «кинох» схьаевллачу «видео», «компьютер», «интернет», кхин а, кхин а д1а ц1ераш йолчу, т1аьхьарчу заманан «ни1маташа». Воккхачу стеган ойла дукхахьолахь «юха хьоьжуш яра», дерриг сирла, хаза, мерзадерг «букъа т1ехьа дисинера». Дукха дара и бераллин, жималлин мерза ни1маташ дагалецамашца, ойланашца сих-сиха схьах1уьттуш, г1елделла са цхьа мерзачу 1овжамца карзах дохуш: киншкаш, газеташ, журналаш, плакаташ-сурташ кхин а дуккха а дара уьш дуьне довза доладеллачу берана х1ора дийнахь гучадуьйлуш. Уьш дерриш г1алара схьаоьхуш – схьакхоьхуш дара, уьш дерриш 1едало деш дара, нахе лелон луш я духкуш дара. Оцу 1едалан ни1матийн коьрта бос Ц1ениг бара, и боцуш наггахь бен киншка, календарь ца хуьлура. Х1инца а воккхачу стеган дагалецаман б1аьрса серла доккхура оцу Ц1ечу байракхаш т1ехь хиллачу ц1арула ц1ен бесаша. Календараш т1ехь хуьлучу Советан 1едалан дезаденош билгалдохучу аг1онаш т1ехь долчу терахьаш – сурташ т1ехь и ц1ен боссий, 1аьржа боссий хуьлура. Революцин матросашна т1ехула махо яржийна йоккха ц1ен байракх хуьлура, хьалха ерзийна цхьамзанаш болу пхоьаззайолу тоьпаш хуьлура, белшаш т1ехула охьа а, г1ода юкъехула а патармаш долу ленташ.

К1ентан дас шен дена х1ора 1аьнт1ехь яхьара Симпалатера календарь. Пена т1е хьала оллале, дедас ламаз дечу паднара т1ерачу кхакхан т1ехь, календаре, кара а юьллий, хьоьжура к1ант. Деша ца хаьара, сурташка хьоьжура. Оцу матросашкахь, салташкахь йолу пулеметаш, тоьпаш, тапчанаш ч1ог1а езара к1антана.

…Цхьана аьхкенан сарахь кхул даккхийчу бераша луларчу, Мещанка олучу юьрта: «Кино доьлха вай», – аьлла, вигира х1ара шайца. Цигахь, гонаха йина лекха аннийн керт а йолуш, аьхка кино гойтуш меттиг яра. Мещанка, гонахарчу кегийчу яртел г1ехь йоккха, зезийн хьуьна йистехь, Казахстанан йист йоцчу аренца 1уьллуш яра. Кхузахь йиъ класс йолуш ишкол а яра, цхьанхьа, гена йоцуш т1еман кеманийн аэродром а ю олура – сих-сиха стиглахь гучадовлура кеманаш, шайн детех къегачу, т1ехьа ситтинчу, ирачу т1емаш т1ехь ц1ен седарчий а долуш… Кхул даккхийчу берех цхьамма голашкара лаьцна айвина клубан кертал т1ехула лецира х1ара: «Сихха хьажалахь», – аьлла. Эццахь, корта кертал лакхабаьлча, кхунна гира пена т1ехь лиелаш сурташ, газета т1ехь санна, сирак1айн беснаш долуш: меташканийн йоккха тоба яра цхьана стагана етташ, цара иза цхьанхьа вуьгуш вара, тухуш, 1уттуш, к1ужал ийзош-тилош вара-кха, ша котам санна. Зударшна т1ехьа соьцуш, цхьа стешха, ямарт къежаршца, муьжгий бара, лабанаш йолу салтийн хурашкеш а тихкина. Меташканаша етташ валош волу стаг шек д1а а вацара. Цунна т1ера к1айн коч ерриг этт1а яра,чухулара к1айн-1аьржа мохарчий ерг а эт1а йоьллера. Цо юха – д1аса хьожий, дуьхьал цхьацца бегаш бора шена еттачу зударшца… Юха, х1ара карара охьа а хецна, д1аелира кино. Т1аьхьо, шаьш ц1абаьхкина, хенаш а евлла, телевизора чохь кхунна дуьхьал кхийтира и дуьххьара гина кино – «Поднятая целина» хиллера иза.

№4 апрель 2014...Вокзалера, такси т1ехь, х1орш буса кхечира Йоккхачу Мехкадаьттант1е:

кхуьнан дедай, х1арий, Соьлжа-Г1ала вокзале дуьхьал веана хилла шиъ деваший.

Уьш, х1окху к1ентан воккхаха волчу девешин х1усаме чоьхьа боьвлча, дехьа йистера жимачу, кхин цхьа юккъера чоь а йитина, йистерачунна чоьхьа бевлча, аьтту аг1ор, стоьла т1ехь лаьтташ цхьа жима яьшкин тайпа х1ума яра, сийна кор долчу аьнгалехь санна гуш и лелаш долу «кино» олу суьрташ а долуш.

Яра, боьдуш т1ом а болуш, машен яра чехка йог1уш новкъахула. Т1айна гена воццуш 1уьллуш цхьа шиъ т1емало вара, к1елонехь. Машен т1ай т1е йоллушехь, иккхира. Т1екхаьчча иза а иккхира оцу т1айца цхьаьна. Оьрсийн мотт г1ехьчул кхетара кхунна – х1инцца, цхьа к1ира хьалха, классера юкъах ваьккхинера х1ара, новкъабовлуш. И т1ай иккхинчул т1аьхьа цхьана командиро вукхуьнга олу, т1ечехаш: «Я отстраняю вас от командования…» Кхи д1а кино хьажар ца хилира – х1орш дехьа чу бевлира, деда, т1аьхьах1оьттина шиъ деваший, х1ара, церан вешин к1анттий, юха, х1орш т1ебиссиначу х1окху х1усаман да – к1ентан массарел воккхаха волу деваший. Х1усамаш цхьа бе-берса яра, тайнигийн ц1енош чохь санна дара дерриг а: пенаш дуткъа, нийса, даккхий кораш, пенаш т1ехь «картина» олу сурташ. К1антана цхьа «нехан» хийтира кху чохь дерриг а. Х1инцца, цхьа к1ира хьалха Казахстанехь дисинчу ц1а чохь санна дацара. Цхьана чохь поппаран ц1енкъа йолуш, вукху, сов ц1а чохь, лаьтта тоьхна даь1ахкан басахь керла зезан аннаш а долуш, чохь поппаран, киран 1аь хьийзаш х1усамаш яра Отарванкехь йиснарш. Горгам хьокхуш нанас уьрсаца ц1андора и аннаш, т1ера чкъор доккхуш. Мелачу хин, т1адийначу зезнийн 1аь самукъане яьржара чохь. Поппаран ц1енкъа йиллинчу хьалхарчу чохь йоккха пеш яра, цу чохь баьпкаш доттура, эчиган экъан т1ехь генна чу а тоттуш. Оцу пешара даттаделла бепиг т1ехьдолу экъа ара оьзча яьржаш йолу мерза-чомехь 1аь а дагаоьхура к1антана х1инца… Дукха хан ялале, дедас Шуьйта хьала вигира к1ант. Оцу хенахь, 1960г1а шо чекхдолуш цу аг1ор йоьлху автобусаш а «Зеленый базарна» уллорчу автостанцера д1аоьхура. Кхоьлина де а, готтачу автостанцехь билеташ эцар а, автобус д1аяххалц гатделла са а дагаоьхура цул т1аьхьа. Д1аса лелачу адамашка а хьоьжуш, автостанцин дечган г1анташ т1ехь, дедас, ша цхьанхьа ваханчуьра схьаваллалц хьоьжуш 1иейтар а… Билетийн кассашна дуьххьал, г1анташна т1ехула, лекхо, пент1ехь доккха Сталинан сурт дара оцу 1960-чу шеран ноябрь баттахь д1адаккхаза. Генералиссимусан китела т1ехь даккхий дашо седарчий а, хьалха оьллина дашон седа а болуш бес-бесарчу басаршца диллина сурт дара иза. К1антана хаьара цо «нохчий д1абохийний» а, иза «яьшкийчу вилларг»

вуйла а. Кхано т1аьхьа, ткъе масех шо даьлча, нене к1анта хоттура: «Нана, со муьлхачу шарахь вина дагадог1ий хьуна, 53 я 52 дара и?» Т1аккха цунна кхин билггала дага ца деача, «наводящий» хаттар лора: «Сталин дийна варий со виначу хенахь?» – олий. Т1аккха нанас, ойланаш йина, элира: «Сталин яшки чохь 1уьллуш сурт т1ехь долчу газете а хьоьжуш, Отарванкехь, со вайн чохь пешат1ехь 1аш йолуш хьо кийрахь вара бохуш ю-кха со…»

Деваша волчохь к1еззиг хан а яьккхина, х1орш: к1ентан дай, наний, к1анттий, жимахайолу кхоъ йиший, «городок Иванова» олучу метте, петар лаьцна, д1абахара. «Улица Пограничная, 1» – дара ц1ечу кибирчигийн ц1еношна т1ехь яздина. Х1усаман да вара 1ади. Цо шляпа а лелайора, ц1ен хроман эткаш а.

Оцу 1аьнах лаьцна к1антана дагахь бисна синхаам-дагалецам бара – т1уьна шело, нехан тховк1елонахь къийлавалар.

Ахча а хийцаделира оцу, х1орш ц1абаьхкинчу, 1аьнт1ехь. Ивановехь петарехь 1ачу хенахь, г1ала базара еанчуьра, дедесте еара кхаьрга, хьал-де муха ду хьажа. Д1айоьдуш, цо кхунна, шен меран к1ента к1антана, кхо сом делира. Воккхавеш, х1ара, биъ урам лакхахьа, машенаш лелачу боккхачу некъал №4 апрель 2014 дехьарчу «Продуктовый» олучу йоккхачу туькана ахча хийца вахара. Х1окхо шен ц1ена-керла баьццара бос лепаш кхо сом д1аделча, лоьро санна к1айн халат юьйхина 1ачу меташкано-кассиро цхьа бен-башха доцучу сибатца шена хьалха лаьттачу 1аьржачу лохачу кеда схьакхоьссира жима, к1ай-детин басахь лепаш жима ши ахча, «т1ак-т1ак» аьлла, и шиъ кедачухула д1аса а хахкалуш.

Шена цхьа боккха тешнабехк бина хетта, меттах ца валалуш лаьттара к1ант.

«Бери, мальчик, забирай, чего стоишь?» – аьлла, къежира меташка… Б1аьста х1орш девешина улле схьабаьхкира. Кхарна басахь меттиг елира, девешел шиъ ц1а лакхьа, цунна дуьхьал болчу урамехь. Дикка пурх а болуш, голатухуш хьоьвзина, боккхачу новкъа араболу урам бара иза, переулок «2-ой Новый» ц1е а йолуш. Гонаха бехаш берш оьрсий бара, Йоккха Маьхкадаьттант1ера нефтяникаш. Деваша кхарна цхьа ши ц1а лахахьа, ураман дуьхьал йолчу аг1ор 1аш вара. Бераш дацара цу шиннан.

1947 шарахь, къайллах, Казахстанера ц1а а веана, Соьлжа-Г1аларчу вокзалехь милицин отделе балха х1оьттина хиллера массарел воккхаха волу деваша.

Хаьн т1е оьллина ворх1азза йолу тапча а йолуш, цхьана суьйличун ц1арцафамилица болх беш хиллера х1ара. Оьрсийн мотт а, йоза-дешар а дика хууш волчу кхунна мелла а атта хилла моттарг1анашца 1едал 1ехош лела, жимчохь дуьйна ша белхаш беш леллачу Соьлжа-Галахь. Нохчийн драмтеатрехь болх беш цунна дика карайирзина хилла актеран говзалла. Мухха хиллехь а, цхьана суьйличунна вевзина-кха х1ара, ша ма варра, «Заурбеков Абдурахман ву иза»

аьлла, цо гуча ваьккхина. Оцу бехкан йолчу статьяца дог1учу шина шарций, шина беттаций Коми АССР-е хьун хьокхучу лагере хьажийнера. Цигарчу шелонах даьлла ц1а деанера цо и цамгар. Х1ора гураххьий, б1аьстий, меттах долуш дара и кирара ц1ий тийсарца. «Скорая помощь» машено туберкулезни больнице д1авуьгура Ваша… Х1ара, вешин к1ант вохуьйтура «30-чу туькана»

телефон тоха… Ткъа х1орш, шайн пхиъ соти декъа т1ехь аннех цхьа бун тайпа кхало а йина, «времянка» олуш шиъ чоьй, учей йолу ц1а дан буьйлира, меттиг а нисъеш, схьадаьллачу лаьттах «саман» олу буьйда кибарчиг а еш. Цхьана аьхкенан буса ч1ог1а мох баьлла, кхера лаппаг1а д1асаяржийнера. Нана х1орш, кхоъ йо11ий, х1ара цхьа к1анттий юрг1анех хьерчош, махах, дог1анах к1елхьара дохуш хьийзинера. Оцу махал ч1ог1а хиллера к1ентан наб, цунна 1уьйранна цхьа г1енах гича санна хетара нанас сийсара хилларг дуьйцуш.

Сентябрь бутт т1екхаьчча х1ара ишколе юха а хьалхарчу классе кечван волийра, т1е-кога духучуьнца а, поликлиникехула справкаш яхарца а. Девешин зуда оьрсийн мотт дика хууш яра, ши-кхо шо хьалха ц1адеанчу кху шинна меттигаш а дика евзинера. К1ант цуьнга вигийтира ишколе д1авала. Г1аш итт минотехь д1акхочура Иванов-городоке. Цигахь яра кхоъ ишкол, йоккха поликлиника, туьканаш, парикмахерски, газеташ, книгаш юхку туьканаш, ДК им. Горького, жима базар, кхин а самукъане меттигаш.

…Оцу кхоьлинчу гуьйренан дийнахь дукха лийлира х1ара шиъ Ивановгородокехула х1ора ишкола чух1уьттуш. Девешин зудчунна т1аьхьа х1оьттина, г1аш, г1елвелла, халла когаш текхош лийлира к1ант. Оцу дийнахь вовшийн ген-гена йолчу шина ишколехула чекх делира х1ара шиъ. Цхьанххьа а д1а ца ийцира, меттигаш яц аьлла. Нохчий Казахстанера ц1ататтабелла хиларна ишколаш юьзна яра.

Шолг1ачу дийнахь 26-чу ишколе д1аийцира к1ант, оцу Ивановехь. Юха дас кхунна учебникаш еара цхьана сарахь, ша балхара вог1уш. Церан ц1еналло хазахетаран шовкъ ехха латтийра к1ентан дагчохь. Уггар хаза яра «Родная речь» олу киншка. Цуьнан йоккхачу сийначу мужалта т1ехь долу сурт Казахстанехь х1орш 1ийначу меттигехь ма хиллара аре а, цунна т1ехь дийна №4 апрель 2014 хилла даьлла луьста можа к1а а, цунна юккъехь маь1-маь11ехь ирах дахана ал ковст йолу баьццара баххьаш долу зезнаш а долуш. Оцу суьрта т1ехь к1антана уггар ч1ог1а хазахетарг к1а юккъехула хьизаш къайла болуш д1абоьдуш болу можачу г1амаран некъ бара. Иштта некъаш кхузахь, Кавказехь, дацара.

Цхьана дийнахь Галина Ивановнас х1окхера, 1 «Д» класс кино хьажа йигира. Нийсса ишколана дуьххьал, «Старомромысловское шоссе» олучу некъал дехьа яра и кино гойтуш йолу меттиг. Йокхха г1ишло яра и, генна хьалабоьдаш лами а болуш. Лакхахь, тховк1елахь, кибирчиг огуш яздина дара даккхийчу элпашца: «Клуб им. Горького». Йоккхачу зала чохь г1антийн дукха мог1анаш дара. Шинна а аг1ор оьхкинчу ц1ечу бархатан кирхьанаш юкъехь «экран» олуш к1айчу гатанан пен бара сцени т1ехь, хьалавала ламен киртигаш а йолуш. Стогарш д1адайича, лакха, тховк1елахула серлонан тача хьаьдира, беттасин серлонехь санна гучадоьвлира гонаха 1аш долу адамаш. Юха, тоххара кхунна Казахстанехь, оцу кертал т1ехула гинарш санна, сурташ лела дуьйлира.

«Путешествие Гулливера» аьлла, йозанаш х1иттира. Тайнигийн кепехь долчу адамаша вихкина 1уьллуш цхьа пхийттара ваьлла к1ант я йо1 яра, наб а кхетта.

Еха, белша т1е кхочуш хьаьрса месаш а, гоьллец зудаберийн к1айн пазаташ а, когахь иштта туфлеш а йолу дела ца къаьстара цуьнан стен-боьршалла. И кегийра адамаш цунна т1ехула лелара, зингатий санна, легаш 1аьвдинчеран санначу аьзнашца, хьозарчийн «ч1ир-ч1ир»-ах тера къамелаш деш...

Оцу хенахь книгаш ешаррий, кино вахаррий дара берийн, кегийчу нехан самукъадаларан цхьа доккха дакъа. Телевизорш к1еззиг бен яцара, цхьацца хьаькамалла карахь долчеран, я дикка таро йолчеран. Сарахь йолалора передачаш. Деваша волчу охьавоьдура к1ант. Ураман дуьхьалйолчу аг1ор, Андрейн, Тимофейн – шина г1азкхичуьн ши ц1а дитина басара охьаваьлча 1аш вара деваша, цуьнан кет1ара дуьйна айалуш яра басе, т1аьхь-т1аьхьа кхарна бале яьлла хилла йолу ирхе – 1аьнт1ехь машен хьала ца йолуш, я лакхара чухецалуш наггахь, тормозаш хецалой… Телевизор латийний хаьара сийна серло корах гича. К1ант ийзалуш чоьхьаволура, меллаша охьахуура… Наггахь нислора т1ом беш кино. Вуьштам дукхаха дерг заводех, фабрикех, колхозех-совхозех лаьцна передачаш хуьлура.

Юха царна, болх бечарна, концерташ хуьлура. Цхьана кхоьлинчу аьхкенан дийнахь к1ентан дена йиш лакхийтира радиочухула, ялта чудерзош машена т1ехь дика болх бина аьлла. Оьрсийн маттахь схьакхайкхира, кхуьна ден ц1е а, фамили а йоккхуш, девешин чохь, сонехь, кора уллохь, жимачу стоьла т1ехь лаьтташ дашон к1урбиллинчу элпашца яздинчу йоккхачу радиоприемник чохь. Х1инца, шех воккха стаг хилча, кхунна жим-жима кхеташ, «син б1аьргаш» деллалуш санна, гучадолура дерриг. Девашас, наггахь, дикка х1ара самукъадаьлла хьожуш 1ашшехь, телевизор д1айойура: «Х1а, вало д1авижа, тоьар ду хьуна…» – олий.

Цхьана кхоьлинчу дийнахь девашас х1ара шеца матцикал т1ехь «балха т1е» вигира. Кхо чкъург йолу 1аьржа йоккха матцикал яра цуьнан, хьалха хилла ши чкъург ерг д1а а йоьхкина, туьканара эцна. Еха 1аьржа, «кожанка»

олуш йолу пальто а, пхьаьрсан голит1е кхочуш деха каранаш а, б1аьргашт1е, т1ом бечу кино чуьра летчикийн санна даккхий, деак1ов куьзганаш а, когахь 1аьржа-ц1ен пезагаш, 1аьржачу т1аьрсиган каранаш дара, пхьаьрсийн голашка хьалаг1оьртина, к1орга, 1аьржачу т1аьрсиган каранаш а.

Девешех гонахарчу наха «корреспондент» олура, иштта бераша а олура дукха хьолахь. Къамел д1аяздеш жима магнитофон а яра цуьнан, белша т1е уллуш, ал-ц1ен т1аьрсиган батта чохь сурташ доху аппарат а, серло туху фотовспышка а, кехаташ чудохку т1аьрсиган папка а. Гонахара, поселкера а, цхьацца вевзавезарг а вог1ура и волчу, г1о-накъосталла дезаш 1едалца 1оттаделлачу №4 апрель 2014 г1уллакха т1ехь. Цо язда дезачу кехат а яздора, я хьаькамашна т1е а воьдий, г1уллакх ша къастадора… Х1ара шиъ цхьана хьуьнхахь санна долчу метте д1акхаьчча, цхьана шиъ г1ат долчу кхоьлина-к1айн г1ишлонна хьалха сецча, деваша шен г1ирс а эцна чу вахара. К1ант аг1онца, кхоалг1ачу чкъурга т1ехь йолчу, «люлька» олучу г1удалкха чуьра охьа а воьссина, сецира, чу-ара буьйлучу нахе хьоьжуш.

«Грозненская студия телевидения» аьлла йоза долуш хьала тоьхна 1аьржачу куьзганах къегаш у дара наь1ара уллохь. Кхоьлина де а дара, йовха а, шийла а йоцуш. Араяьлла цхьа хаза метишка к1антана евзира – иза Алла Куликова ц1е-фамили йолуш диктор яра. 1аьржачу месийн лекха кур бара цуьна коьрта т1ехь. К1айн юьхь а, хаза елаялар а долуш. Цул т1аьхьа ара ваьлларг а вевзира к1антана – иза а диктор вара, Хатуев 1аднан.

Аллас 1аднане шен безамечу, телевизора чохь ма хиллара долчу елакъажарца д1ахьажна: «Аднан, ты сегодня что-то…» – аьлла, цхьа забар еш, цхьаъ элира… Юха к1ант, девешин матцикал а йитина, оцу хьуьнах терачу меттигехула волавелира. Хаза дехкина асфальтан некъаш а, лоха лергина коьллаш а йолуш кечйина меттиг яра иза. Дехьа гуш, лекхачу аьчган бойнах чекх схьагуш цхьа горга майда яра, цунна гуо боккхуш биллинчу асфальтан некъа т1ехула д1асалелаш адамаш а долуш. К1ант диллина долчу аьчган ринжехула чоьхьа велира. Х1ара оцу керта чухула волавелла лелаш, цхьана жимачу стага ц1еххьана кхунна т1ехьаьдда, схьалецира х1ара, «Билет где? Ах ты, гаденыш…»

– бохуш, кач а лаьцна, ков т1е вигира цо х1ара. «Это трек…» – бохуш цхьа г1ург1алаш а деш, сихха ков т1е вигна, ара теттира цо к1ант. И оьрси жима стаг цергаш т1етт1а а 1овдийна бохуш вара «гаденыш». Иза цхьана х1уманах кхоьруш, к1елд1ашхула д1аса а хьоьжура. Цу чувоьдуш эппаза – ткъа кепек

– елла билет эца дезаш хиллера… Ц1а даьхкина пхиъ-ялх шо даьлча, к1ентан дас телевизор ицира, «Волхов»

аьлла пурх йоза долуш ц1ен значок яра цунна бухахь латийна. Х1инца девешин ков лардар д1аделира: к1ант шен чохь хьожура кино. «Т1ом беш» кино наггахь бен ца хуьлура. Дукхахъерш «про любовь», я заводехь-фабрикехь болх беш хуьлура. Т1аьхьо 1амеркан «вестернаш» йоьвлира, индейцех лаьцна.

«Сийсара хьаьжирий хьо, Чинганчуко…»

Ишколера д1ахецча, аьхка деда волчу хьала воьдура к1ант. Нанас шикхо кийла б1елиг болу шекаррий, базарара эцна «индийский» чайнан масех пачка, печени-кампет юьллий, сеткаш кера а лой, д1ахьажавора. Хьалхарчу а, шозлог1чу а классашкахь волуш Минутке автостанце хьала вуьгий, «Грозный

– Советское» аьлла яздинчу автобуса т1е вуьгий, вевза-везачух д1а а тухий, д1ахьажавора, билет а оьций. Наггахь дедас, я г1ала базара еанчу дедестечо хьалавуьгура… Деден ч1ог1а самукъадолура х1ара хьалакхаьчча…

–  –  –

После обильных снегопадов, а затем и метелей, бушевавших несколько дней в степи наконец установилась необычайно ясная, безветренная, но трескучая морозная погода.

Выстуженное северными ветрами небо было чистым, как только что подметенный пол – ни одной тучки-соринки. Если, остановившись, прислушаться, то можно услышать потрескивание снега. Еще раннее утро, солнца нет, но в ясном небе широко раскинулись крылья зари, оповещая о скором появлении солнца. Наконец огромный, красный диск светила, словно вылезая из-под снежного покрова, медленно выполз из-за дальней гряды, придав стерильно-белым снегам розоватый оттенок. Первый день нового месяца – февраля – вступил в свои права.

Метель лишь недавно перестала бушевать, и над степью висит еще недоверчивая, напряженная тишина: может быть, это всего лишь передышка перед новой волной атаки? Не раз ведь так бывало! Поэтому Магомед после завтрака начал, не торопясь, прислушиваясь и приглядываясь, чуть ли не принюхиваясь к степи, собираться в дальнюю для этой поры дорогу. С тех пор, как после середины декабря он перестал пасти овец из-за глубоких снегов, надежно укрывших травы под толстым крепким слоем наста, эти поездки стали для него обычным явлением. Нехватка кормов заставляла его совершать эти каждодневные рейды за шесть километров от зимовки – в глухую степь. Только сильный снегопад или метель вынуждали его иногда прерывать на время эти «вояжи».

Как и каждый год в последнее время, Магомед и в этом году тянул с заготовкой кормов до последнего момента в надежде, что хоть в этом году наконец ему удастся продать свое хозяйство и уехать на Родину – в Чечню. Давно оторванный судьбой от родной земли, Магомед жил этой, неподдающейся исполнению, но и негаснущей мечтой. Все чаще снились ему, тревожа до глубины память, и милые сердцу горы, и родное село Элистанжи, широко раскинувшееся у подножия гор. После таких снов он долго ходил как пришибленный. В этом году надежды на возвращение опять не оправдались, и он позднее, чем в прошлые годы, бросился наспех заготавливать корма. Нанял трактористов и накосил сена вдоволь, но толку от ноябрьского сена мало. Да и вывезти успел всего лишь четыре прицепа. Остальное осталось лежать в копнах под снегом, в степи. Пока он канителился с трактористами, неожиданно нагрянувшая ранняя зима с обильными снегопадами лишила его возможности вывезти сено на тракторах. Груженые прицепы застревали в глубоких, задутых снегом балках, в нескольких местах перерезающих грунтовую степную дорогу. А перевезенное уже сено, как неприкосновенный запас, он оставлял на случай метелей, когда и носа не высунешь в степь. Вот и приходилось ему волей-неволей, чуть ли не каждый день, с восходом солнца запрягая лошадь в сани, отправляться в степь за сеном. А много ли по такому снегу на лошади привезешь? Другое дело

– трактор! Пусть не полный прицеп, пусть по бортам только нагрузишь! Зато на несколько дней хватит. А ведь предлагал ему председатель колхоза, Виктор Александрович, хороший трактор или машину в счет зарплаты во времена «прихватизации»… Хотел помочь Магомеду перед своим уходом с работы. Но Магомед отказался, сославшись на то, что тоже собирается уехать на Родину.

Уже пять лет прошло, как Виктор Александрович переехал в город, а Магомед все еще на зимовке лямку тянет. Одним словом – сглупил он крепко. Теперь пожинает плоды.

Первое время Магомед успевал за день сделать только одну ходку. Туда – №4 апрель 2014 шагом, обратно – чуть ли не ползком. Груженые сани вязли местами в снегу.

То там, то тут разгребали его. А привезенного едва хватало на день. Кормил, как говорится, с колес. Но позже, когда накатал дорогу, он делал за день уже две ходки. Да и грузил побольше. Сына Рамзана с собой брать не хотел, ведь и дома работы невпроворот. А второй сын, Ризван, как отрезанный ломоть. Все время в городе – вроде, знаний набирается. Уж пятый год учится, а что умнее стал – незаметно. А вот что к работе не так прилежен уже – это да, заметно. Да уж, пусть учится, может, и выучится чему.

Магомед запряг лошадь, приладил в санях вилы и совковую лопату. Наверно, после таких снегопадов и метелей копна ушли под снег. Дороги – уж точно нету, и не скоро он накатает ее теперь. Больше одной ходки ему уже не сделать, по крайней мере в первые дни. И неприкосновенный запас пришлось попотрошить. Шутка ли – целую неделю мести без роздыху? А зима здесь долгая, чуть ли не до середины апреля приходится кормить скот. В февралемарте тоже побуранит немало. Придется работать не покладая рук. Магомед последний раз окинул взглядом зимовку и уже собрался сесть в сани, когда заметил, что от дома к нему направляется Малика – с оружием и патронташем в руках. Магомед, недовольно насупившись, повернулся к ней: «Что это она, как будто на войну провожает, тащит мне эту «палку»? Была бы хоть двустволка, а то… Вечно она за мной как за ребенком, будто своей головы нету!» Жена еще на подходе протянула ему снаряжение: «Возьми, ты в степь едешь, а в степи зимой всякое случается, при нужде помощи не дозовешься! После таких буранов зверь голодный рыскает, а голодный он становится смелее! Мешает тебе ружье, что ли? А может, мне с тобой поехать? Хоть и плохой из меня помощник, но вместе как-то спокойней. А еще лучше – подождал бы пару дней, пока зверь успокоится: тревожно у меня почему-то на сердце!» Но Магомед, настроенный после вынужденной передышки ехать, небрежно отмахнулся: «Я подожду – погода не будет ждать, надо каждый погожий день использовать!

Вечно тебя тревоги да предчувствия преследуют, страхи на себя зря только нагоняешь. Кроме того, что на роду написано – сбудется, а от того, что суждено

– не спасешься. Не задерживай меня, время идет. Иди со своим ружьем домой, мне с вилами сподручней, с ним только сорок пугать!» Не тратя больше времени на пустые разговоры, он сел в сани и, тронув лошадь, позвал собаку Пирата.

Отъехав немного от зимовки, он, не выдержав, оглянулся назад. Малика как стояла, так и осталась стоять, растерянно держа в руках ружье с патронташем.

«Зачем я с ней так грубо обошелся? Ведь беспокоится, переживает за меня!

Совсем одичал, огрубел за эти десятилетия среди овец, в степи. Не зря говорят:

«Средь баранов и сам бараном станешь», – укорял себя мысленно Магомед.

Сперва бодро рванувшая вперед лошадь, постепенно начала сбавлять темп. На морозном воздухе из ноздрей мерина клубами валил густой пар, который обволакивал его голову. Грива и уши его заиндевели от пара. Снег, искрящийся под яркими лучами солнца как алмазная россыпь, слепил глаза, не давая Магомеду приглядеться толком к старому следу, который лишь местами угадывался под свежим слоем. Худо-бедно проехали уже большую половину пути, когда Пират, повизгивая, начал то забегать вперед, то, отставая, кружить вокруг саней. Затем неожиданно полез под ноги Буяну. Мерин, чуть не наступив на собаку, остановился как вкопанный. Заставив окриком Пирата отскочить в сторону, Магомед снова тронул Буяна. Но собаку явно что-то напугало. Через минуту она, снова повизгивая, полезла под мерина. Магомед уже кнутом отогнал незадачливого пса и стал пристально оглядывать степь. Ни впереди, ни сзади, ни со стороны заброшенного, заросшего высоким, густым ковылем поля, тянущегося вдоль дороги до самой балки, ничего для проявления беспокойства не было. Повернувшись в сторону речки, протекающей в нескольких десятках метров параллельно его движению, бегло окинув взглядом ее берега и ничего не обнаружив, успокоившийся было Магомед весь напрягся, неожиданного увидев, как впереди, метрах в трехстах от него, из густого камыша, росшего вдоль речки, вышли трое волков и поднялись на пологий противоположный №4 апрель 2014 берег. Один крупный, а двое – пониже, наверное – погодки. Мороз прошел по спине Магомеда. Он мог бы поклясться, что даже волосы на голове его начали шевелиться как живые. Резко остановив лошадь, он стал лихорадочно соображать: что же теперь ему делать? Ведь и волки сейчас его заметят!

Поворачивать назад – бесполезно, километров четыре будет до зимовки. Если кинутся вдогонку, он и полкилометра не успеет проехать, как его настигнут.

Ладно бы – один, а против троих с вилами в руках на что надеяться? Собака – не помощник, она уже без приглашения заскочила в сани от страха. А волки тем временем тоже заметили их и остановились на берегу речки, шеренгой уселись на задние лапы и начали пристально глядеть на них, не проявляя пока свою звериную сущность. Магомед с запоздалым сожалением вспомнил про ружье: «Какой я дурак, однако, ах, какой дурак! Если б у дураков рога вырастали первыми, у меня выросли бы, не чабан, а – баран! «Палка, палка!» Теперь бы из этой «палки» пару выстрелов, и, может, отпугнул бы их! Мешало оно мне, что ли? Решил, понимаешь ли, храбрость показать жене, покажи волкам теперь ее! – ругал себя злобно Магомед. – А как жена не хотела, чтобы я ехал сегодня!

Есть в ней что-то такое: чутье, интуиция». Видя, что волки никаких агрессивных действий не предпринимают, Магомед понемногу успокоился: «Хоть до заката солнца ругай себя, а положение этим не исправишь!» Придвинув вилы поближе к себе и положившись на помощь Аллаха, он тронул Буяна вперед. Когда сани оказались напротив волков, они, проявляя осторожность, отошли чуть подальше и снова уселись, как прежде. Это придало Магомеду уверенности. «Значит, не настолько голодны, чтобы отважиться напасть на меня, – подумал он, – но зверь, он и есть зверь, и непредсказуем, особенно когда в стае, поэтому все же надо быть осторожным». Когда он отъехал довольно далеко, волки тоже тронулись следом, по своему берегу. Не упуская их из виду, Магомед доехал до своих копен и начал работу, на всякий случай спутав мерину ноги и кинув ему сена с саней. Копны полностью задуло снегом, и они сугробами возвышались над снежной целиной. Кинув взгляд в сторону речки, он увидел подошедших волков, усевшихся, как и раньше, за речкой напротив него. Уходить, видно по всему, не собирались. «Ну и сидите, если вам больше делать нечего!» – буркнул Магомед. Соседство волков его уже не так пугало. Собака, тоже успокоившись, лежала на кинутом на снег навильнике сена, изредка поглядывая в сторону речки. Освободив из снежного плена копну и быстро нагрузив сани, он крепко перетянул сено крест-накрест веревкой и, глянув на солнце, перевалившее уже зенит, тронул Буяна в сторону дома. Мерин, еле оторвав примерзшие полозья от снега, с натугой тронулся вперед. Скоро бока его заходили ходуном, от взмокшей спины и боков повалил пар. Вроде, и немного нагрузил, а все равно перегруз получился, тяжело по такому снегу тащить сани. Магомед, остановив мерина, дал ему передохнуть. Густой, влажный волос мерина начал покрываться инеем. Чуть набравшись сил, Буян сам тронулся без понуканий. Волки шли следом, не торопясь, на расстоянии, не переходя речку. Когда мерин останавливался – останавливались и они и, как привязанные, трогались вместе с лошадью. Магомед подумал: «Да волки ли это в самом деле, не перепутал ли я грешным делом? Что-то волчьего в них не видно, кроме внешности. Подобных волков я еще не встречал: слишком мирно себя ведут. Но почему тогда собака так трусит? Значит, она чует, что за сосед за речкой!» Как бы там ни было, звери шли, держа дистанцию и проявляя только любопытство. Оставалось чуть более километра до зимовки, когда волки остановились на стыке речки с глубокой балкой, которая уходила далеко на восток и, уменьшаясь, пропадала среди холмов, подножье которых заросло густой чилигой. Проводив Магомеда долгим взглядом, волки спустились в балку и исчезли. Сколько Магомед ни высматривал их, больше в тот день он их не увидел. «Ну и ну, – крутил головой Магомед, все еще удивляясь происшествию, – от такой компании уйти невредимым, да еще в самую лютую пору года! Редкий случай, наверно!» Не один раз сводила его судьба с ними в разных ситуациях. Но те или трусливо убегали, или неожиданно нападали на скот из засады и кровожадно рвали его.

№4 апрель 2014 Да и самому случалось почувствовать остроту и крепость волчьих клыков. Но такую мирную компанию провожатых не встречал. Приехав наконец домой, он выгрузил сено и распряг уставшую лошадь. Протянув поводья подоспевшему Рамзану и потирая озябшие руки, он направился к дому. Целый день выглядывавшая его Малика поспешила навстречу: «Ну как, все нормально, ничего не случилось?» – закидала она его вопросами. «Ну, если живой-здоровый перед тобой стою – значит, все нормально. А ты со своими предчувствиями чуть не отменила мою поездку», – бодро ответил Магомед. Малика пристально посмотрела на него, словно спрашивая: «Возможно ли, чтобы предчувствие обмануло меня?» Однако промолчала, а он не стал рассказывать домашним о случае, чтобы не препятствовали ему завтра. Может быть, волки и не появятся больше, это же случайная встреча! Но, на всякий случай, он решил больше не испытывать судьбу, прихватить с собой завтра ружье и вторую собаку. Но как сделать это, не вызывая подозрений жены и сына? «Ничего, что-нибудь придумаю. Утро вечера мудренее», – сказал он про себя, избавляясь от докучливых мыслей.

Утро следующего дня тоже выдалось ясным и морозным. Магомеду сегодня не надо больно спешить, все равно две ходки сделать он не сможет. А так, что торопиться? Дорога кое-какая есть, копна от снега открыта, а грузить – недолго.

Поэтому он выждал, пока жена с сыном отвлекутся, быстро взяв спрятанное ружье, торопливо вышел из дому и, подойдя к саням, спрятал его под кошму, кинутую в сани поверх сена. Крикнув Рамзану, чтобы принес хлеба для собак, он вывел из базы Буяна и начал запрягать его. Подошла вскоре и Малика, чтобы пожелать доброго пути. «Вот женщина, – подумал Магомед, – не может без проводов, без пожеланий отпустить. Ее бы воля – и в отхожее место напутствовала бы!» Наконец, кончив давать поручения и выслушав напутствия, он тронулся в дорогу. Уже порядочно отъехав и оглянувшись назад, он увидел стоявшую, глядя ему вслед, жену. «Видно, не избавилась она от своих предчувствий, а говорить о них не решалась, боясь моих насмешек, – подумал он. – Если б знала, что я с ружьем, может, не так переживала бы! Но нельзя сказать – сразу заподозрит неладное». Магомед ехал, поглядывая по сторонам, но пока на белой снежной целине никакого движения не замечалось. Сегодня он, как говорится, был во всеоружии. Ружье под рукой, а за санями бегут две собаки, хотя на Пирата он не больно надеется. Конечно, встречи с волками он не желал, но и не боялся уже этой встречи, как вчера. С ним был его любимец Аяврик – это собака, что надо! Она перед волками не будет трусить. Много перебывало у Магомеда всяких собак за время его чабанства, но такой смелой у него еще не было, и поэтому он не мог на нее нарадоваться. Как говорится, мал золотник – да дорог! Очень сообразительный и бесстрашный, да и красивый пес – мордой и статью смахивает на матерого волка. Его еще малюсеньким щенком в картонной коробке из-под обуви привез ему покойный ныне дядя Иса. Щенок сразу пришелся по душе Магомеду, угадавшему в нем гордый, независимый характер и сообразительность, чуть ли не человеческую. Уже миновав сбегающую к речке Волчью балку, в которой скрывались вчера хищники, Магомед заметил, что собаки отстали от саней и стоят, поглядывая в сторону балки: одна – повизгивая и пряча хвост между ног, другая – наоборот, гордо задрав и хвост и морду, вздыбив щетину от холки до хвоста. Магомед, еще не видя волков, сразу сообразил, в чем дело, и быстро позвал собак. Пират сразу же бросился на зов, как будто только этого и ждал. Аяврик же, нехотя оглядываясь то и дело назад, затрусил следом. Волки не показывались, и Магомед, на всякий случай зарядив ружье и подзывая собак, если они отставали, продолжал спокойно ехать. Когда он, подъехав к копнам и развернув сани в обратную сторону, глянул на тот берег, то увидел, что волки уже на подходе. Они бежали гуськом легкой трусцой по краю того берега. На подходе к своему вчерашнему месту перешли на шаг, а подойдя – обнюхали его и, как вчера, уселись сторожить Магомеда. Пират, не так трусливо, как вчера, но все же опасливо поглядывая в ту сторону, лежал на сене. Аяврик же несколько раз №4 апрель 2014 порывался подойти к речке, но всякий раз Магомед возвращал его назад.

Наконец он тоже, успокоившись, лег на брошенный Магомедом навильник сена. Через несколько минут работы Магомед глянул на тот берег, увидел только двоих молодых хищников, а старшего – не видно нигде. Что он задумал?

Это же хитрый, непредсказуемый зверь, может неожиданно появиться под носом. Бросив работу, Магомед стал выжидать, посматривая то в сторону речки, то в сторону небольшой балки, которая упиралась в речку. Волк может появиться и от речки, но может и по балке скрытно подобраться. А балка всего в каких-нибудь двадцати метрах от Магомеда. Если нападет неожиданно – ничего не успеет сделать. Но волк появился от речки. Перейдя на эту сторону, он медленно, часто оглядываясь на своих «сородичей», словно предлагая им последовать его примеру, стал двигаться в сторону Магомеда. Но те продолжали сидеть, внимательно следя за продвижением вожака. Похоже, и звери не больно опасались сегодня Магомеда. Он взял ружье и двинулся навстречу зверю.

Аяврик вскочил и, угрожающе ворча, побежал за Магомедом. Прикрикнув на него, Магомед заставил его остановиться, а сам, взяв ружье наизготовку, стал сближаться со зверем. Но хищник, не давая ему приблизиться, почему-то повернул обратно и трусцой побежал к речке. Для острастки Магомед все же выстрелил в воздух, но волк как будто с насмешкой оглянулся назад и спокойно спустился в речку. Да оно и лучше, что так мирно все завершилось. Он не настроен был стрелять в зверя, пусть живет, лишь бы сам не напрашивался. В уверенности, что больше он здесь не появится, Магомед, вернувшись к саням, начал работу, ни на что уже не отвлекаясь. Кончив грузить и перевязывать сено, он, вспомнив о зверях, глянул на тот берег. Он был пуст. «Куда же они делись,

– подумал он растерянно, – так просто ушли?» Обшарив глазами все видимое пространство вокруг, он не обнаружил их. «Ушли, так ушли. Хуже от этого никому не будет», – сказал он вслух и, закинув кошму с ружьем наверх, по веревке взобрался на сани. Усевшись поудобней, тронул Буяна. Сани с визгом заскользили по мерзлому снегу. Повернувшись, чтобы позвать собак, он увидел только Пирата. Остановив лошадь, он, оглядываясь по сторонам, стал звать Аяврика. Но так и не дозвавшись, снова тронул сани. «Куда же он, паразит, подевался? Ведь лежал же спокойно! И как я его проморгал, как до того заработался, что собаку потерял?!» – упрекал он себя, снова и снова зовя собаку.

Но Аяврика не было, как и волков. «Может, за зайцем или лисой по полю или по балке вверх убежал, – тешил он себя слабой надеждой. – Не догадался там, на месте, следы проверить, думал – где-то рядом бегает». Оставить теперь лошадь одну и идти на поиски пса он не решался: вдруг откуда-нибудь возьмутся да нападут на беспризорную?! Да и где искать? Хоть бы направление знать – в какую сторону он ушел! Беспокойство все больше овладевало Магомедом.

Ведь такая собака – первейший друг чабана, зря что языка не знает, но зато понимает все получше иного человека. Даже настроение Магомеда угадывает.

Посмотрит пристально в глаза Магомеду, поймет его и найдет чем рассеять его грусть или злость. Не собаку в Аяврике видел Магомед, а родственную душу.

Он вспомнил разговоры бывалых охотников: говорили, что в феврале у волков чесотка начинается, и они стараются, заманив собаку, отведать псину. От собачьего мяса, вроде, чесотка у них проходит. «Неужели моего Аяврика тоже для этого заманили, что же теперь с ним будет?» – представив себе, что с собакой может случиться, он аж застонал от боли в сердце, на глаза навернулись слезы. Потеря Аяврика – это равносильно потере близкого человека, трагедия для Магомеда. Поэтому он старался отогнать от себя мрачные мысли. «Видимо, когда я увлекся работой, волки скрытно подошли ближе по балке, и Аяврик, почуяв их, побежал туда, а они по балке же спустились вместе к речке и по ней ушли. Если бы пес побежал прямо к речке, я бы его заметил. И ушел он с ними добровольно. Ни рычанья, ни визга я тоже не слышал», – пытался он как-то развеять свои страхи. И все же на середине пути, не выдержав, решил рискнуть.

Остановив Буяна, он спутал ему передние ноги, взял ружье и пошел к речке.

Подойдя к ней, он с берега просмотрел ее и вправо и влево. Стал громко звать, №4 апрель 2014 но морозную тишину ничто не нарушало, кроме его голоса. Спустившись к речке и перейдя на ту сторону по льду, он увидел множество следов – заячьих, лисьих, волчьих. Под самым берегом, вдоль речки за камышовой стеной, узкой лентой петляла звериная тропа. На ней обнаружить собачий след смог бы только опытный следопыт, и Магомед, опасаясь за Буяна, решил зря время не тратить. Видно, далеко его волки увели уже. Наверно, среди них была волчица, иначе Аяврик не ушел бы с ними. Вернувшись к лошади, которая мирно дремала, ожидая его, Магомед поехал не спеша домой. Тяжело было у него на душе: «Где его искать, что с ним будет теперь? Не это ли была причина преждевременной тревоги Малики? Надо, наверное, к ней прислушиваться иногда, нельзя быть таким пренебрежительным. Но как же теперь дома отбрехаться? Ведь если правду скажу – жена изведет меня плачем, да и Рамзан не меньше будет переживать. Ведь Аяврик – общий любимец наш! Могут и в степь кинуться на поиски». Все еще надеясь, что собака нагонит его, он, придерживая лошадь, высматривал пса, но по степи пробегал белым комом лишь чем-то напуганный редкий зверь. Сегодня впервые он не торопился домой к теплу, не чувствовал мороза. Не зная, что ответить на расспросы домашних, он тянул время. Не очень умелый на выдумки, он наконец придумал правдоподобную легенду и, немного успокоившись, приехал домой внешне вполне спокойным. Дома о собаке вспомнили только когда Малика вышла покормить псов. Отлив половинку кастрюли Пирату, она вернулась в комнату и обратилась к Магомеду, напряженно ждущему развязки: «Хотела накормить собак, но нигде Аяврика не нашла. Он вернулся с тобой домой?» – «Почти дошел, но увидел на грейдере свору поселковских собак и побежал до них, наверно, в поселок с ними ушел». – «Почему ты пустил? Он же голодный!» – «А как я его удержу? Я звал его, но бесполезно. Он к собачьей свадьбе примкнул, ему сейчас не до еды. Нагуляется – прибежит, дорогу домой знает!» – «А если подерутся? Его же покалечат, надо его вернуть домой!» – «Его уже не вернешь, а без драк собачьи свадьбы не бывают. Не переживай, вернется – голод заставит!

Если завтра не вернется – поищем!» – постарался завершить этот неприятный разговор Магомед.

Назавтра он, словно ничего не случилось, запряг Буяна и, попрощавшись, как всегда, уехал за сеном. Ружье лежало в санях под кошмой. Он не стал вчера ее заносить домой, чтобы не привлекать внимание жены. Дорога немного накаталась, и ехать было легче. За эти два дня, как буран перестал, снег опять покрылся письменами следов: заячьих, лисьих и еще бог весть каких. Днем где-то прячутся, отсыпаются, а ночью – бодрствуют. Снег, отражая лучи, слепил глаза, и Магомед старался не смотреть на него. Собака бежала рядом с санями, не проявляя никакого беспокойства. И все же Магомед посматривал по сторонам, надеясь на что-то. Но степь была мертва – ни одной живой души.

Но многочисленные следы свидетельствовали, что живые души все-таки есть. Доехав до копен и развернув сани, он первым делом проверял, в каком направлении ушла собака. От места, где вчера лежал Аяврик, цепочка следов вела к балке. Магомед торопливо двинулся по следу. Дойдя до балки, спустился в нее и увидел волчьи следы, ведущие от речки, а в обратном направлении

– две цепочки. Там, где собака встретилась с волком – натоптано, видать, принюхивались друг к другу. Теперь Магомед понял, что это была волчица. Вот только зачем ей понадобился Аяврик, загадка. А те двое – может, сыновья или дочери волчицы – остались, видать, в начале балки, у речки. По речке же они и ушли вниз до Волчьей балки и по ней – в холмы. «Ну хоть что-то знаю теперь, знаю, в какой стороне искать, если не вернется», – подумал он. Поднявшись с балки, он глянул на тот берег речки и, ничего не увидев, понуро вернулся к саням. Очистив от снега новую копну, он нагрузил сани и, не задерживаясь, поехал обратно, поглядывая по сторонам. Когда он оказался напротив Волчьей балки, увидел, что над речкой, стрекоча, кружат несколько сорок. «Неспроста они такой шум подняли, значит, что-то там не ладно! Удивительная птица – любой мороз ей нипочем! Но что они там увидели?» С беспокойно бьющимся №4 апрель 2014 сердцем он соскочил с саней и, быстро спутав мерину ноги, чуть ли не бегом направился к речке, прихватив ружье. Увидев приближающегося человека, сороки застрекотали еще громче. «Неужели Аяврик там лежит, живой ли?»

– думал он, торопясь добежать до речки. Еще на подходе он увидел внизу, на синеватом толстом льду речки, рыжий комок и понял, что это лиса. Спустившись на лед, убедился, что она мертва. Все пространство вокруг усеяно клочьями лисьей шерсти. Кто ее задрал – узнать ему не удалось. Походив по речке и несколько раз кликнув Аяврика, он вернулся к саням и в тягостном молчании поехал домой. «Надо искать собаку, – твердо решил он, – живой или мертвой, но найти ее надо. Сегодня времени для поисков мало, коня только зря гоняю.

Если до утра не вернется – с утра и начну поиски. А может, Аярвик уже дома?

Вот было бы здорово! Но нет, вряд ли! Если волчица увела его «свадьбу гулять» – тогда еще можно на что-то надеяться». Он слыхал, что бывает и такое, поэтому старался не терять надежду увидеть своего друга живым. Когда он доехал до зимовки, солнце наполовину закатилось за горизонт. Поручив разгрузку саней сыну, он зашел домой и еще на пороге, встретив вопрошающий взгляд жены, отрицательно мотнул головой, в свою очередь поняв, что собака не возвращалась в его отсутствие. Он постарался успокоить жену, сказав, что завтра с утра займется поисками пропавшего «хулигана», если к утру тот не заявится. Жена же хотела, чтобы он сейчас же съездил в поселок искать пса.

Но Магомед объяснил, что в поселке его теперь не найти. Свора, скорее всего, ходит по лесопосадке или по балкам.

Утром Магомед хорошо снарядился: повесил на пояс острый, как бритва, нож в ножнах с наборной рукояткой, опоясался новым патронташем, полным заводских патронов, что привез ему его лучший друг, казах Турехан.

Пятнадцать лет уже, как они, можно сказать, друг другу братьями стали. По имени редко называют друг друга: все время – брат да брат. И порохом и дробью

– всем необходимым снабжает Магомеда Турехан, работающий инспектором охотрыбнадзора. Даже разрешение на ношение оружия сделал он, без всякой волокиты для Магомеда. Во всем помогает, в чем только может. Только плохо, что далеко друг от друга живут – редко видятся, особенно зимой. Но справляются друг о друге постоянно. Турехан заменил ему всю родню, которая живет на Кавказе.

В прошлый приезд он привез Магомеду сейф для хранения оружия. Магомед нацарапал на нем: Сатенов Турехан. Чтобы все знали, кто его подарил… Оседлав серую трехлетку, Магомед выехал на поиски своего любимца.

Переехав на ту сторону речки, он перевалил грейдер и прямо по полю поехал к Волчьей балке. Почти двадцать лет он живет на этой зимовке, по соседству с Волчьей балкой, а никогда не задумывался – почему ее так называют? Ведь сколько он живет на этой зимовке, никогда не встречал волков, и даже следов не замечал. Правда, он редко попадал в эту балку, потому что она не на его территории. За речкой уже граница другого района, и он заглядывал туда больше в пастбищный сезон в поисках скота или лошадей. Но, возможно, когдато водились там волки, поэтому и назвали так. Магомед ехал по наметенному, вымершему, плотному снежному насту, как по асфальту. Но местами, неожиданно проваливаясь выше колен, конь чуть не падал. Под толстой коркой, которая проламывалась под тяжестью всадника, снег был рыхлым и колючим.

Пока он доехал до Волчьей балки, от лошади начал валить пар. Выбрав пологий спуск, Магомед потихоньку спустился в балку и, объезжая задутые впадины по краю балки, приглядываясь к цепочкам следов, двинулся вверх по балке, в направлении гор, точнее – холмов. Среди обилия разных следов он наконец высмотрел незатоптанные волчьи следы. По нечеткости рисунка он определил, что это старые следы, но они вели в сторону холмов. Значит, Магомед принял верное решение – идти по балке. Долго ехал он, осматривая окрестности, то поднимаясь наверх, то вновь спускаясь в балку. Но степь была пуста. Лишь изредка из-под кустов чилиги выскакивал сонный заяц и, ошалело тараща косые глаза, давал стрекоча, поднимая снежную пыль. Глядя ему вслед,

Магомед вспомнил слова одного четверостишья о зайце:

№4 апрель 2014 В раскосых глазах его ужас засел, Всюду «косому» мерещится смерть, Видно, поэтому он окосел, Чтоб головой не вертеть.

…Ближе к полудню Магомед наконец добрался до подножия холмов, заросшего густыми островками чилиги. «Вот оно, самое «волчье место», надо быть готовым ко всему», – подумал он, с опаской вглядываясь в эти островки, и принялся кружить между ними по свободному пространству, громко окликая Аяврика. Но кроме двух лисиц да задутых барсучьих нор, он ничего не обнаружил в «волчьем месте». Обшарив все подножье, он поднялся по склону одного из холмов наверх и, пристально обозрев все видимое пространство, спустился на ту сторону и продолжил поиски. В нескольких местах наткнулся на старые волчьи следы. Был ли среди них собачий след – он определить не смог. Тщетно покружив еще пару часов по эту сторону холмов и вспугнув пару зайцев, Магомед решил, что больше здесь ему делать нечего. Пора и честь знать, как говорится. Солнце давно уже перевалило зенит. Надо засветло успеть выбраться из этих диких, опасных мест. Лошадь устала, обратная дорога будет медленней. «Ну давай, Титан, что могли, мы сделали! Где нам его еще искать?!

Степь большая, а собака в ней – что иголка в стоге сена. Поедем домой, а то сами напоремся на неприятность, слишком далеко мы с тобой забрались», – сказал он, поворачивая коня домой. Выехав обратно за холм, он слез с коня, давая ему передохнуть, и стал разминать затекшее от долгого сидения в седле тело. Когда конь немного передохнул, он, проверив подпругу, сел в седло и начал спускаться с холма, попутно оглядывая окрестность, и, не задерживаясь больше, тронулся в обратную дорогу. Хотя конь и шел без понуканий, но продвигался он медленней, чем давеча: чувствовалось, что он изрядно устал.

Магомеду казалось, что солнце движется быстрее Титана. Бросая тревожные взгляды на светило, он подумал: «Хорошо бы до заката успеть отъехать подальше от Волчьей балки. Не внушает она мне доверия, да и конь – молодой, пугливый». На всякий случай, в балку спускаться он не стал, а поехал по ее левой стороне. Но, как ни торопился Магомед, солнце оказалось проворней.

Оно закатилось за горизонт, когда Магомеду оставалось еще около километра пути до места, где он должен был спуститься в балку, и, переехав на ту сторону, минуя грейдер, уйти от балки в сторону зимовки. Титан, не приученный ездить ночью и в сумерки, уже начал проявлять беспокойство, испуганно косясь в балку, часто всхрапывал. Магомед на всякий случай снял с себя ружье и, зарядив его, положил поперек седла. У спуска Титан начал испуганно пятиться назад.

Но Магомед, ничего подозрительного не заметив, заставил коня спуститься в балку. И тут, когда Титан, направляясь на противоположную сторону, миновал середину балки, на него метнулись две тени: одна к морде коня, другая – к хвосту. Магомед, прежде чем увидел, понял, что это волки, но ничего не успел сделать, до того стремительным и неожиданным было нападение. В голове молнией сверкнула мысль: «Вот она, моя смерть!» Перепуганный конь, присев на задние ноги, прыгнул вперед, в прыжке сбил не успевшего вцепиться в горло волка и, пытаясь вырвать хвост из пасти второго зверя, закружил по балке. В этом кружении Магомед не мог выбрать момента, чтобы подстрелить хищника. Если промажет, он уже не сможет вновь зарядить ружье, и так едва удерживается в седле. Сбитый в прыжке конем зверь тем временем пришел в себя и, прихрамывая, снова кинулся к морде коня.

Тут уже раздумывать и целиться времени не было – все решали секунды, и Магомед нажал на курок:

куда-нибудь да попадет. Зверь, опять не добравшись до морды коня, с визгом рухнул в снег. Вскочил и снова упал, но, вновь поднявшись, пустился наутек, волоча подбитую ногу. Магомед краем глаза заметил это, когда дулом ружья, извернувшись, чуть не вываливаясь из седла, ткнул в глаз второго зверя, не отпускавшего хвост коня. Отчаянно взвыв, волк отцепился от хвоста. Что дальше случилось, Магомед уже не увидел. Перепуганный насмерть Титан №4 апрель 2014 так стремительно рванул наверх, что Магомед чудом удержался в седле, схватившись за гриву. Тяжело дыша, ломая наст и падая на колени, конь старался убежать подальше от страшного места. Кое-как остановив коня, он, быстро зарядив ружье, оглянулся назад: хищников не видно нигде. Слава Аллаху, что так легко отделались! Значит, не судьба была быть растерзанными волками. А он, грешным делом, подумал тогда: «Вот и конец всему!» Целой вечностью показались ему эти несколько минут схватки. Хорошо, что он поехал на молодом, сильном коне! Поедь он на старом мерине, от них остались бы, наверно, копыта да валенки. Мерина волки без труда завалили бы в глубоком снегу. А молодого как раз глубокий снег и выручил: волкам ведь тоже он сковывал движение! Магомед, уже не опасаясь преследования, потихоньку сдерживал Титана, давая ему отдышаться. Испуганное сердце коня как будто билось меж колен Магомеда. Когда, перевалив грейдер и перейдя речку, очутился на своей стороне, он слез с коня и повел его в поводу, не торопясь, давая ему остыть.

Зимовка была уже недалеко, и он не хотел, чтобы домашние заметили пугливое состояние коня. Еще на подходе к дому он заметил в сумерках два силуэта, с нетерпением ждущих его. Не выдержав, пока он подойдет, они сами пошли ему навстречу. Рамзан забрал у Магомеда поводья, а жена сразу пристала с расспросами. Сказать, что не видел собаку, Магомед не решился – это сильно расстроило бы Малику. Раз уж врать – так врать до конца! И он на ходу придумал новую легенду. «Видел, конечно! Иначе зачем я целый день мотался по степи?

После обеда, в дальней лесопосадке, за карьером Белой глины обнаружил я свору. Я – за ними, они – от меня. Зову Аяврика – подходит, а поймать – не дается. Только руку протяну – убегает. Надоело без толку гоняться за ними и повернул домой. Главное – живой, здоровый твой любимчик! Все равно голод приведет домой!» – закончил он свой рассказ, сам удивляясь тому, как складно соврал. «Хорошо, что на улице, в сумерках рассказал: если и покраснел – не разглядела, не заподозрила, что вру», – подумал он про себя. Действительно, жена поверила каждому его слову. Да и как не поверить, если раньше за ним такого греха не водилось?

…Сильно уставший Магомед, избегая дальнейших расспросов, быстро поужинал и лег отдохнуть. Но ни отдохнуть, ни успокоиться в эту ночь ему не удалось. Всю ночь ему снились кошмары, и он не раз просыпался в холодном поту. Подумал даже: не заболел ли он случайно? Но утром, проснувшись, недомогания не почувствовал, только голова была тяжелой от недосыпания.

Позавтракав, решил ехать за сеном. Тревога за Аяврика тяжелым, холодным комом застыла в груди, острыми иглами пронзала уставший мозг. Но где его искать – он не мог ума приложить. А зря упускать погожие дни не хотелось, ведь недолго простоит такая погода! Запрягая Буяна, он то и дело мыслями возвращался во вчерашний день. Удивленно мотал головой: рассказать кому – не поверит! Да и самому иногда кажется – не во сне ли все это приснилось? Так просто – как в кинофильме. Но, не дай Аллах, продолжения такого «фильма».

Уже трогаясь в дорогу, он вспомнил, что хорошо бы взять с ружьем и рогатину, на всякий случай. Подъехав к старой землянке, он снял ее с крыши и, положив в сани, кликнул Пирата. Потом, избегая вопросов вышедшей из дому жены, быстро уехал. Отдохнувший вчера мерин легко тянул сани, которые с веселым скрипом заскользили по накатанному следу. Магомед сидел в санях, подставив лицо теплым солнечным лучам, закрыв глаза. Погода располагала к расслабленности, к умиротворению, но у него, с виду спокойного, сердце обливалось кровью от жалости к Аяврику. «Как же глупо он пропал», – сокрушался он. А что пес сгинул, у него уже сомнений не было. Ведь сегодня четвертый день, как он ушел. Был бы жив, голод заставил бы его вернуться домой. Зима ведь, не лето.

Какую еду он найдет в заснеженной степи? Но, открывая глаза, он каждый раз непроизвольно поворачивался в сторону речки:

то ли надежда оживала в нем, то ли беспокойство из-за вчерашней встречи с хищниками проявлялось? Магомед уже проехал заброшенное поле, но ни одной живой души еще не увидел. Даже вездесущие сороки исчезли кудаапрель 2014 то. Когда Магомед доехал до копен, воздух так прогрелся, что ему пришлось снять верхнюю одежду. За время его отсутствия следов у копен прибавилось, и даже какой-то зверь устроил себе ночлежку в копне. Воткнув рогатину в сугроб и повесив на него ружье с патронташем, он начал грузить сани. Иногда, отрываясь от работы, он окидывал взглядом пространство вокруг себя. Он не был уверен, что вчерашние хищники не появятся и сегодня. Ведь он не знал, насколько серьезно их проучил. А голод – не тетка, он лишает рассудка даже человека. Поэтому лучше быть начеку.

…Так, за мыслями, Магомед чуть не перегрузил сани. Перевязав свой груз и одевшись, он взобрался наверх и тронул коня вперед. Сани плавно заскользили по снегу. Лошадь сама держала дорогу, и Магомед снова предался размышлениям. Мысли его кружили вокруг Аяврика. Вспомнил, как однажды Аяврик, совсем еще молодым, встретил матерого волка один, когда все другие собаки попрятались. Как-то раз, в середине ноября, вечером, приехали к нему друзья из ближнего поселка. Малика приготовила стол для гостей – зажарила мясо, поставила, как водится, соления и выпивку. Ну и сидели они в тот вечер веселой компанией за столом: выпивали, разговаривали. Магомед, конечно, не пьет, ему такое веселье не нужно, но гостей уважить надо! И он старался, как мог. Кто-то из гостей начал расспрашивать его: как, мол, сейчас в степи, не опасно ли. Все-таки зима уже, и волки, наверно, голодные ходят. Не встречает ли он их в степи? Не вдаваясь в подробности, он ответил, что они появляются, когда им надо, даже на зимовке. Гости с недоверием переглянулись, но он сделал вид, что не заметил этого. Не верят? Ну и пусть! Не будет он им ничего доказывать! Но доказательство явилось вскоре само. Через некоторое время во дворе резко, хором залаяли собаки и так же резко оборвали лай. Разговор гостей тут прервался, все застыли в ожидании чего-то. Магомед, оставив гостей, вышел во двор, чтобы посмотреть, в чем там дело. Не увидев собак, хотел уже вернуться, но вдруг услышал злобное рычание. Глянув в ту сторону, он увидел в полусотне метров от дома, в отблеске света от прожектора, два силуэта и направился к ним. Когда глаза привыкли к полутьме, он увидел, что напротив Аяврика стоит матерый волк. Увидев Магомеда, волк не струсил, не убежал, а, попятившись задом, отступил на пару метров. Аяврик же, осмелев при виде хозяина, угрожающе рыча, пошел на сближение со зверем. Но Магомед резким окриком остановил его, и противники, злобно глядя друг на друга, остались стоять на месте, не решаясь первым кинуться один на другого. В голове у Магомеда вдруг возникла некая мысль. Потихоньку, чтобы не спугнуть или не спровоцировать зверя на нападение, он стал отступать к дому. Видя, что Магомед уходит, зверь почувствовал себя уверенней – чуть продвинулся вперед. А собака настолько же отступила, и они оказались на освещенном участке. Магомед остановился, боясь, как бы волк не напал, осмелев, на Аяврика. Он знал: если волк решится напасть, то Аяврику, который еще не окреп и мало бывал в схватках, не сдобровать. Но, видать, хищнику не хватало этой решимости, и Магомед, горевший желанием доказать на живом примере друзьям, что он не врал, решился оставить их одних. Когда еще представится такое совпадение? Он быстро открыл дверь в комнату и, стоя у порога, сказал друзьям: «Вы, кажется, не поверили мне, убедитесь теперь! Видать, волк захотел сам доказать мою правоту!» Друзья тут же вскочили и бросились гурьбой в коридор. Магомед насмешливо приглашал их подойти поближе: «Давайте, давайте, подходите, посмотрите хорошенько, такое везение редко бывает!» Но друзья не решались подойти ближе: кто его знает, что он может учудить? Это же зверь! Лишь двое переступили порог коридора. Кто-то даже предположил, что волк – бешеный, раз заявился на зимовку в это время. Магомед сказал, что если бы он был бешеный, то сходу кинулся бы на собаку, а не стоял так. Да и волк, увидев столько людей, забеспокоился, доказывая, что он еще в своем уме.

Он начал пятиться назад, не решаясь повернуться спиной к Аяврику. Чтобы не дать осмелевшей собаке ввязаться в драку, Магомед поспешил к ней, на ходу окликая ее. Кто-то из друзей, оказалось, заскочил в дом за ружьем и протягивал №4 апрель 2014 теперь его Магомеду. Но Магомед не стал стрелять в зверя: «Пусть уходит, он тоже жить хочет! Тем более, что вреда он никому не причинил!» Аяврика, не отстававшего от пятящегося зверя, Магомед с трудом заставил остановиться, и волк скрылся в темноте. Слышно было, как быстро он удаляется.

…Погруженный в эти воспоминания, он не заметил, как сравнялся с Волчьей балкой. Когда, очнувшись, он поднял голову и машинально повернул к оставшейся позади Волчьей балке, от неожиданности, инстинктивно натянув вожжи, остановил мерина. Еще достаточно далеко, вдоль балки, по направлению к речке, двигались две темные точки. Мгновенно, как только глаза зацепились за эти движущиеся цели, в мозгу Магомеда молнией сверкнула мысль об Аяврике. Он не мог разобрать еще, что это за звери, но уже был уверен, что один из них – Аяврик. И он дождался, пока они подошли поближе к речке. Шли они, иногда останавливаясь и нюхая вчерашний след Магомеда. Неожиданно, заметив груженые сани, они остановились, словно в растерянности, но минут через пять один из них начал движение. Второй зверь, чуть помедлив, догнал первого, обошел его и стал поперек пути. Первый, постояв несколько, снова прошел вперед. Второй зверь, чуть помедлив, догнал первого, обошел его и стал поперек пути. Первый, постояв несколько минут, снова прошел вперед и продолжил движение. Второй остался стоять на месте. Пройдя метров двадцать и заметив, что тот не следует за ним, ведущий остановился, оглядываясь назад. Тогда второй быстро подбежал к нему и снова стал поперек дороги. Это повторялось несколько раз. Магомед сразу понял, что ведущий – Аяврик, а второй зверь – волчица. Она старается изо всех сил удержать Аяврика. Он принялся громко звать собаку. Она, среагировав на зов, пошла быстрей, а волчица, услышав человеческий голос, повернула назад.

Аяврик, заметив, что волчица не идет за ним, остановился и повернулся к ней. Волчица медленно, часто оглядываясь назад, удалялась. Аяврик стоял, словно в раздумье, не зная, что ему предпринять. Магомед, опасаясь, что он может уйти за волчицей, усиленно звал его к себе. Наконец, проводив волчицу долгим взглядом, он уже без оглядки пустился к речке. И только тогда у Магомеда отлегло от сердца, и он, перестав его звать, тронулся домой. Аяврик, выбравшись из речки, мигом догнал его. Магомед слез с саней и, став на колени, крепко обнял подбежавшего Аяврика. Он ласкал, целовал в умные глаза собаку, как ребенка. В глазах у него стояли не выплаканные слезы. Это был один из самых счастливых моментов его жизни. Казалось, и Аяврик был рад не меньше Магомеда своему возвращению. Никогда не ласкался он к нему так умиленно. Устав ласкать собаку, он, выпрямившись, взялся за вожжи и тронул сани. Вспомнив о волчице, посмотрел ей вслед. Как бы заметив его взгляд, туда же повернул голову и Аяврик. Волчица, превратившись в маленькую темную точку, медленно растаяла в снежной белизне.

Магомеду стало жаль волчицу:

«Бедная животина, как она расстроена! Зверь зверьем, а и у нее тоже сердце привязчивое!» Одновременно оторвавши взгляд от волчицы, они взглянули друг на друга, и Магомеду в глазах собаки увиделись слезы, показалось, что она очень страдает от разлуки с волчицей. В порыве жалости он снова обнял Аяврика и начал успокаивающе ласкать его.

…Дома очень обрадовались возвращению Аяврика, угощение ему царское устроили. Расспрашивали, где да как он его нашел. Правду Магомед так и не раскрыл им. Сказал, что и сам за работой не заметил, откуда вдруг пес появился.

Долго хранил он от домашних эту тайну: кто знает – не повторится ли такое снова? Ведь тогда ему уже никто не поверит, какую бы искусную легенду он ни сочинил. Но правду они все же узнали.. Спустя пару лет, забывшись, Магомед рассказал эту историю своим гостям за столом, коротая время. А Малика стояла у плиты и слушала рассказ мужа с полными слез глазами, внимательнее даже гостей, забыв о делах. И удивлялась тому, что муж так правдоподобно обманул их тогда и так долго скрывал эту историю от них.

–  –  –

Наталья Шимкова Родилась в Венгрии, детство прошло в СССР: в Казахстане, Киргизии и в России (Ярославская область). Окончила Московский областной педагогический институт. В журнале «Литературный Кыргызстан» публиковала стихи.

В газете «Рыбинские известия» – стихи и статьи.

В настоящее время проживает во Франции.

–  –  –

Хункар-Пашин х1усам. Лоха дина деха ц1енош. Шуьйра ц1ена уьйт1е.

Жимчу г1ентахь хиъна 1а Тумишин марнана Жанета, керахь тоьгуш коч а йолуш. Д1анехьа х1умнаш юьттуш гуш ю Тумиша.

Гуш ду цуьнан дилхина б1аьргаш.

ЖАНЕТА. Зулпаан несо шолг1а к1ант вина-кх. Нехан-м ирс хуьлу, сан ирс дайна-кх цхьанхьа, к1ентан к1ант гур волчух тера дац. Зуда хийцича доьзалхо а хийцало олуш ма дара.

Тумиша йист ца хуьлу. Мехара тай, озадой, хададо Жанетас.

Да ват1а хьан а, ма хеди хьо а…

–  –  –

Вай-вай-вай, сан лазийна п1елг (лестабо). Сан эт1а дог Дела ву-кх гуш.

Х1ан, х1ара тай юха таса деза (тай тосу). Иштта хуьлу нене а ца хоттуш зуда ялийча, я к1ант а вац, я нус а яц. Сайга хаьттинехь аса хьо яла а йойтур яцара.

Со реза йолуш зуда яц хьо. Нана реза йоцуш динарг иштта доьрзу. Т1аьхье еза сан к1антана (несе хьожу). Йист а хир яц, шена луъург бен дийр а дац.

ТУМИША. Мама, х1ун де боху ахьа соьга? Хьуна дуьхьал а ца лоь со, ахьа боххург а до аса, лулахошка а ца йоьду-кх со, хьо реза ца хуьлун дела. Х1окху кертахь мел долу г1уллакх деш ю со: ков-керт, бераш, юург, юьттург, бежнаш, котам. Т1аккха а реза яц хьо. Сайна хилча к1ант ца везаш ма яц со а, Дала лахь хир ву-кх к1ант а.

ЖАНЕТА (карара коч охьа а тосий, куьйгаш гош т1е г1ортадо). Хьан къамел ма дахдели. Мотт луьйр болуш-м хилла хьо. Кхин цхьа вон сиз гучудели-кх хьан. Моз ца доккху моза, и хьайн бага суна схьа ма екаелахь, аса могуьйтур дац хьуна. Хьуо реза яцахь д1аг1о, хьо сецош цхьа а вац, аса сайн к1антана зуда ялор ю.

ТУМИША (елхаран къурдаш до). Со муха г1ур ю д1а, бераш ма ду сан. Ахьа соьга уьш, со денц1а йоьдуш дига а ца дуьгуьйту. Цу т1е со ц1а яхаза дукха хан ю, ахьа ца магош.

ЖАНЕТА. Долчул а хаза ду и. Хьо ц1аяхча бежнаш хьан лелор ду? Со могуш а яц, почкаш ду сан лозуш, аьлчи а, дог лозуш яй со-м. И ду-кх хьан соьх къахетар. Хьуо йодахь юха а ца ян г1о, х1ара ловзарш соьца д1аг1ур дац.

ТУМИША (юьтту х1умнаш саца а ца еш б1аьргара хиш д1адоху). Вай Делора хаац суна-м, х1ун дан деза. Боккхачу балехь ю-кх со х1окху кертахь.

Хьан к1ант а ву акхаваьлла лелаш, хьо ю даима реза йоцуш, тхойшинна барт хиларна кхоьруш (б1агор а хьевзий ша йолччохь охьалахло).

ЖАНЕТА. Х1ан, х1инца моттарг1анаш лелон х1оьтти, яла йоллу мотуьйтург бакъ дац, и хьайн бага хьайгахь юьтур ю ахьа. Хезна суна, сан к1ант Малика езаш ву бохуш. Нийса ву. Со реза ю Маликина. Дала мукъалахь, цо ялор ю иза.

Цо тхуна к1ант вийр ву.

№4 апрель 2014 Тумиша ша юьттуш йолу х1умнаш охьа а тосий, елха а йоьлхуш, чу къайла йолу. Ела а къежаш цунна т1аьхьахьоьжуш 1а Жанета.

Сан к1ант а кхобур ву цо. Малика балхахь а ю, некъахь а ю, хьо санна чохь йижина 1уьллуш яц сан к1анта чудеънарг а дууш.

Мохь бетташ къамел до, Тумишина д1ахазийта. Важа гуш а яц. Д1а а тоьй, ойланаш еш 1а. Керта вог1у Хункар-Паша.

ХУНКАР-ПАША. Суьйре дика хуьлда, сан нана. Хьо ма ойланашка яхана 1а. Дуьне духур ду-м ца боху цхьаммо?

ЖАНЕТА. Вай, со яла хьан дела1, сан к1ант (елха йоллуш санна юьхь озайо).

Хьайн ненехь долу хьал ца хаьа-кх хьуна.

ХУНКАР-ПАША. Х1ун хилла? Духур ду боху дуьне?

ЖАНЕТА. Хьан нанна-м доьхна х1ара дуьне, и хьан зуда х1окху керта хьевзичхьана. Цо соьга йиттина бага! Ма бага йитти цо соьга. Дерриг г1уллакх ша деш ю боху, со х1умма а деш яц эли. Хьо сан к1ант велахь и хьайн зуда сацор ю-кх ахь, хьайн нене а ца лоьйтуш. Нана цхьаъ бен яц, зударий шортта бу.

ХУНКАР-ПАША. Х1инццалц йист хилла ма яцара хьоьга иза. Тахана х1ун хилла? (Охьахуу).

ЖАНЕТА. Хаац, тахана х1ара стенна майра яьлла.

ХУНКАР-ПАША. Мать, дитийша и пайда боцу х1умнаш, кега а ца деш.

Ма хьийзавехьа со цу юккъе, тахана къаьсстина дог дог1уш вац со и зударийн девнаш къесто.

ЖАНЕТА. Ахь ца къастийча хьан къастор ду уьш? Вистхила. Хезий хьуна?!

Хьайн майра ц1авеъча къайла ма ели хьо, кхалла х1ума ло х1окхунна.

ХУНКАР-ПАША (ойланашка вахана 1а). Дика хир ду кхалла х1ума елча.

Дера хир ду… дера хир ду.

ЖАНЕТА. Ахь х1ун до, сан к1ант? Хьо ма ч1ог1а ойланашка вахана ву.

Дийцахь хьайн нене. Соьга ца дийцина хьаьнга дийца волу хьо? (Тумишега).

Схьайола, яа х1ума ло х1окхунна. Хьо ма доьхьал яьлла тахана, шайт1а дуьйликх хьуна чу. Яла цу чуьра ара!

ХУНКАР-ПАША. Ма хьекхахь мохь, корта лозуш ву со тахана. Хьайна а ницкъ бо ахьа, сан лергаш а къардо ахьа.

ЖАНЕТА. Ала ахь нене иштта! Хьаха ца човхайо ахьа и хьайн зуда-м.

Чайник а яхьаш т1ейог1у Тумиша. Дилхина б1аьргаш, ц1ийелла юьхь.

Хункар-Паша реза воцуш хьоьжу Тумишега.

ХУНКАР-ПАША. Сан нана, са тедехьа хьайн, собар дехьа. (Тумишега). Хьо х1унда яханера туькана? (Тумиша йист а ца хуьлуш чай дуттуш ю).

ЖАНЕТА. Туькана? Цо х1умма а эцна еана-м яц. Х1ун ду иза? Х1ун боху ахьа цуьнга?

ХУНКАР-ПАША. Кхин ма г1олахь. Х1инца кхин дуьйцур дац вай (хьалаг1отту). Ца еза суна яа х1ума а.

ЖАНЕТА (Тумишега). Хьо лелла-м ца ели! Меца вити-кх ахьа иза. Даима ю-кх хьо иштта.

ТУМИША. Аша х1ун де боху соьга? Аша ма хьийзайо со. Са кхачийна-кх сан.

ХУНКАР-ПАША. Д1асацаел х1инца г1овг1а! К1ордийна шун т1ом а.

Цхьанни а бала бац сан проблемашца (чувоьду).

ЖАНЕТА. Х1ун ду хилларг? (К1антана т1аьхьа йоьду). Хьан нанас хьуна г1о-м дийр ду мичча т1ехь а, дийцал ахьа соьга.

–  –  –

Тумиша, чайник а керахь, царна т1аьхьа хьоьжуш лаьтта.

ТУМИША (марненах кхаьрдаш). «Хьан нанас хьуна г1о-м дийр ду мичча а т1ехь а». Питана тосур ду-кх ахьа тхойшинна юккъе.

–  –  –

ЗАЙНАП. Тумиша! Хьо ма лаьтта, 1адийча санна. Сох-м ца кхераели хьо?

Иштта ирча ю со? (Схьат1ейог1у).

ТУМИША. Д1аялахьа (куьг ластадо). Суо сайга луьйш лаьтташ яра со, хьо ц1еххьана йистхилча, марнанна хези моьттуш, кхераели-кх.

ЗАЙНАП. Ч1ог1а а кхоьру хьо марненах. Жимма йистхуьлуш хилал хьо, Тумиша. ТУМИША. Хьо соьга йистхуьлуш гича-м хир яц иза суна реза.

ЗАЙНАП. Суна хууш ду иза-м. Иза а бохуш 1ийча девр дуй вай, д1аса а ца доьлхуш? Хьан марнана-м хала стаг яра. Сан марнана иштта яц.

ТУМИША (куьйгаш ластадо). Къамел меллаша дехьа, д1ахезар ду.

ЗАЙНАП. Чохь ю иза?

ТУМИША. Хункар-Паша а, иза а цхьаьна чохь ду. Къайлаха чучча дахана цхьаъ дуьйцуш ду и шиъ, суна а ца хозуьйтуш.

ЗАЙНАП. Х1ун дуьйцуш ду-те?

ТУМИША. Хаац. Со чуяхча цу шинна къамел д1асецира, суо новкъа юй а хиъна, со араелира. Цхьа ахча дуьйцуш дара и шиъ, сан марнана яра ша миччара а даьккхина цунна г1о дийр ду бохуш.

ЗАЙНАП. Со гинехь, хьо чохь яц аьлла, д1ахьажора яра Жанетас. Сан марнанна дика евза хьан марнана. Шен марнанна дика нус хилла яц, схьадийцарехь, хьан марнана. Аьлларг а ца деш, дуьхьал а луьйш ю бохура Жанета шен марнанна. Жанетех озало бахара цуьнан марнана, хьан марда-м багахь мотт боцуш ву бахара. Жанетас багара мотт схьабаьккхина хилла хир бу цуьнан (Тумишин белш т1е куьг тухуш, елало. Важа г1ийла къежа).

ЗАЙНАП. Д1аяла, хила мегар дац хьо санна багахь мотт боцуш. Дуьхьал лета ца оьшу, амма хьайн позици жимма а къовсуш хила-м еза. Вай, сан марнана дика адам ду, тхойшинна дов далахь а соьгахьа узуш йистхуьлу сан марнана.

Цундела суна и дукхаеза, цо шен корта лазабаьлла аьлча а саготта хуьлу-кх со, цунна х1ун там бийр бара-те бохуш, д1асахьийзаш.

ТУМИША. Сайниг тхойшинна барт хиларна кхоьруш хуьлу, даима питана туьйсу.

ЗАЙНАП. И хьан марда цу Жанетас дог эт1ийна вийна хир ву олу сан марнанас.

Тумиша йист ца хуьлуш пхьег1аш д1аерзош ю стол т1ера. Дехьачуьра арадолу Хункар-Паший, Жанетий. Хункар-Паша сиха кех волу.

Жанета, Зайнап а гой, х1окханна т1ейолало.

Тумишин б1аьргаш майрачунна т1аьхьа хьоьжу.

ТУМИША. Делахь а, чуйог1уш хилахьа, чувоьллина стаг санна х1окху чохь йоллуш ю-кх со.

ЗАЙНАП. Дика ду. (Жанете). Де дика дойла хьан. Со-м Тумиша х1ун деш ю-те аьлла, са а гатделла чохь, схьанехьа яьллера. (Жанета охьахуу х1окху шинне юххе).

–  –  –

ЖАНЕТА. Чохь дан г1уллакх а долуш са муха гатдо. Дикачу зудчун г1уллакхаш цкъа а чекх а ца довлу.

ЗАЙНАП (д1аяха д1айолало). Г1уллакхаш-м дан деза, амма уьш кхачийна хан йог1ур яц цкъа. Сан марнанас олу: «Г1уллакх а дан деза, амма шен дег1е садо1уьйтуш хила еза зуда. Жима волчохь ца лардина дег1, къанвелча бале дер ду», – олий.

ЖАНЕТА. Хьан марнана-м даима а яра и хабарш долуш. Шен дег1ана хало йийр йолуш яц.

ЗАЙНАП. Шен г1уллакх дан хууш ю иза-м, цкъа а ша кхоийна х1умма а суна т1е тосур долуш яц. Тхойшиъ бертахь 1аш ю. Х1ан, со йоьду, 1одика йойла.

ЖАНЕТА. Нах а бац кхин вовшахлеташ 1аш. Марнанна там берриг несо лелийчхьана барт а хир бу. Иштта несарий х1инца бан-м бац, я суна гина а бац цхьанхьа а.

–  –  –

Маликин туька. Ши а зуда туькана чохь ю, цхьацца г1уллакхаш деш хьийза.

КАМЕТА. Нускалан настроени муха ю? Башха самукъдаьлла ма ца хета суна.

МАЛИКА (куьг ластадо, хьала а нислуш). Дог парг1ат дац-кх сан, х1ун ду а ца хаьа. Нийса диний-те аса и ахча цу юккъе диллина? Хаза а ма дац.

КАМЕТА. Шек д1а ма ялахь, бакъ дира ахьа иза иштта. Кхин меттахваккхалур волуш а вацара Якъуб, иштта д1а ца теттинехь. Не мытьем, так катаньем, олуш ду-кх оьрсийн.

МАЛИКА. И миска Хункар-Паша а ву цу юккъе хьакхийна, со цкъа а цуьнга г1ур йоций хуъушехьа.

КАМЕТА. Вистина вала ша. Вацара-хьаха иза-м миска, цхьа доккха толла ж1аьла ду-кх. Миска велахь-м, хьаха вара, шен доьзалан дола а деш, шен чохь 1ийр, хьакха, сан нерваш трепать а ца еш. Цхьаъ баьлла а пайда бала ца мега 1ункар-Пашех а, Тоитас цуьнах ма аллара.

МАЛИКА (дог ца дог1уш елало). 1овдал ю алахь а, дош меттара олуш ю Тоита-м, вайшинне дага ца дог1учу аг1ор. (Ойла еш соцу). Вог1ур вуй-техьа Якъуб? Оьг1аз-м ца вахана-те и суна? Са меттахь дац сан.

КАМЕТА. Ма эхь дацара цуьнах оьг1азвахча а. Шена хьо езаш елахь, ахча а дахьаш вог1ур ву. Ца дахьахь… ца дахьахь (бехке яхана Малике хьожу, б1аьргаш а идош).

Проверка хир ю-кх цунна. Хункар-Паша а хир ву дог доьхна, дог а диллина д1авижина, «Ахча нету – нускал нету», – аьлла.

МАЛИКА. Миллиард деъчи а ца оьшура суна Хункар-Паша-м. Якъуба х1ун дийр ду ца хаьа-кх… Цо ахча ца дахьахь а г1ур ю со Якъубе, цо йигахь. Цуьнгам эр дац аса иштта д1а.

КАМЕТА. Са ма гатдехьа. «Все будет хорошо. Я это знаю, знаю», – Сердючкас ма-аллара (доккха садоккху). Г1алахь квартира а ма юй Якъубан. Шуьшиъ г1ала д1аг1ур ду, я х1окху юьртахь 1ийр ду? Цуьнан нана а, йижарий ма буй кхузахь 1аш. Цаьрца ларор юй хьо?

МАЛИКА. Якъубана юххехь хилчхьана, суна башха а дац, мичхьа а 1ийча а.

Цаьрца бертахь хила-м хуур дара суна.

КАМЕТА. И а нийса ду, г1ала д1айодахь кхуза схьаэха деза хьан цигара дуьйна.

МАЛИКА. Схьа-м оьхур яра со. И-м проблема яцара. Х1окхунах х1ун хуьлу ца хаьа.

№4 апрель 2014 КАМЕТА. Са ма гатдехьа. Дика д1анислур ду-кх. (Йиш локху). А свадьба пела и плясала… МАЛИКА. Ц1а а яхана, сайн цхьацца т1еюху х1ума схьа а оьцуш, сайна прическа а яйтина со схьайог1у. Хьо а хьайна лаахь, ц1а а г1ой, схьайолахь, са а да1ий.

КАМЕТА. Х1ан-х1а, дог ца дог1у д1аса лела. Кхуза чохь соцур ю со, хьо г1ой йола.

МАЛИКА. Дика ду, со яхана йог1у (арайолу).

–  –  –

Маликин туька. Чохь ю Маликий, Каметий. Цхьацца деш йоллу ший а.

МАЛИКА. Суьйре-м т1екхочуш ма ю. Ма сагатло сан, дог цхьана меттехь дац-кх, прическа муха ю сан?

КАМЕТА. Шек ма ялахь, х1инца схьакхочур ву хьан хьоме Якъуб а, хьо арайолург миллион а дахьаш. Прическа а хаза ю.

МАЛИКА. Цхьа ц1еххьана дагатессина элира аса забаренна и ахча, х1инца дохко-м яьлла. Якъубана х1ун моьтту а ца хаьа.

КАМЕТА. Ткъа 1ункар-Паша мича хьо ахьа?

МАЛИКА. И-м дага а ца веанера суна. Гучу а вер вацара иза-м, цхьа дика. И хьеха а ма вехьа, дог ца дог1у сан и вийца а, эрна хан йойуш.

КАМЕТА. Пекъар 1ункар-Паша я1. При своих интересах висси-кх.

Не1 йоьллий, г1овг1а йолу. Ши зуда не1арехьа йоьрзу. Чувог1у г1еметта х1оьттина лекхачу дег1ах, нохчийн духар дуьйхина къонаха. Цунна т1аьхьа схьагучуволу Хункар-Паша, къежина озаеллачохь юьхь а сецна.

МАЛИКА (цецйолий). Аллах1, Дела!

КАМЕТА (тамаша беш). Хьо ма да адаме! Картина называется «Не ждали».

ХУНКАР-ПАШИН НАКЪОСТ. Чудахка мегий? Ва дика мел дерш х1окху чу! Иман а, беркат а лаьттийла шуьгахь! Тхо схьадаьхки-кх.

МАЛИКА. Марша дог1ийла! (Ша лаьттачохь пенах д1алета).

КАМЕТА. Хункар-Паша, хьан ма торжественный вид ю, там бара ахьа тхо цецдаха.

ХУНКАР-ПАША. Вог1у-уш схьакхечи. Малика яр-кх со варе хьоьжуш.

Хьо-м даима а яра цецяьлла.

КАМЕТА. Г1ан гина хир ду хьуна Маликех лаьцна.

ХУНКАР-ПАША. Г1ан гичи а, со г1ан нислуш ву, шек д1а ма яла хьо.

КАМЕТА. Г1енах ца гуш, ж1аьло ца юуш х1ума яц. Раз на раз не приходится, Хункар-Паша.

ХУНКАР-ПАША. Къамел дукха дахдели хьан. Д1асацалахь х1инца, дукха а ца луьш. Х1ара соьцарниг сан шича ву – соьца накъост хилла веана ву х1ара.

Леча ю х1окхуьнан ц1е.

МАЛИКА. Шича а дика ву хилча. (Лечига). Могуш 1ай шу? Марша вог1ийла эр ду хьешига. Хьуна оьшург эца х1окху туькана чохь елахь, ала хьайна х1ун оьшу. Хункар-Паша, лаа лелий шу?

ЛЕЧА. Дела реза хуьлда. (Вистхила тохавелла Хункар-Паша д1асацаво). Гой хьуна, Малика, вай кхетамчохь а долуш адамаш ду, х1ун дуьйцу а, х1ун леладо а хууш. Т1аккха ваьша аьллачунна а, лелочунна цхьа барам хила беза, дала жоп хила деза. Тахана суьйранна барх1 даьлча ахьа схьакхета аьлла, бохура Хункар-Пашас. Х1окхо дуьйцучух со теша. Х1ара цхьа п1елг санна кхин ваша воцуш, ша цхьаъ вара аьлла атта хета ца оьшу. Х1ара нах боцуш вац х1окхуьнга №4 апрель 2014 ладог1а а, оьшучохь г1о дан а, цхьаьнге а сийсаз войтур волуш а вац, х1унда аьлча, х1ара ца лоручо тхо а ца лору, и оха могуьйтур дац.

МАЛИКА (йоьхна). Хункар-Паша ца лара соьгара даьлла х1умма а дац.

(Камета ладоьг1уш лаьтта).

ЛЕЧА. И ахьа аьллачу дешнаша: «Хункар-Паша, лаа лелий шу?» – аьлла, г1еххьа вагий со. Суна хьо оццул сонта ца хетта тхоьца ца оьшу забарш ян.

Хьуна хууш ма ду, тхо х1унда даьхкина.

МАЛИКА. Со ца оьшу забарш цхьаьнце а еш яц, я сайца йойтур йолуш а яц.

Дийцал шаьш дахкаран бахьана.

ЛЕЧА. Ахьа барх1 даьлча схьадуьйла а аьлла, кхуза кхаьчча тхо. Хьо миллион а дахьаш веанчуьнга г1ур ю аьлла, бахара.

МАЛИКА. И забарш-м йина аса. Цхьа Хункар-Пашица йина ца 1а, Якъуб бохуш кхин цхьа накъост а ву схьаван везаш.

Х1окху шинге а аьлларг цхьаъ ду:

миллион а дахьаш со йига веанчуьнга г1ур ю, аьлла. Цу т1е, шиммо а дахьахь

– аса сайна луъург х1окху шиннех къастор ву. Иштта барт бу-кх тхан хилларг.

Цу къамелан теш х1ара Камета а ю и Хункар-Паша а ву. Амма йинарш забарш ю.

КАМЕТА. И ц1ена бакъ ду-кх. Суна а хезаш дина къамел ду иза.

МАЛИКА. Якъуб схьаваллаца собар дийр ду вай, кхин къамел дах а ца деш.

ЛЕЧА. Суна а хаьа иза ахьа ма дийццара дуй. Аса бохург кхин ду – тхоьх ца еша кеп ма х1иттае. Шиннах цхьаъ къастон – и бакъо хьан ю. Цу т1ехь х1умма а ца боху. (Хункар-Паша реза воцуш д1асахьаьвза).

КАМЕТА. Хункар-Пашин-м зуда а, бераш а дара, х1ара кхуза схьа х1унда г1ерта-м ца хаьа. Х1ора дийнахь х1окху чохь ву-кх х1ара. Шен ерг тоьар яра х1окхунна, кхин зуда ца ялийча а. Я Тумишас могуьйтур а дац ялийча.

ХУНКАР-ПАША. Х1ей, собардехьа цкъа. Хьо юккъе ца г1уртуш вист хила йиш яц-кх. Ахьа ма хададехьа суна маса зуда тоьар ю, суна сайна хаьа.

Саьрмикан корта, хьуо ма-барра!

КАМЕТА (елало). Д1авала, д1асацахь. Шалгу а дахьаш йог1ур ма ю хьан Тумиша. Маликех селхана лата еана а ма яра иза, хьо шегара ма ваккха аьлла.

(Малика ела а къежаш лаьтта).

ЛЕЧА. Собардел цкъа. Пайда боцучу т1е ма даккхий вай къамел. Тхо Маликина ницкъ бан даьхкина а дац, харцо йийца даьхкина а дац. Тхо бакъона т1ехь ду. Схьадуьйла а аьлла даьхкина ду тхо а. Иштта дуй иза?

МАЛИКА (корта та1або). Иштта ду.

ЛЕЧА. Х1окхуьнан зуда а ю, бераш а ду, ши йо1. Дац ца боху. Зуда йолучунна зуда ялон дихкина а дац, йиъ ца еза, цхьа Малика хилча а тоьаш ду. Со реза велахь а, вацахь а, аша дийцинчу т1е а тайна, сайн шичина, ваша хилла юххе х1оьттина, схьавеана со, сайга далуш долу г1о дан. Тхайн яхь д1алур йолуш а дац, кхераделла, к1иллой хилла юхадевр долуш а дац. Х1окхуьнан зуда юй хуъушехь йина яй аша-м и ахь юьйцу забарш. Аьллачунна т1ехь саца еза. И забар оха схьоьцу.

КАМЕТА (меллаша). Бегашна т1ера д1адолуш ма лаьтта х1ара-м! (Маликин лерехь). 1ункар-Паша коча ван дагахь ма ву. А вы, друзья, как ни садитесь, но в музыканты не годитесь, алахьа цаьрга.

МАЛИКА (меллаша). Эрна хьоьгуш къа ду. Тидам бин ахь? Ахча хьахош а дац. Цхьадика, ца деана. Ма дохко яьлла со и забарш йина.

ХУНКАР-ПАША. Ткъа забарш хабаршка йирзи. Со 1умхина вина ХункарПаша ма вац, сайца забарш йойтур-м елахь!

КАМЕТА (меллаша). Ма х1ума дацара хьо ца винехь а. (Малика ела ца яла охьате1а).

ХУНКАР-ПАША. Шуьшиъ х1ун шабарш деш ю цигахь, дукха хан ю-кх шуьшиъ вовше лере оьхуш.

№4 апрель 2014 КАМЕТА. Ахьа деана миллион ахча дагардеш ю-кх, амма мелла д1асахьежарх гуш-м дац. Мичахь ду? (Ши куьг д1асатосу).

ХУНКАР-ПАША (куьг ойъу). Сих ма ло, сих ма ло, Камета, собар доцуш ю хьо, даима кхехкаш, т1ехъоьхуш. Сихалла дика яц. Сиха дахана хи х1урдах ца кхетта, олуш хезний хьуна?

КАМЕТА. Ахьа деана ахча схьа ца гича, ахьа дуьйцург-ам ца кхета сан лере.

Хункар-Паша. Ближе к делу, аьлла-кх оьрсаша.

ХУНКАР-ПАША. Со-м хьаха вац сайн дош цалардечарех. Леча, кхочушбехьа Малика бохучу дикачу йоь1ан лаам.

Лечас киснара схьа а доккхий Маликина хьалха охьадуьллу ахча.

ЛЕЧА (Каметига). Нийсса миллион ду. Ахьа дагарде хьайна лаахь.

–  –  –

КАМЕТА. Х1умма а ма мотталаш, шуна халахетачу аг1ор дац шуна Маликас бохург. Схьаван везаш Якъуб а волун дела, собарде бохург дара х1окхуьнан и.

Цец а ваьлла Малике хьоьжуш лаьттачу шина стага доккха са доккху.

ЛЕЧА. Со-м ца кхеташ хьоьжуш вара Малике. (Белш ирахкхуссу, т1ера бедар нисъеш санна). Собар дийр ду вай, собар дийр ду.

Хункар-Пашас, Лечига а хьоьжуш, реза хилар кепаца корта те1або.

ХУНКАР-ПАША. Д1адаккха ма алахьа, Малика, ма алахьа д1аэцахьа.

Х1ара дуьне-м лур дара аса хьуна, х1умма а дукха а ца хеташ. (Озалой, бехкала воьдий Лечига хьожу). Бехк ма биллалахь, Леча, хьуна а хезаш аса иштта къамел дарна.

ЛЕЧА (велакъежа). Х1умма а дац, кхета со-м. Бехке дац йоь1е хаза къамел дарх, вайн дайшкахула схьадог1уш ду и. Йоь1е дан дог1уш а ду хаза, эсала къамелаш.

КАМЕТА. Тхо хаза хабарш а дуьйцуш 1ехон деза, бохург хир ду-кх шу иза. Шуна ма моьтту, 1ехалур долуш а дац тхо. (Жима ши зуда йоьлу дог ца дог1уш).

ЛЕЧА. Йо1 езаш хилчи бен, я хазахеташ хилчи бен цуьнга эсала хабарш дийца дог дог1ур дац.

КАМЕТА. Иза а бакъ ду.

–  –  –

МАЛИКА. Хункар-Паша, со ларарна хьуна Дела реза хуьлда. Забаренна аьллехь а, я баккъал аьллехь а аса бохург кхочушдина ахьа. Цу т1ехь суна хьо вуьззина къонаха хетта. Хьо хьайн дешан да хилла. Амма собар дийр ду вай.

–  –  –

ЛЕЧА. Маликин лаам т1ехь совцур ду вай.

Арахь машен соцуш г1овг1а йолу. Массо а не1арехьа воьрзу. Сих а ца луш чувог1у Якъуб. Лерина хьожу массаьрга, къаьсстина тидам бо Лечин, Хункар-Пашин. Маликин юьхь серлайолу, самукъадолий елакъежа.

ЯКЪУБ. Салам 1алайкум!

–  –  –

Дагадог1у, дагадог1у (велало). Миллион ахча деанчуьнга хьо г1ур ю элира ахьа. Хункар-Паша х1ун деш ву кхузахь, ахча дахьаш-м ца веана иза? Ма хир дара иза.

ХУНКАР-ПАША. Аса лелориг дитахь, айхьа деана ахча охьадиллахь цкъа, схьагайтахьа тхуна. (Хункар-Паша сацаво Лечас).

ЯКЪУБ. Малика, хьо боккъалла а луьйш ма яцара. Ярий хьо?

–  –  –

ЯКЪУБ. Хункар-Пашас деана и ахча? Миллион ду иза? Дера хир дац-кх.

Цуьнан мичахь ду ахча? Фальшиви хир ду и кехаташ.

ХУНКАР-ПАША (чукхоссало). Фальшиви хьо ву-кх, и къамелаш еш волу.

Хьайн багана дола де ахьа, галвалахь охьакхетар ву хьо.

Лечас, юхаозавой, сацаво Хункар-Паша. Малика йист ца хуьлуш лаьтта.

КАМЕТА. Ахча а ц1ена ду, Хункар-Пашас шен дош лардар а бакъ ду. Ахьа х1ун олу? Дийцал х1инца хьайн дагара.

ЯКЪУБ (вухий д1асахьаьвза). Аша х1ун до? Баккъал луьйш дара шу? Делора 1ийна со, аша забарш йо бохуш.

МАЛИКА (реза йоцуш). Якъуб, аса дуьйцург дош хетта ца хилла-кх хьуна.

Со-м забарш еш яцара. Айса аьллачунна т1ехь соцур йолуш ю-кх со. Ахьа деаний ахча? Со хьожуш яра, суо хьуна мел оьшу.

ЯКЪУБ. Ца деана. Хункар-Паше-м г1ур хир ма яц хьо. Со хьо йига веана вукх. Дера ву. Ахча а, бохча а хир ду, хьо д1аеъчхьана.

КАМЕТА. Хьо хьуо х1унда ву? Цхьаъ хилла а накъост х1унда вац хьоьца?

И алахь.

ЯКЪУБ. Со суо а ларор волуш ву. Со тоьаш вац? Яло, д1аг1о вайшиъ. Аса сайн ц1ен т1е юьгу-кх хьо тховса. Хьо соьга йог1ур ю аьлла хета суна.

КАМЕТА. Моьттуш висса мегаш ву хьо а.

ХУНКАР-ПАША (чухьоду). Сан докъана т1ехула яьккхиний бен-м юьгур яц, аса санна ахча охьа ца диллахь-м. Бакъ ма дац хьуна моьттург.

ЛЕЧА. Собардел, Хункар-Паша, юхаозал. Цкъа Маликас х1ун олу, иза мича т1ехь соцу хьовсур ду вай. Сатоха.

ХУНКАР-ПАША. Ахьа дехарна собар дийр ду аса, Леча. Бехк ма биллалахь.

№4 апрель 2014 КАМЕТА (Якъубе). Забаренна аьллехь а, шен дош лардеш хила веза стаг.

Хаац суна-м… ЯКЪУБ (цецволий). Со Хункар-Пашица х1унда нисвеш ву ахьа, Малика? И соьга ла ца ло. Со ма х1оттавелахь цунна юххе.

–  –  –

МАЛИКА. Собардел цкъа, Камета. Со суо а ю йистхихалур йолуш. Забаренна делахь а, дацахь а, аса т1едиллинарг кхочушдан дезаш вара хьо, хьайна со езаш хилча.

ЯКЪУБ. Хьо еза а езаш юьгуш ву-кх со тховса. Кхин х1ун оьшу? ХункарПашига ца яхийта юьгур ю-кх аса хьо.

ХУНКАР-ПАША. Со 1умхина вина Хункар-Паша ма вац, и еса къамелаш ахьа Маликица йийр-м елахь.

ЯКЪУБ. Делахь де, къонаха, собар, хьуо вайтина 1умха вуьйцуш чу а ца г1ерташ. Ахьа х1ун до?

ЛЕЧА. Якъуб ярий хьан ц1е? 1умха-м хьаъа дика ц1е яккха йиш йолуш къонаха стаг вара. И цхьаъ ду. Шолг1а делахь, ахьа хьайга Маликас дуьйцучуьнга ладог1а. Цу йо1а къастор бу хьан мах, тхоьга а ца кхочуьйтуш.

ЯКЪУБ. И соьга йог1уш ю-кх тховса. Кхин х1умма дуй шу ала? Со къастийна Маликас.

МАЛИКА. Аса сайн къамел чекхдоккхур ду. Деха дуьйцур дац.

ЯКЪУБ. Деха дийца оьшуш а дац. Со воцург хьан кхин выбор а яц.

МАЛИКА. Соьга дикка ладог1алаш массара а. Якъуб, аса забар йинехь а, ца йинехь а, аса хьайна т1едиллинарг ахьа кхочушдан дезаш дара. Хункар-Пашас шен дош лардеш, ахьа хьайн дош лар ца ди. Суна хьо къонаха ца хета. Со-м ю сайн дош лардийр долуш, хьо санна харц а йоцуш.

ЯКЪУБ (куьйгаш схьакховдадо). Вай со вала велла, и х1ун ду ахьа дуьйцург, и къамел х1унда до ахьа соьга? Со мила ву хаьий хьуна? Соьга милла а йог1ур ю. Йола соьга тховса, и цаоьшу хабарш а ца дуьйцуш, тоьа хьуна. Аса деха дехарш дийр дац хьоьга.

МАЛИКА. Якъубана а, Хункар-Пашина а юккъе аса Хункар-Паша къаставо.

Хьо реза вуй, Хункар-Паша?

ХУНКАР-ПАША (дукха цецволий шен лаг 1овда г1ерташ санна шен кучан кач схьалоцу). Малика… Малика… Со вала хьан дела1! Реза ву дера, реза ву, реза ву! Дела реза хуьлда хьуна, со къасторна! Аса дохко йолуьйтур яц хьо… КАМЕТА. Иштта дуьйцура аша-м дуьххьара.

ХУНКАР-ПАША (Камете). Д1асаца, д1асаца, б1аьрг хилийта а эхь доцуш ю хьо.

(Д1асахьаьвза). Леча, дукхавахарг, варийлахь, хьовзалахь х1инца. Хьайн нус сихха д1аараяккхалахь.

ЯКЪУБ. Х1ей, х1ей! Собар, собар! Аша х1ун до? Соьга хоттуш х1умма а ма дац шу.

ХУНКАР-ПАША. Хьоьга х1ун хатта деза? Хьо йоь1ан да-м вац, давай до свиданья! Хьоьга хоттург чекхдели. Хьан погонаш д1аехи.

ЯКЪУБ. Делор юьгур яц-кх… аша-м иза!

ЛЕЧА. Новкъарло ца яр доьху хьоьга. Йо1а ша бина къастам бу. Хьан юккъе г1ерта бакъо яц. Малика, ахьа бина къастам чекхбаьлла белахь, кхин деха къамелаш а ца деш, вай д1адоьлху.

–  –  –

аса долара воккхур ву хьо хьайн багана а. Аса г1езана санна лаг лоцур ду-кх хьан.

ЯКЪУБ (Хункар-Пашина т1ехахкало). Делора ву аса хьо… ЛЕЧА (юккъе х1утту). Сацал! Ахьа тхоьца забарш йийр яц. Хьайна тарделларг охьадиллалахь.

КАМЕТА. Вай, д1адерзадейша х1ара г1уллакх! (Кхералой д1асахьийза).

Малика, араваккхахь и Хункар-Паша.

ЯКЪУБ. Шу санна йолчу х1умнашка сайца забарш яйтина вац со а, сан ворхх1е да а.

ХУНКАР-ПАША. Хьо хьуо араволу, я вынос тела йо хьуна? Тхо-м дац хьоьца забарш еш. (Ц1еххьана т1е а кхетий Якъубан лаг лоцу, такхош не1аре а ийзош.) Хьо ю-кх х1уьмалг!

КАМЕТА (мохь хьокху). Сацаве и шиъ!

Якъуб керара вала г1ерта. Лечас сихха т1ехьодий Хункар-Пашин керара халла воккху Якъуб. Шен доь1у са нисдан г1ерта важа, лагах ка а хьоькхуш.

Йист а ца хуьлуш цаьрга хьоьжуш лаьтта Малика.

КАМЕТА (Малике). Стенна лаьтта, хьо йист а ца хуьлуш? Д1асакъастабе уьш!

МАЛИКА. Борзий, газий муьлхарниг ю хьоьжуш лаьтта со. Къастийта.

–  –  –

ЛЕЧА. Якъуб, йо1а шен къастам бина – иза Хункар-Паше йог1уш. Ахьа тхоьца х1умма а ма дийца, тховса х1етта а. Дан дезаш хилахь, вай кхечахь дийр ду хьоьца къамел, айхьа деш долу къамел лардича бакъахь хир ду.

–  –  –

ЯКЪУБ. Малика, т1аьххьара хьоьга ладог1а лаьа-кх суна. Х1ун олу ахьа?

Хьо соьга йог1ий? Аса юьгу хьо. Я со д1авоьду.

Хункар-Паша т1ег1урту Якъубана, Лечас схьа а лоций сацаво.

МАЛИКА. Цхьа х1ума т1ех1оьттичи бен вевзар ца хилла стаг. Суна хьо маварра вевзи. Суна кхерамаш ма тиссахь, хьуо д1авоьду бохуш. Д1аваха мегар ду хьуна, некъ шуьйра бу.

–  –  –

МАЛИКА. Со кийча ю.

КАМЕТА. Ойла е айхьа лелочунна!

ЛЕЧА. Малика, хьо реза йолучу т1ехь совцур ду вай. Хьуна ца лаахь, оха хьо парг1ат йоккху ахьа деллачу дашах. Хьуна г1ело ян луур дац тхуна.

ХУНКАР-ПАША (ша волчохь хьовзу). Делхьа, Леча, со Маликех ца волучу аг1ор дехьа къамел, доьху хьоьга. Соьгахьа а озахь жимма, гергара а ма вара вайшиъ.

–  –  –

Боккхучу сингаттамца хьоьжу Хункар-Паша Малике.

МАЛИКА. Аса ойла йина. Со реза ю.

ХУНКАР-ПАША. Моз даа хьан бето. Доккхачу ирсе кхачий-кх ахьа со, Малика. Сан сирла седа, сан хьоме зезаг, сан… (Цец а ваьлла шега хьоьжуш Леча а гой, цунах кхин д1а къамел дан ца х1уттуш д1асоцу).

ЛЕЧА. Малика, дела реза хуьлда хьуна тхан сий дарна, хьо оьзда дика йо1 ю. Аса дозалла а до хьо тхан ц1ен т1е йог1уш. Делахь х1ета, хьо реза елахь, вай цхьани д1адоьлху. Тахана, тховса дуьйна оха тхан нус лоруш ю-кх хьо.

Дала декъалйойла хьо. Марша а йог1ийла тхан х1усаме. Вайга арахь хьоьжуш машен ю, арадовлу вай.

–  –  –

ЖАНЕТА. Сан к1ант-м хьаха хилла де долуш. Со суо а цецяьлла цунах. Дика ялийна шена кхин зуда, к1ентий бийр бу х1инца цунна керла ялийначо, хьуна йо1арий бен бан а ца хаьа. Бухарниг зуда ца хилча ялош ю и зуда, суна хаьара х1ара х1окху т1е дог1ур дуй. Жалам я1! Дала жоп дели сан до1ана (ша йолчохь нислуш хьакхало). Хьуо реза яцахь д1аяха мегар ду хьуна, хьо сецош а, хьо оьшуш а цхьа а вац кхузахь. Ткъа 1ен лаахь… 1е хьо, бераш а ду лелон дезаш, бежнаш а, г1уллакхаш а ду. Малика ешар яц кхо даккха, иза шен балхахь, некъахь а йолуш ларош ю. Иза цигахь дика ю, цо цу аг1ор кхобур ву сан к1ант, к1ентий а бийр бу тхуна. Эх1! Ма дика д1анисдели. Стенна хьоьжу хьо к1елдашхула? Хьайн г1уллакх де ахьа, домработницана метта д1а1адйуьтур юкх хьо а. Суьйре хуьлуш ю вайна. Сан хьоме нус а ю балхара чуян езаш, кхалла х1ума кийча хилийталахь, важа шиъ чудог1уш.

Тумиша, б1аьрхиш д1а а дохуш, шен г1уллакх деш йоллу. Ков тухуш г1овг1а йолу. Жанета д1ахьожу. Керта вог1у Хункар-Паша.

Хьо ву иза, сан к1ант. Хьо-м хьалхе ц1а ма веа, хьан 1едал ма дацара араваьлча сиха чувог1уш, х1инца жима нускал далийча ц1а ван а дог дог1у.

Кхета со, кхета. Бехк а бацара хьалха ц1а ван дог ца дарах (Тумишега хьожу).

Х1унда лаьтта хьо, йог1а а елла, юьхь-куьг дила хи кечде х1окхунна, массо х1ума дайта дезаш ду-кх хьоьга, цхьа х1ума дан лууш яц-кх хьо, нуьцкъаш ца дайтича. Со лела-м ца еза хьуна хьалхара? Хьуна ца хаьа-кх, сан к1ант, со мел хала йоллу оцу зудчуьнца, цо сан эт1ош долу дог.

ХУНКАР-ПАША. И шайн разборкаш шаьш йийр ю аша, шу дийца дог ца дог1у сан, со Маликина дуьхьал ваха везаш ву.

ЖАНЕТА. Х1аъ, х1аъ, бакълоь, дика ду. Жимчу нускална доьхьал ваха веза.

Х1ума кхоллуш ца 1а хьо?

ХУНКАР-ПАША. Малика ц1аеъчхьана.

ЖАНЕТА. Х1аъ. Меги. Хьайн юьхь-куьг а дилий, ц1ена бедар а юхий г1о.

Ито хьаькхний ахьа х1окхуьнан кучана? Цкъа а хьокхур яц шен хенахь.

ТУМИША. Хьаькхна аса.

ЖАНЕТА. Схьало т1аккха! Сиха лела! Ала дезаш ду-кх хьоьга массо х1ума а.

№4 апрель 2014 ТУМИША. Чохь ю-кх коч, арахь т1еюхуш ма вац иза. Со юьхь-куьг дила хи кечдеш яра.

ЖАНЕТА (к1антехьа йоьрзу). Хьуна гуш юй, цо екош йолу бага? Иштта юкх даима а. Ахьа саца ца йо иза.

ХУНКАР-ПАША. Къор1анор, ю аса хьан и бат йохор, ахьа иза кхин схьаекаяхь. Шаръели хьо.

ЖАНЕТА. Ша реза яцахь аса д1аяха мегар ду аьлла-кх цуьнга.

ХУНКАР-ПАША. Бакъ аьлла, хама а, пусар а деш цхьа а вац. Со юьхь-куьг дила воллу, сан коч схьаараял.

Жанета разйолий хьоьжу к1анте.

ТУМИША. Иштта х1унда олу аша соьга? Х1окху керта еъчхьана букъ хьаланисбелла бац-кх сан, массо х1ума суна т1ехь ду. Аса-м х1умма а ца боху, дог а ца эт1ош 1адйитийша со, суна берех йоха а ца лаьара, сан т1еяха нана а яц бухахь, сан ден зудчунна со а, сан бераш а ца оьшу. Я сайн дена т1е аша со йохуьйтуш а яц буьйса яккха.

ЖАНЕТА (куьйгаш вовшахтуху). Хьажахь цо дуьйцург?! Хьо х1унда йоьду ц1а буьйса яккха, хьо марехь хилча? Хьуна хьалхара г1уллакхаш хьан дийр ду?

Аса дийр ду-м ца моьтту хьуна? Вай-вай, суна вон хили (ларлу-уш диван т1е охьаюжу).

Тумиша, т1ейодий, мох тоха х1утту, Хункар-Пашас хи дададо.

ТУМИША. Ва-а Дела, хьуна х1ун хили? Меттайолахьа! Мама, мама, схьабеллахьа ши б1аьрг. (Мох бетта. Воьхна лаьтта Хункар-Паша а, хи схьа а кхийдош).

ХУНКАР-ПАША (Тумишега). И мотт озийна схьабаккха безар хьан! Хьажал айхьа динчуьнга! Мама, мама, хи малахь!

–  –  –

ТУМИША. Мамина вон хилла-кх, х1ун дийр ду а ца хаьа. Лор кхайкха веза.

ХУНКАР-ПАША. Х1окхо шен бага а ца сацош халахетийти-кх цунна.

Собарде ахьа… (Тумишина кхераме куьг айадо).

МАЛИКА. Стоп! Стоп! Т1амарш ма лестае, Хункар-Паша, собардел. Хьалха хиллий х1окхунна иштта?

ТУМИША. Халахетарг хилча хуьлу-кх.

ХУНКАР-ПАША. Дог дуткъа долуш стаг ю сан нана, х1окхо аьл-аьлларг дан деза, кхунна хала ца хетийта.

МАЛИКА. Схьалол хи. Луъ-луъургаш хуьлуш ца лела цхьа а. (Жанетийна юьхь т1е туху кружкичуьра хи).

ТУМИША. Ай! Х1инца х1ун хир ду?

ХУНКАР-ПАША. Ишта мега т1аккха?

–  –  –

ЖАНЕТА (г1ийла аз дой). Вай, Дела, со мичахь ю? (Шен юьхь т1ера чета оьху хи д1адоху, куьйгаш хьоькхуш). Ахьа туьйхи суна хи? (Оьг1азе Тумишига хьоьжу).

Со са а дукъдина ен г1ерташ яр-кх хьо. Делора яц аса хьо иштта юьтур, ахьа и тайпа х1ума кхин дахь! Гина х1ума дуй иза, марнанна хи детташ несо?! Хьом даима яра соьца г1оьртина.

ТУМИША. Аса… ца… мама… муха хета хьуна? Вай! Елла яла со дела1!

МАЛИКА. Аса тоьхна хьуна и хи, хьо метта яийта. Иштта тухуш ма хуьлу.

Тумиша, тхо чохь доцуш нислахь а х1ара г1уллакх, хи тоха мегар ду хьуна х1окхунна кхин а дукха, ведарца т1едотта, сиха меттаяийта.

ЖАНЕТА. Цо ма детта. Хьо яра, Малика и тоьхнарг. Х1ара 1овдал-м 1адда д1а а х1уттий лаьтта, и хи тоьхна а со метта ца ялош. Хьо цхьанна г1айг1а ю-кх сан могашаллица. Дала ели-кх суна хьо.

–  –  –

ТУМИША. Схьадуьйла, охьайиллина аса.

Жанета сиха охьахуу, Тумишега хьожу. Тумиша йоцург массо а цхьана стоьла гонах охьахуу.

ЖАНЕТА. Тхоьца ма хаа хьо, д1анехьа хьайнна хаа. Даима ша хуу иза, соьца цхьаьна ца хаархьама.

ТУМИША. Со даима а ма ю суо хууш.

МАЛИКА. Тумиша, схьайола тхоьца цхьаьна охьахаа, цхьаьний яий вай.

Хьо х1унда хуу хьуо?

ЖАНЕТА. Х1ан-х1а, иза цкъа а тхоьца охьахууш яц, д1анехьа юур ю цо.

Соьца-м хуур яц! Дийнахь сарца яра иза-м юуш 1аш.

МАЛИКА (сиха йоьдий шакъаьстина юург охьаюьллу). Мама, хьо тхоьца хиъна 1аш товш а ма яц, марнана ма ю хьо. Х1инца дуьйна хьайна къаьстина юьллур ю хьуна юург. Цхьа а новкъа а воцуш, парг1ат юур ю ахь. Хьан давлении а ма яц дика, сагатдар дика дац. Хьоьца беш ларам бу-кх оха иза. Реза юй хьо?

Аса дош ло, и тидам хьуна бан.

ЖАНЕТА. Х1ан-х1а, шуьца цхьаьна яа лаьа, суна шуьшинце дика ду. Иштта дика хета суна. Аса сайн к1антаца юу даима а.

МАЛИКА. Мегар дац иштта. Сой, Тумиший, Хункар-Паший цхьаьна хевшар ду, ткъа хьо хьуо. Наха а эр ма ду, бер санна шайна юккъе хаийна марнана.

Схьайоьл (пхьарс а лоций д1аюьгий, Тумиша хиинче хаайо Жанета, Тумиша хьала а г1аттайой. Тумишин кад сехьа боккху. Юхий шен к1анте а хьожий, охьахуу Жанета). Хункар-Паша, нийса ца лоь со? Суна-м иштта бакъахь хир ду аьлла хета.

ЖАНЕТА. Хьо вист ца хуьлу? Юьстараяла езаш ерг со яц.

ХУНКАР-ПАША. Нийса лоь. Мама, хьуна иштта дика хир ду хьуна, х1окхо бохург де ахьа. Дукха г1овг1анаш ма ейша, лерг къарди-кх аша сан.

ЖАНЕТА (шенна хезаш). Борша йоцу г1аз! Зудчо бохург деш ву х1ара а.

№4 апрель 2014 (ч1ог1а олу). Мегар яра со-м кхузахь а. Ца йиъчи а дац х1умма а (хьалаг1отту.

Юха Хункар-Паше). Тоьхна эккхийта дезара хьан и лерг. Аг1ор ялий со (дехьа чу къайлайолу).

–  –  –

Ши йо1 ц1аеъний ишколера? Ца еъна? Суна хезира ахьа хьуо хьайн ден ц1а яхаза дукха хан ю бохуш. Ц1а яха лууш юй хьо? Хьайн ши йо1 а эций г1о хьо де-буьйса даккха. Хьайна луъучу хенахь ц1а а йола. Мама а реза ю хьо яхийта.

ТУМИША. Дукха хан-м ю со ц1а де-буьйса даккха яхаза. Бераш ган лууш да а вара. Ц1ера бежнаш а, г1уллакх а хьан дийр ду, со ц1а яхча? Х1инцехь ца йоьду со.

ЖАНЕТА (чуьра схьа мохь туху). Г1ур яц! Ц1ера г1уллакх хьан дийр ду цунна хьалхара? Аса дийр ду-м ца моьтту цунна? Со а ца лелла ден ц1а оьхуш, сан марнанас ца йохуьйтура. Ц1ент1ехь мел долу г1уллакх суна т1ехь дара.

Буьйсанна ца юьжуш а дора аса сайн г1уллакх. Х1инцалераниш х1умма а дан лууш бац. Я ларам а бац цхьаьнге а. Шайт1анаш ду-кх, шайт1анаш.

МАЛИКА. Хьажахь, иштта дуьйцу-кх наха шайна ца хуург. Хьо даима йижина 1уьллуш яра, хьуна хьалхара хьаьдда-едда лелаш хьан марнана хуьлура бохуш дуьйцу наха. Хьо хьайн марненаца къийсалуш йоккха г1овг1а лаьтта бахара шу кертахь. Хьажахь, ма харц лоь нехан меттанаш!

Ши б1аьрг а къаьрзина шега хьоьжу Тумиша ца го Маликина. ХункарПашина ша йиънарг сица эккха, ша-шена некха т1е буй бетташ 1а вехха.

ЖАНЕТА (чуьра арайолу). Наха-м ца хуург дуьйцура. Мотт саца и харц лоьчунна! Ялол, Малика, схьаял сан ц1ен кофта, со цкъа цхьана меттиге яхана йог1у.

МАЛИКА. Суна-м ца евза хьан кофта, айхьа схьаэцахьа чу а г1ой, хьуна хьайна дика хуур дара.

Жанета, деш долу къамел а соций, хьоьжу Малике, цец а йолий.

Ша-шега олу: «Х1ара т1ееънарг бухарчул вон ма ю. Дала ларве хьоьх».

ТУМИША. Аса схьаяхьа (Чу а йоьдий кофта схьаяхьа. Т1еюхуш г1о а до.

Малика шек а йоцуш х1ума юуш 1а). Г1о хьайна, мама, некъ дика хуьлда хьан.

Йист а ца хуьлуш, реза йоцуш юьхь а йой, кевнехьа йоьду Жанета. Малика шек а йоцуш чай молуш 1а, елакъежарца и шиъ а ларъеш.

ЖАНЕТА. Хезий шуна, Малика, ахьа божалан пен д1ахьаха, Тумиша, ахьа чуьра г1уллакх де со чуяле.

МАЛИКА. Х1ан-х1а, мама, сан йиш яц, со балхахь 1ийна к1адъелла, д1айижа йоллу со.

–  –  –

ЖАНЕТА. Стен 1а хьо, бага худар лаьцча санна? Х1окху хьайн зударшна долу де, ши б1аьрг хье т1е а боьлла ма 1а хьо, хорам хилча санна. Дан ца дезарг динчуьнга дан ца дезарг деъна боху, и ду хьуна хилларг (д1айолало).

ХУНКАР-ПАША. Ма хьовзий аша со, т1о биъна цициг санна, Дала ларве шух.

ЖАНЕТА. Йиш лакха хьайна х1инца. Со-м къарлур яц шуьга (арайолу).

МАЛИКА (йиш локху). Ши зуда йолчу к1ента кертахь лата ж1аьла ма ца оьшу (йоьлуш хьоьжу Хункар-Паше). Цхьаний лакхий вайшимма?

ТУМИША (цеце). Хьажахь, цкъа а ца яьккхина йолу сан ц1е а ма яьккхи мамас.

МАЛИКА. Хьан ц1е йицъеллера цунна, х1инца дагаеа. Иштаниг а хуьлуш хуьлу. Тумиша, г1алахь цирк ю еана, бераш х1унда ца дуьгу ахьа цига, жима нахана юккъе ялар а хир ду хьан.

Тумиша цец а йолий хьожу.

ТУМИША. Со хьан йохуьйту?! Т1аккха а вайшимма решать деш х1умма а дац.

ХУНКАР-ПАША. Вайн ц1ахь ю цирк, ца оьшу цхьанхьа а яха. Шу артисташ ду.

МАЛИКА. Хункар-Паша, суна халахетийта г1ерташ-м вац хьо? Ца хетийтича тоьлу хьуна. Г1ур ю, Къор1анор, и-м!

ТУМИША. Х1ан-х1а, ца оьшу, х1окху кертахь долу г1уллакх дан лараяхьара со. Ахьа со яхийта баха тешне а ца оьшу.

МАЛИКА. Г1уллакхаш-м цкъа а кхача ца дора. Вай кхача а дой дуьссур уьшм. Со а йог1у шуьга. Ишколера ши йо1 ц1аеъчхьана г1ур ду вай. Ас аларх хьуна зене дац. Со-м х1уьттаренна лелаш яций.

ТУМИША. Тахана суьйранна ишколехь родительски собрани ю, цига яха езаш ю со.

МАЛИКА. Цига-м, Паша г1ур вара, ишкол мичахь ю а хуур ду. Хьо соьх ийза ма ло, со хьуна мостаг1а яц.

ХУНКАР-ПАША. Ой, Паша маца дуьйна ву со? Ахьа-м ах ма ваьккхи со. Со ишколе а г1ур вац, шаьш г1о шу.

МАЛИКА. И ах а сов яра хьуна-м.

ХУНКАР-ПАША. Х1ун бахара ахьа? Ца хези суна.

МАЛИКА. Вайна юккъехь мегаш ду бахара аса-м. Ахча а лол тхуна. Давай, давай, дукха деха а ца дуьйцуьйтуш. Тхуна керахь ахча ма деза тхайна билеташ эца а, берашна а, тхайна а кхалла, мала эца а. Собрани а г1ур ду хьан дег1.

Хункар-Пашас ахча д1акховдадо Малике. Маликас стол т1ехь дуьту ахча.

ХУНКАР-ПАША. Цкъа х1инца г1о, кхин д1а дага а ма даийта шайна.

МАЛИКА. Х1инца а г1ур ду, кхин д1а а г1ур ду. Тхо чудоьхкина-м дац?

Зударийн бакъонаш хьеша ма г1ертал хьо (Тумишега б1аьрг та1або). Тумиша, х1ара ахча хьайгахь дитал. (Д1ало).

ХУНКАР-ПАША. Аша хьоьшу со. К1ордийна-кх х1ара г1овг1а, зударийн базар. Соьга ладог1ал!

МАЛИКА. Ахьа х1ун дей… ХУНКАР-ПАША. Дика ду, дика ду (шина куьйгаца шен корта схьалоцу).

Шайна луъург дейша.

МАЛИКА. Циркера девлча Тумиша шина бераца шен ден ц1а г1ур ю хьуна цхьа к1ира даккха. Д1ахоийла хьуна, товарищ Паша.

ХУНКАР-ПАША (ирахкхоссало). 1ойт! Хьо комендант-м яц х1окху кертахь?!

Ахьа решать дан дезаш ду? Со бу корта!

МАЛИКА. Хьо реза воцуш х1ума-м дац? Хьоьга д1а ца кхехьаделча со ца №4 апрель 2014 хилча йолий? Д1авалахь (елало). Зудчо аьлларг дича эхь ду моьтту хьуна. Дац.

Коьртаниг х1ун ду? Вайн барт бу-кх. Реза вац хьо?

ХУНКАР-ПАША (ша волччохь хьакхало). Бакъ-м лоьру хьо… Т1аккха а… со хьалха валийта.

Тумиша йист а ца хуьлуш лаьтта. Хункар-Паша Тумишега хьожу.

МАЛИКА. Хьалха вала, ког ма тассабалийталахь хьайн.

ХУНКАР-ПАША (Тумишега). Сан хечина иту хьакха… Лаьтташ ма ю хьо, д1а а х1оьттина.

МАЛИКА. Итош хьоькхуш 1ен йиш ма яц тхан. Хьан нана йог1ур ю чу, цуьнга ала.

ХУНКАР-ПАША. Цо цкъа а хьекхна а яц… МАЛИКА. Х1умма а дац, 1емар ю. Век живи, век учись, аьлла. Дуьххьара доцуш ца хуьлу. Тумиша, давай, вайшиъ цирке йоьду бераш схьа а эцна. Кечлой вайшиъ.

ХУНКАР-ПАША (ша-шега). Х1ара бухарниг а ларт1ера йоккхуш ю-кх х1окху шолг1ачо. Велла вала со дела1, сайн коьрта да волчера а волуш ма воллу со-м, цхьаъ-м ца дахь!

–  –  –

Хункар-Пашин х1усам. К1ира долуш ду Тумиша ц1ахь йоцу.

Гуьйре. Синтем байна д1асахьийза Жанета. Оза а оьзна д1алахка дезаш бежнаш ду, Малика хьала г1оттуш яц. Жанетас Маликин корах п1елг туху.

ЖАНЕТА. Малика, сиха хьалаг1атталахь бежнаш оза, рог1е д1алахка хьелуш ду. Хезий хьуна? Х1ей зуда, хьоьга луьйш яц со?! Маса леллахь, сан куьйгаш дац уьш оза. Аса лулахо къайкхинера моссуьйтаза, иза а ца йог1у. Ахьа карзах а ца йоккхуш йитинехь, Тумиша ц1ахь 1аш ма яра шен г1уллакх а деш. Соьга а ца хоттуш и ц1а хьажо хьан г1уллакх а дацара суна хьалхара, бутт баккха воьдуш ма ца хуьлу ден ц1а. Соьга ца хоттуш яха цуьнан бакъо а яцара. Араяла цу чуьра бежнаш оза! (Цхьа а вац вистхуьлуш). Со цаларар ду-кх хьан йижина 1иллар. Эхь ма ду оццул йижина 1иллича. Со ма яц шуна хьалхара лела езаш ерг. (Ладоьг1уш лаьтта).

Хункар-Паша, хьо мукъане а вуй дийна? Вистхилахь хьо, арахьажабехьа и хьайн баьсса дуо санна болу 1овдал корта. Цкъа а яла а ма лойла со, хьо вале ца елла йолу! Хьо ма ву суна х1ара бала бинарг.

Ц1еххьана д1аделладеллачу коро кхерайой юхакхуссу Жанета.

Арахьожу Хункар-Паша, набаро естийна юьхь а ийзош.

ХУНКАР-ПАША (реза воцуш). Х1ун боху ахьа х1инца? И г1овг1а еш самаваьккхи ахьа со. Ма хьекхахьа и мохь. Лергаш къарди-кх ахь сан. Потт х1оьттина лергаш чу.

ЖАНЕТА. И лерг къардина вита ца везара хьо, тоьхна и потт эккхийта езара хьан. Стен сеттайо ахьа и муц1ар, муьста хьач кхаьллича санна, раз а яьккхина?

Хьалаг1аттаде и хьайн нускал, бежнаш ду оза дезаш. Аса лелор ду-м ца моьтту хьуна уьш? Стенна яхийтина ахьа Тумиша ц1а? Цхьа буьйса а яьккхина схьаян мегаш яцара иза? К1ира даккха х1унда магийна ахьа цунна?

ХУНКАР-ПАША. Д1аялахьа, г1овг1а а ца еш, Маликас яхийтина иза хьажах1отта.

ЖАНЕТА. Хьо хила борша! Хьо Малике вахана ву, я иза хьоьга еана ю. и къастадехьа цкъа. И Малика керта еъчхьана революци хилла х1окху кертахь.

Дерриг т1ек1ел дели. Араяла ала цуьнга, бежнаш оза а, дезарш дан а.

№4 апрель 2014 ХУНКАР-ПАША. Чохь яц иза. Мама, ахьа оза ца мега и бежнаш? Со вижа витахьа.

ЖАНЕТА. Чохь яц?! Мича яхана иза са а тасале?

ХУНКАР-ПАША. Иза балха д1аяхара хьалххе. Хасавюьртара товар ду шен бохура цо схьакхача дезаш, цунна дуьхьал яхана.

ЖАНЕТА. Вай, со яла елла. Х1ара х1ун ду суна т1екхаьчнарг?! Аш сан хьийзор. Бухарниг марзъеш ю т1ееънарг. Цхьа Делан г1уда хьерчина хилла-кх соьх. Хьо ву-кх уьш д1ахецнарг! И Тумиша – 1овдал бад а д1ахийци ахьа, аса зуда а йина латтош яра иза, шолг1аниг а яц цхьа а несан кеп йолуш.

ХУНКАР-ПАША. Мама, ахьа х1ун де боху соьга? Тумиша д1аяхийта бохуш со хьийзавора ахьа, ткъа х1инца иза ден ц1а ши буьйса яккха яхча а ца мега хьо. Цунна т1е зуда ялае бохуш са дуура ахь сан, ткъа х1инца Малика а ца мега.

Ахь х1ун де боху?

ЖАНЕТА. Хуьл-хуьлуш хилира сан дена вир аьлла-кх цхьаммо, и хилла-кх суна. Хьо маца кхетар ву-те? К1ира даьлла и яхана. Ц1аялае иза, кхера а яй!

ХУНКАР-ПАША. 1адвитахь со х1инца, д1аялахь. Ахьа оза ца мега и бежнаш.

Ша ц1айог1ур ю Тумиша а, дог ца дог1у сан цигахула когаш бетта. Маликина а бежнаш оза а ца лаьа, кхо хьожу йог1ур ю боху шех.

ЖАНЕТА. Соьх ян мегаш ю кхо хьожа, цунах ян мегаш яц. Вай, вай, вай!

Нана яла цу къамелан, зуда хир йолуш яц иза а. Зуда оьшуш керт ю-кх х1ара.

ХУНКАР-ПАША (кхералой). Дела Къор1анор, яц, аса кхин зуда а ялийна-м, тоьар ю суна и шиъ! Со кхин пуркурор а вац шун девнаш къестон. Д1аялахьа, 1адвиталахь со!

ЖАНЕТА. И шиъ вовшах тоьхча цхьаъ а ца йолу хьан! Хьуна зуда ялон а ца хаьа.

Хункар-Пашин корта сиха д1акъайлаболу, кор т1е а къовлий.

Д1алачкъа хьо, хьан х1ун ду кхин ала. Суна дерзон дита ахьа. Ас д1аерзор ю хьан и шиъ. Собарде ахьа, Тумиша боху бад, хьо кхин сан керта йог1ур яц-кха хьуна, юьтур ю ахьа иза т1аьхьа а вахана. Суна ца оьшу ишта нус. И Малика боху лаьхьан корта а, хьайга ялахь, суна а, хьайна а нус а, зуда а йийр ю ахьа, ца яхь – яхийта цо! Яхийта, яхийта! (Жанетийна ца го керта вог1у Бетар).

БЕТАР. Во-о-о, Жанета! Ахь ма к1ур туьссийта. Хьанна оьг1аза яхана хьо?

Ма ца хьоьгу со цунах. Д1ачудилла хьайн тур!

Жанета, къамел а сацадой, реза йоцуш д1айоьрзу цуьнгахьа.

Суна евзичхьана реза йоцуш ю-кх хьо. Ахьа хьоькху мохь д1о некъ т1е д1ахезаш бу-кх. Х1ун хилла х1инца?

ЖАНЕТА. Х1а-а, хьо ву иза? Маса шиша мелла ахьа тахана, хьожуш хила, ор чу вужур ву хьо. Хьо лаа лелий?

БЕТАР. Са ма гатде, х1инццалца ахьа лаьцна лелийна вац. Дийцахьа хьайна хилларг. Со-м лаа лелара. (Охьа ца вожа т1амарш лестайо).

ЖАНЕТА. Ахьа мала и т1аьххьара! (Туй кхуссу). Сан г1айг1а бан ца оьшура ахьа-м. Дийцал х1инца айхьа деънарг.

БЕТАР (дег1 нисдеш). Со Хункар-Пашина оьг1аз вахана ву. Ша нускал далийча шен доттаг1 кхайкха дицделла цунна. Цхьа шиша х1отто-м деза.

ЖАНЕТА. Аса х1инцехь кхо шиша тухур ду хьан коьртах! Сица тийса хьуна и! Вала сан кех! Хьо санна къаркъан кедаш дац х1окху кертахь. Чохь вац ХункарПаша. Д1авало! (Д1атотту. Бетар, раз а волий, Жанетийна т1евожаза волу, важа д1а а эккхий). Ма вожалахь суна т1е! Т1аьххьара мала ахьа иза. Кех вала, соьга хьо лаза а ца войтуш! Хьо жима а вац ишта лела. Эхь ца хетий!

БЕТАР (нисло). Собар, собар, чуьра ма яла, юха чунислур яц хьо. Извините, №4 апрель 2014 мадам, не рассчитал. Хункар-Паше схьакхайкхахьа. Тхойшиъ ч1ерий лийца а г1ур вара, г1ийла кад а тухуш. Суна дагавог1у Хункар-Пашин да, цхьа миска вара иза а, ахьа хьийзош.

ЖАНЕТА. Яхийта кертара, чохь вац иза! Кад кхетта баьлла хьуна цунна-м, г1ийла а ца кхеташ, ч1ог1а а кхетта, ч1ерий лийцина ваьлла.

БЕТАР. Хьай де ека х1окху к1ента! Х1ара маца ларийна? Суна хаьара, 1ийр воций.

ЖАНЕТА. Хьо г1ийла кад бетташ леллашехь, шена ч1ог1а кад тоха ларий.

Ничего, со суо ларор ю-кх кхаьрца, аса меттабалор бу х1орш. Д1авало, д1авало! Суна ца нисъели-кх нус, ма дакъаза хилла со (ша-шега лоь, Бетар ара а тоьттуш).

БЕТАР. Собардехьа, Жанета, со-м шуьгахь 1ен веана ваций, д1авоьду со.

Оьзда г1иллакхаш ахьа а 1амор дац хьайн несаршна. Хьо хьайн марненаца муха яра а дуьйцуш хезна… Хьайна 1амаде цкъа.

ЖАНЕТА. Яхийта, эрна бага а ца етташ. Ладог1а а дог ца дог1у хьоьга.

БЕТАР (кевнехь соьцу). Хьан майрачо шеца йол хьакха г1о дан вигина вара со ирзохь, хьо т1аьхьа ян езаш яра, йовха яа х1ума а яхьаш. Дагадог1ий хьуна? Т1ехь мел йолу х1ума айхьа хьайна эт1а а йина, елха а йоьлхуш еана схьакхечира хьо, чано т1е а кхетта, айхьа тхуна яхьаш йолу обед хьайгара д1аяьккхи бохуш, уг1уш.

Т1аккха хьан майрачо элира-кх, хьоьга а хьаьжна:

«Йилхинехь а, ца йилхина хьо меца а йолуш-м». Кхийтира иза ахьа харцдерг дуьйций, айхьа новкъахь д1айиънера ахьа цунна яхьаш йолу юург. Иза а хьан марнанас кеч а йина йоьуьйтуш яра, хьо ма яцара юург еш а.

ЖАНЕТА (д1акхевдий г1аж схьаоьцу). Хьо хьуо д1авоьду, я ас новкъа воккху хьо?!

БЕТАР. Ца оьшу т1аьхьаяла а, со д1авоьду. Йиинчух, меллачух а дала саг1а дойла. Эзар балех ваьлла хуьлийла со а. (Сихха кех волу. Жанетас ков д1акъовлу).

ЖАНЕТА. Цу къаьркъано воьйла хьо, боьха х1ума. Хьо виснера суна и бага екоза. (Ойла еш соцу. Бежнаш ду 1оьхуш. Сингаттамица цаьрга ладуг1у зудчо.

Ков тухуш хеза). Бетар, д1аг1о, ма яха со карзаха. Хьайн доь дойла хьан. Со араялахь…

Ков д1адоьллу.

Д1аялахьа, х1ай х1ума, сан кет1ара! (Буй айабой т1ег1урту, амма дуьхьал хьаьддачо кхуссий, юхайоуьйту. «1ахь-1ахь», – бохуш, бага еттачохь юьссу Жанета, кхералой а, цецйолий а. Хьалха лаьтташ ерг Тоита ю).

ТОИТА (ц1ийелла, кхохкийна). Хьайн доь а дойла хьан, хьайн 1а а йойла хьан. Аса йийр ю хьан болх. Стенна хьоькху ахьа суна т1е мохь?

–  –  –

Хьан х1ун дара суна ала?! Мичахь ву сан Бач1а?! Д1алачкъийна ахьа иза?

Схьакхайкхал цуьнга. Со и воцуш д1аг1ур яц д1ахоийла хьуна. Аса хьайна вуьтур ву моьттуш ю хьо иза?

–  –  –

Сица тийсахьара хьайна-м,нехан майранаш 1адбитахь, дог эт1ийна хьайнигм вийнера ахьа. Со зуда яц бохуш ю хьо? Хьо хилла зуда? Хьайн марзошка саца а ца луш, лулахошкахула кхерсташ лелла хьо. Хьайн марненах а летта цуьнан коьртара айхьа схьаяхна к1озалш дагайог1ий хьуна, цуьнан йовлакх а эт1ош?

Тахана дика зуда а хилла несана хьалха. Хьо йитича а д1а ца яхара. Тумишех хихкина говр а йина 1аш ма ю хьо тахана, цунна т1е зуда а ялаяйти ахьа хьайн №4 апрель 2014 к1анте. Цунна цхьа зуда а ца йог1ура, цу тентагна. Ахь вина волу х1ун хир яра цунах?! Тумиша хьарам яра шуна.

Барт бохий ахьа церан. Х1инца ялийначо к1ентий бийр бу хьуна, Тумишас ца бина болу. Ч1ийч1 хьуна, схьалаца хьайна! Къонахчунна бен ца бо к1ентий.

Ахьа х1унда ца бина к1ентий? Ахьа бан безаш хиллера-кх, хьуо иштта говза хилча. Схьало сан Бач1а!

1адийча санна лаьтта Жанета меллаша меттайог1у. Д1асахьожу.

ЖАНЕТА. Хьо мичара ели, шайт1анан нана? Дала гена яккха хьо! Ахьа х1ун юьйцу? Ахь соьга х1ун де боху? Хьо боьха х1ума, араяла сан кертара!

(Д1атотту).

ТОИТА (Жанета д1атотту). Соьх куьйгаш ма 1итталахь, аса лазор ду хьан уьш. Схьало сан майра, мича лачкъийна ахьа иза?



Pages:   || 2 |
Похожие работы:

«КОРНЕ ЛИЙ ЗЕЛИНСКИЙ НА ЛИТЕРАТУРНОЙ ДОРОГЕ ПОВЕСТЬ ВОСПОМИНАНИЯ ЭССЕ АКАДЕМИЯ-XXI.indd 1 02.06.2014 19:12:47 ББК 83.3(2) УДК 82.091 З 49 Зелинский К.Л. На литературной дороге. Сборник статей. – Академия-XXI, 2014. – З 49 496 с. Корнелий Люцианович Зелинский (1896–1970) литерату...»

«№7 КАЗАХСТАНСКИЙ ЛИТЕРАТУРНО ХУДОЖЕСТВЕННЫЙ И ОБЩЕСТВЕННО ПОЛИТИЧЕСКИЙ ЕЖЕМЕСЯЧНЫЙ ЖУРНАЛ Журнал — лауреат высшей общенациональной премии Академии журналистики Казахстана за 2007 год Главный редактор В. Р. ГУНДАРЕ...»

«Чем заняться в ЛИЕПАЕ? Лиепая является по величине третьим городом в Латвии и находится на самом юго-западе страны, на берегу Балтийского моря. Гимн Лиепаи начинается со словами "В городе, где рождается ветер.". Всегда наполненный свежим морским дыханием и запахом пе...»

«Протокол общего собрания собственников помещений многоквартирного дома №1 по переулку Псковскому в Великом Новгороде Великий Новгород от 3 сентября 2014 года Инициатором данного общего собрания собственников помещений в многоквартирном доме являются: Романов Эрнест Ген...»

«Том посвящен литератур­ ному и общественному дви­ жению второй половины XIXв. Публикуемые в нем мате­ риалы (неизданные художест­ венные произведения, статьи, письма, воспоминания и др.) вносят много нового в изуче­ ние указанного периода в це­ лом, а также жизни и твор­ чества ряда ру...»

«Лозовик: В бане ко мне с политическими претензиями не пристают Еврорадио от 21 ноября 2012 года Секретарь Центризбиркома Николай Лозовик рассказывает Еврорадио, почему на работу ездит вместе с Ермошиной, о чем с ней спорит и посвящает ли ей стихи. Только мы с Лидией Михайловной ка...»

«Всеволод ОВЧИННИКОВ Всеволод ОВЧИННИКОВ ДРУГАЯ СТОРОНА СВЕТА УДК 821.161.1-43 ББК 84(2Рос=Рус)6-4 O-35 Компьютерный дизайн обложки Чаругиной Анастасии Овчинников, Всеволод Владимирович. О-35 Другая сторона света / Всеволод Овчинников. — Москва : Издательство АСТ, 2016. — 544 с. — (Овчинников: Впечатления и размышления...»

«Анри Труайя Эмиль Золя Текст предоставлен издательством "Эксмо" http://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=183425 Эмиль Золя: Эксмо; Москва; 2005 ISBN 5-699-07321-3 Аннотация Эмиль Золя (1840–1902) – один из самых выдающихся писателей XIX века, автор бо...»

«С О БРА Н 1Е С В Ф Д Ф Н 1Й */ w ф г0 ГОРНОМЪ и с о л я н о м ъ д ъ л ъ еъ ПРИСОВОГСУПЛЕНТЕМТ. Ь Ш 0ТК РЫ Т1Й НО НАУКАМЪ. КЪ СЕМУ ПРЕДМ ЕТУ ОТНОСЯЩИХСЯ. ЧАСТЬ II. ЦЁНОЧН1 '1 ‘ САН КТ IIЕТЕР БУ РГЪ. В Т ТИПОГ...»

«РЕЧЕВОЙ ЖАНР "ВОСПОМИНАНИЕ" В РЕЧИ АМУРСКИХ СТАРОЖИЛОВ Составитель Лагута Нина Владимировна канд.филол.н., доцент кафедры русского языка Амурского государственного университета, г.Благовещенск...»

«Анн и Серж Голон. Триумф Анжелики (Пер. с фр.) file:///C:/Users/Ira/Desktop/Ann i Serj Golon HTML/Победа Анжели. http://angelique.mcdir.ru/ Голон, Анн и Серж. Триумф Анжелики: Роман: Пер. с фр. – СПб.: ЭГОС, 1992. – 445, [2] с.; 22 см.– На тит. л.: Кн. 11. – ISBN 5-85476-007-X (в...»

«Вязовская Виктория Викторовна ПРИЮТ БЕЗМЯТЕЖНЫЙ: К СЕМАНТИКЕ ИМЁН ЖИТЕЛЕЙ МОНАСТЫРЯ В РОМАНЕ Н. С. ЛЕСКОВА НЕКУДА Статья посвящена анализу антропонимов жителей монастыря в романе Н. С. Лескова Некуда. Данные антропонимы соответствуют русской традиции имянаречения и являются соц...»

«— Inna Ganschow — Postmodernes Textuniversum Pelevins Werk als sich fortschreibender Roman „Мне снилось, что я писал роман.“ „Я видел сон, где я был героем книги“1 Der Streit um die Genialitt oder Banalitt der Werke Viktor Pelevins (geb. 1962), eines der meistgelesen Autoren des gegenwrtigen Russlands, hat sich wieder intensiviert: 2011, weniger als z...»

«Александр Иванович Куприн Гранатовый браслет Текст предоставлен издательством "Эксмо" http://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=172055 А.И.Куприн Повести. Рассказы: Эксмо; Москва; 2007 ISBN 978-5-699-22845-4 Аннотация "В середине августа, перед ро...»

«Всемирная организация здравоохранения ШЕСТЬДЕСЯТ ВОСЬМАЯ СЕССИЯ ВСЕМИРНОЙ АССАМБЛЕИ ЗДРАВООХРАНЕНИЯ А68/26 Пункт 16.1 предварительной повестки дня 12 мая 2015 г. Вспышка болезни, вызванной вирусом Эбола, 2014 г., и последующие действия в связи со специальной сессии Исполнительного комитета п...»

«Государственное издamельcmво художесmвенной лиmератуы СОБРАНИЕ СОЧИНЕНИЙ в восьми томах Под общей редакцией Е. А. ГУНСТА, В. А. ДЫННИК, Б. Г. РЕИЗОВА Государственное издательство ХУДОЖЕСТВЕННОЙ ЛИТЕРАТУРЫ Москва 1958 ТОМ ВТОРОЙ ВАЛТАСА...»

«Потомкам моим близким и дальним Корни семьи Уборских СБОРНИК генеалогических очерков Вяткины (XVIII начало XX века) Составитель Уборский А.В. 2015 г. Вяткины (XVIII – начало XX века) 1 В настоящем очерке рассказано о судьбе одной из корневых ветвей семьи Уборских. Ветви, протя...»

«Официальный журнал Loctite ® для клиентов №4 Духовой шкаф для "звездной" кухни — вековые традиции и только лучшие материалы. Подробнее на стр. 8 –11 Бесценные секунды ралли "Дакар" Исключительное качество новейших продуктов...»

«Природные антибиотики. Лечение без осложнений, 2009, Ольга Владимировна Романова, 5968413069, 9785968413062, Вектор, 2009 Опубликовано: 11th September 2008 Природные антибиотики. Лечение без осложнений СКАЧАТЬ http://bit.ly/1cE6loM,,,,. Органический мир начинает культурный символический центр со...»

«Файзи М. Х. ЖЕНЩИНЫ КРЫМСКИХ ЛЕГЕНД Симферополь ИТ "АРИАЛ" УДК 82-1 ББК Ш3(2=1р)-615.10 Ф 17 Одобрено Издательским советом, выпущено при поддержке Министерства внутренней политики, информации и связи Республики Крым за счет средств бюджета Республики Крым Файзи...»

«1Р Р К В Ч * ЮИОИ Ъ РОМАНОВЫ Ж -в о /к о е ь О ЛТ Т ЩВ АИ Е Ъ УШЕ Е Ъ Л Ц Р )] СУМАРОКОВА [К КО Ш О РН Е JEPA JU FftlM fl БОРТНЯНСК-Р Г ЩРАО I М [ Б ТВ IДЕРЖАВИНЪ], БиЯ ИИЬІІ Т I шиьикъ; ВИЗИНЪ ІІ г о л -к у т у з о в Р Д ЩВ !! АИ Е Ъ ; СПЕРАНСКІЙ I Ь | Карам зинъ! g l м о р а вин о в ъ \ ^ КРЫ Л О ВЪ W : ЕРМ ОЛОВЪ W І я ГР ИБОРДОВЪ? 4 L ПУШ...»

«Александр Матюшкин ИНОЙ МИР В РАССКАЗЕ Ф. К. СОЛОГУБА "СВЕТ И ТЕНИ" Одним из знаковых произведений раннего русского символизма является рассказ Ф. К. Сологуба "Свет и тени", опубликованный в журнале "Северный вестник" в 1894 году. Этот маленький и, на первый взгляд, совсем...»

«М.Л. Подольский ИНТУИЦИЯ БЕСКОНЕЧНОСТИ В НАСКАЛЬНЫХ ИЗОБРАЖЕНИЯХ Всякое композиционно цельное художественное произведение представляет собой некоторую самодостаточность, некий самобытный универсум. Оно должно давать чувственный образ, обладающий, хотя бы в частном аспекте, всеобщностью....»

«Вячеслав Алексеевич Пьецух Плагиат. Повести и рассказы Текст предоставлен издательством http://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=162542 Пьецух В. Плагиат: НЦ ЭНАС; Москва; 2006 ISBN 5-93196-602-1 Аннотация Новая книга прозы Вячеслава...»

«АКАДЕМИЯ НАУК СССР ИНСТИТУТ МИРОВОЙ ЛИТЕРАТУРЫ ИМЕНИ А. М. ГОРЬКОГО Я. Э. Г О Л О С О В К Е Р ДОСТОЕВСКИЙ КАНТ Размышление читателя над романом "Братья Карамазовы" и трактатом Канта "Критика чистого разума"ИЗДАТЕЛЬСТВО АКАДЕМИИ НАУК СССР Москва — 1963 Ответ...»

«Владимир СМИРНОВ Расстрел директора Художественного музея И.С. Эмского Могилевского* Изучая архивно следственное дело старшего сына художника Кириа ка Константиновича Костанди Павла, автор узнал, что Кириак Костан ди c 191...»

«ACTA SLAVICA ESTONICA VII Блоковский сборник XIX. Александр Блок и русская литература Серебряного века. Тарту, 2015 ИЗ ИМЕННОГО УКАЗАТЕЛЯ К "ЗАПИСНЫМ КНИЖКАМ" АХМАТОВОЙ: ЛЕВЫЙ ФЛАНГ АКМЕИЗМА1 РОМАН ТИМЕНЧИК Зенкевич Михаил Александрович (...»









 
2017 www.lib.knigi-x.ru - «Бесплатная электронная библиотека - электронные матриалы»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.